- 1 -
RÈN ĐỌC DIỄN CẢM CHO HỌC SINH LỚP 5
I/ PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ
Tập đọc là phân môn có vị trí quan trọng hàng đầu trong chương trình Tiếng
Việt ở tiểu học. Dạy tốt phân môn này không những rèn luyện cho học sinh kỹ
năng đọc mà còn phát triển cho các em vốn từ ngữ phong phú, tạo điều kiện để
các em học tốt các phân môn khác. Rèn luyện kỹ năng đọc cho học sinh như: đọc
đúng, đọc nhanh, đọc chính xác, rõ ràng, rành mạch, diễn cảm để học sinh có
những hiểu biết về kiến thức văn học, về ngôn ngữ và ngược lại khi hiểu được
những văn bản đọc sẽ giúp học sinh hiểu được đọc diễn cảm. Vì vậy giữa việc
đọc đúng, đọc hiểu và đọc diễn cảm là hai quá trình có liên quan gắn bó mật thiết
với nhau. Qua việc đọc, học sinh chiếm lĩnh được văn hoá của dân tộc, tiếp thu
được nền văn minh của loài người thông qua sách vở. Qua việc đọc, học sinh biết
đánh giá cuộc sống xã hội, tư duy. Cũng qua hoạt động đọc, tình cảm, thẩm mỹ
của các em được nâng lên cao, tầm hiểu biết của các em nhìn ra thế giới xung
quanh và quá trình nhận thức cũng có chiều sâu hơn.
Tập đọc là phân môn mang tính chất tổng hợp vì ngoài nhiệm vụ dạy đọc cho
học sinh, nó còn có nhiệm vụ trau dồi kiến thức về Tiếng Việt cho học sinh( phát
âm, từ ngữ, câu văn, đoạn văn... ), kiến thức bước đầu về văn học( văn xuôi, văn
vần, nhân vật ...), kiến thức về đời sống, về giáo dục tình cảm, thể chất, thẩm mĩ.
Sự phát triển nhiều mặt này tạo điều kiện để trẻ phát huy được mọi khả năng tiềm
tàng, từ đó tạo cơ hội để sau này trẻ giúp ích cho xã hội. Phân môn Tập đọc ở
Tiểu học nói chung và ở lớp 5 nói riêng đặt ra một nhiệm vụ quan trọng: đọc
rành mạch, lưu loát bài văn( khoảng 120 tiếng/ phút), đọc có biểu cảm bài văn,
bài thơ ngắn, hiểu nội dung, ý nghĩa bài đọc. Thông qua các bài văn, bài thơ, học
sinh càng thêm yêu các miền quê của đất nước, đồng cảm với mọi tầng lớp nhân
dân, mọi con người trên đất nước Việt Nam cũng như trên thế giới, biết quý
trọng, giữ gìn những truyền thống quý báu của dân tộc ta.
Phân môn Tập đọc có tác dụng mạnh mẽ trong giáo dục thẩm mĩ, giúp học
sinh thêm yêu cái đẹp, rung cảm trước cái đẹp trong thiên nhiên, cái đẹp trong
văn chương. Môn học này góp phần rèn luyện cho học sinh tư duy trừu tượng, tư
duy lôgic. Giờ tập đọc, ngoài việc rèn đọc, dẫn dắt cho học sinh cảm thụ tốt bài
văn, thấy cái hay cái đẹp của hình tượng văn học, chúng ta còn cho học sinh tìm
bố cục để phát triển óc phân tích, tìm đại ý để phát triển óc tổng hợp. Ngoài ra
còn rèn óc tưởng tượng, phán đoán, ghi nhớ...
Phân môn Tập đọc kết hợp chặt chẽ với các phân môn khác của chương trình
Tiếng Việt. Qua các bài văn, bài thơ chọn lọc, học sinh vừa cảm thụ được cái hay
cái đẹp, vừa học cách dùng từ chính xác, đặt câu sinh động, được luyện về ngữ
âm, chính tả, tập làm văn.
Học phân môn Tập đọc, việc rèn đọc và cảm thụ bài đọc là hai yếu tố không
thể thiếu, hai yếu tố này có quan hệ mật thiết với nhau, gắn bó, hỗ trợ đắc lực cho
nhau. Cảm thụ tốt giúp cho các em tìm được giọng đọc thích hợp cho bài đọc, từ
- 2 -
đó các em sẽ đọc một cách hay, diễn cảm. Ngược lại, đọc diễn cảm không tốt sẽ
khó khăn việc cảm thụ bài văn.
Muốn có kĩ năng đọc hay, diễn cảm, học sinh phải có khả năng cảm thụ bài
đọc ở mức độ nhất định. Khi đã có kĩ năng đọc tốt, học sinh sẽ hiểu đúng, cảm
thụ sâu sắc hơn. Phân môn Tập đọc luôn luôn thể hiện sự gắn bó chặt chẽ quá
trình đọc và quá trình hiểu( hiểu nội dung cơ bản của bài đọc qua hệ thống từ
ngữ, kiểu câu, bố cục và thể loại văn bản để đọc đúng, đọc hay và từ đó giúp học
sinh cảm thụ cái hay cái đẹp của tư tưởng, tình cảm, của nghệ thuật ngôn từ để
thể hiện ra cách đọc, giọng đọc, đọc diễn cảm).
Để phát huy tầm quan trọng của phân môn Tâp đọc và để đạt được mục tiêu
môn học, mỗi giáo viên cần hiểu sâu sắc mục đích của môn học, bài học, nhận
thức rõ phương pháp giảng dạy của phân môn.
Thực tế trong quá trình dạy Tâp đọc lớp 5, tôi thấy chất lượng đọc của học
sinh chưa cao, nhất là việc đọc diễn cảm. Qua việc thử nghiệm ở trường Tiểu
học, tôi thấy kết quả như sau:
- Biết cách đọc thầm để tự hiểu nội dung bài đọc:18% HS đạt yêu cầu.
- Biết đọc phần chú giải để hiểu đúng một số chi tiết trong bài: 8%.
- Biết cách tìm đại ý bài: 10%.
- Biết cách xác định đề tài của bài: 6%.
- Biết cách suy nghĩ tìm ra điều mà tác giả muốn nói với người đọc: 3%.
- Biết biểu hiện điều mình hiểu qua giọng đọc: 6%.
Kết quả trên đây cho thấy cách dạy Tập đọc và tài liệu dạy Tập đọc lớp 5 chưa
làm tốt việc tạo ra năng lực tự đọc ở học sinh vì chưa chú trọng việc dạy học sinh
cách đọc văn bản và ứng xử với những điều đọc được.
Ngày nay, đất nước ta đang từng ngày, từng giờ đổi mới, xã hội ngày càng
phát triển, vì vậy mỗi con người đòi hỏi tri thức ngày càng cao, trong đó phát
triển ngôn ngữ nhằm đáp ứng nhu cầu giao tiếp và tư duy trở nên vô cùng thiết
yếu. Mỗi thành công không phải tự nhiên mà có, nó phải trải qua một quá trình
rèn luyện kiên trì, bền bỉ. Hầu hết mỗi giáo viên đều không ngừng tìm tòi đổi
mới phương pháp để nâng cao hiệu quả giờ dạy Tập đọc. Xuất phát từ những vấn
đề trong thực tiễn và nhu cầu của bản thân trau dồi kiến thức chuyên môn, nâng
cao năng lực của mình, mong phần nào góp phần nâng cao chất lượng đọc cho
học sinh, tôi mạnh dạn đề xuất một phần kinh nghiệm nhỏ về vấn đề“ Rèn đọc
diễn cảm cho học sinh lớp 5”.
II/ PHẦN THỨ HAI: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I. ĐIỀU TRA THỰC TRẠNG.
Qua thực tế giảng dạy ở lớp 5, tôi thấy việc dạy của giáo viên và việc học của
học sinh có một số vấn đề như sau:
Về phía giáo viên: Đối với đa số giáo viên, Tập đọc không phải là phân môn
khó dạy. Hầu hết trong số họ đều có nhiều cố gắng trong việc tìm tòi phương
pháp, nghiên cứu nội dung, học hỏi kinh nghiệm, đặc biệt có đổi mới phương
pháp giảng dạy“ lấy học sinh làm trung tâm” song kết quả cho thấy học sinh
chưa đọc được hay( đọc diễn cảm) bài đọc. Bởi trong khi dạy, giáo viên thường
mới chỉ coi trọng và sửa cho học sinh vấn đề đọc to, rõ ràng, lưu loát chứ chưa
quan tâm nhiều đến kỹ thuật đọc, giọng đọc, cách đọc diễn cảm của học sinh hay
việc đọc mẫu của giáo viên. Giáo viên dạy Tập đọc như dạy Văn trước đây. Nhìn
- 3 -
chung phương pháp còn mang tính chất hưởng thụ và áp đặt( về cách hiểu nội
dung bài, cách đọc bài). Giáo viên giảng giải quá nhiều về các từ khó, về ý nghĩa
của bài mà xem nhẹ phần luyện đọc, đặc biệt là luyện đọc diễn cảm. Bên cạnh
đó, do khách quan, một số giáo viên không có chất giọng tốt để đọc hay bài đọc.
Giáo viên tiểu học lại dạy quá nhiều môn trong một buổi học nên việc đầu tư thời
gian để luyện đọc trước khi lên lớp còn có phần hạn chế...
Về phía học sinh: Học sinh không quan tâm đến phương pháp đọc của mình,
do đó các em rất yếu về năng lực di chuyển kĩ năng đọc đã được hình thành ở các
lớp trước, các bài trước để giải quyết những vấn đề đặt ra trong bài mới. Các em
đã đọc thành tiếng, phát âm đúng và rõ các tiếng có vần khó. Nhưng đọc để thể
hiện nội dung bài đọc thì còn thấp. Khi đọc, nhiều em chưa hiểu ý của từng đoạn,
từng bài, các em ngắt nghỉ câu văn, ngắt nhịp câu thơ chưa chính xác, chưa thể
hiện được nội dung và tình cảm bài đọc bằng sắc thái giọng đọc vui, buồn, trầm,
bổng, gợi cảm... Kĩ năng đọc lướt để tìm hiểu nội dung bài chưa tốt ở đa số các
em. Ảnh hưởng của phương ngữ: tình trạng phát âm lẫn giữa thanh ngã và thanh
sắc,... còn nặng nề. Sĩ số một lớp học còn đông. Do đặc điểm vùng miền, kinh tế
ở gia đình chưa cao nên các em chưa được tạo điều kiện tốt để học tập. Qua điều
tra khảo sát chất lượng đọc của học sinh ngay từ đầu năm học, tôi thấy lượng học
sinh đã biết đọc diễn cảm bài văn, bài thơ rất ít, nhất là đối với những học sinh có
lực học trung bình hay yếu.
Cụ thể điều tra chất lượng đọc của học sinh hai lớp 5 đầu năm học này có số
liệu cụ thể như sau:
- Lớp 5B đầu năm học 2009- 2010
S
ĩ s
ố
Học sinh đọc nhỏ, chậm
Học sinh đọc to, lưu loát
Học sinh đọc diễn cảm
20 9 HS = 45 % 7 HS =35 % 4 HS = 20%
- Lớp 5C đầu năm học 2009 - 2010:
SÜ sè
Häc sinh ®äc nhá, chËm
Häc sinh ®äc to, lu lo¸t
Häc sinh ®äc diÔn c¶m
25
10 HS = 40% 9 HS = 36% 6 HS = 24 %
II. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:
Trước hiện trạng trên, tôi đã suy nghĩ: Phải làm thế nào để nâng cao chất
lượng đọc cho học sinh tốt hơn nữa, nhất là đọc diễn cảm. Để thực hiện được
điều đó, tôi đã nghiên cứu và tiến hành phối hợp sử dụng nhiều phương pháp:
phương pháp điều tra, phương pháp so sánh đối chứng, phương pháp quan sát,
phương pháp kiểm tra đánh giá, phương pháp tổng hợp,....
Ở phương pháp điều tra, không chỉ dừng lại ở điều tra thực trạng mà phải điều
tra qua từng giai đoạn trong suốt năm học, trao đổi với giáo viên và học sinh ở
tiểu học, tìm hiểu thực tế việc dạy và học phân môn Tập đọc trong trường Tiểu
học.
Ở phương pháp so sánh đối chứng không những so sánh đối chứng trong cùng
một giai đoạn giữa lớp này với lớp kia, giữa các giai đoạn với nhau trong cùng
một lớp mà còn đối chứng cả với những năm học trước.
Phương pháp quan sát tinh thần, thái độ, ý thức trong học Tập đọc của học
sinh lớp mình, học sinh lớp khác trong khi đi dự giờ mà còn quan sát phương
pháp sư phạm của giáo viên giảng dạy để tìm hiểu những tác nhân trực tiếp ảnh
- 4 -
hưởng đến chất lượng đọc diễn cảm của học sinh.
Phương pháp kiểm tra đánh giá được tiến hành đồng thời với phương pháp
kiểm tra toán học và phương pháp tổng hợp số liệu. Khi kiểm tra đánh giá chất
lượng đọc của từng học sinh, tôi mô tả và thống kê chất lượng ấy bằng những số
liệu cụ thể, sau đó tổng hợp các số liệu đã thu được nhằm rút ra kinh nghiệm
giảng dạy cho bản thân.
III. CÔNG VIỆC THỰC LÀM
1. TÌM HIỂU VỀ MỤC TIÊU, CẤU TRÚC, PHƯƠNG PHÁP DẠY PHÂN MÔN T
ẬP
ĐỌC 5.
1.1. Tập đọc là gì?
Môn Tiếng Việt ở trường phổ thông có nhiệm vụ hình thành năng lực hoạt
động ngôn ngữ cho học sinh. Đọc không chỉ là công việc giải quyết một bộ mã
gồm hai phần chữ viết và âm thanh, nghĩa là nó không phải chỉ là sự "đánh vần"
lên thành tiếng theo đúng như các ký hiệu chữ viết, mà đọc còn là quá trình nhận
thức để có khả năng hiểu đọc những gì đã được đọc. Tập đọc là cách học văn bản
từ đọc đúng, đọc nhanh, đọc hiểu, đọc diễn cảm. Dạy Tập đọc chính là việc giáo
viên hướng dẫn hoàn thành 4 phẩm chất trên.
1.2. Ý nghĩa của việc đọc
Tập đọc là một phân môn có ý nghĩa to lớn ở Tiểu học. Nó trở thành một đòi
hỏi cơ bản, đầu tiên đối với mỗi người đi học. Trước tiên, trẻ phải học đọc, sau
đó phải đọc để học. Đọc giúp trẻ chiếm lĩnh được ngôn ngữ trong giao tiếp và
học tập, nó cũng là công cụ để học các môn khác, nó tạo ra hứng thú và động cơ
trong học tập. Đồng thời nó tạo điều kiện để học sinh có khả năng tự học và tinh
thần học. Đọc là khả năng không thể thiếu được của con người. Trong thời đại
văn minh, biết đọc sẽ giúp các em hiểu biết nhiều hơn, hướng các em tới cái
thiện và cái đẹp, dạy cho các em biết tư duy.
Như vậy, việc dạy đọc và đọc có một ý nghĩa vô cùng to lớn vì nó bao gồm
nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển.
1.3. Mục tiêu của phân môn Tập đọc ở sách Tiếng Việt lớp 5.
Phân môn Tập đọc lớp 5 tiếp tục củng cố và nâng cao kĩ năng đọc một cách
đầy đủ, toàn diện cho học sinh nhằm hoàn thiện yêu cầu cần đạt ghi trong
Chương trình Tiểu học do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành: Đọc rành mạch, lưu
loát bài văn( khoảng 120 tiếng/ phút); đọc có biểu cảm bài văn, bài thơ ngắn;
hiểu nội dung, ý nghĩa của bài đọc. Cụ thể:
- Củng cố, phát triển kĩ năng đọc trơn, đọc thầm đã được hình thành ở các lớp
dưới; tăng cường tốc độ đọc, khả năng đọc lướt để chọn thông tin nhanh; khả
năng đọc diễn cảm.
- Phát triển kĩ năng đọc - hiểu lên mức cao hơn: nắm và vận dụng được một số
khái niệm như đề tài, cốt truyện, nhân vật, tính cách,... để hiểu ý nghĩa của bài và
phát hiện một vài giá trị nghệ thuật trong các bài văn, bài thơ.
- Mở rộng vốn hiểu biết về tự nhiên, xã hội và con người để góp phần hình thành
nhân cách của con người mới.
1.4. Nội dung, cấu trúc phân môn Tập đọc lớp 5.
Phân môn Tập đọc ở lớp 5 gồm 66 tiết/ năm, mỗi tuần có hai tiết. 40 bài vă
n
xuôi thuộc loại hình nghệ thuật, báo chí, khoa học, 2 vở kịch( trích), 18 bài thơ.
Các bài Tập đọc gồm các chủ đề: " Việt Nam- Tổ quốc em ", " Cách chim hoà
bình", " Con người với thiên nhiên", "Con người với thiên nhiên","Giỡ lấy màu
- 5 -
xanh","Vì hạnh phúc con người","Người công dân","Vì cuộc sống thanh
bình","Nhớ nguồn","Nam và nữ","Những chủ nhân tương lai". Bài Tập đọc lớp 5
nhằm mục đích:
- Tiếp tục củng cố và nâng cao kĩ năng đọc cho HS: đọc trơn, đọc thầm với tốc
độ nhanh hơn, nâng cao kĩ năng đọc diễn cảm. Ở lớp 5, HS được rèn kĩ năng đọc
hiểu ở mức: Nhận biết được đề tài hoặc chủ đề đơn giản của bài; nắm được dàn ý
của bài, biết tóm tắt đoạn, bài; hiểu được ý nghĩa của bài; biết phát hiện và bước
đầu biết nhận định về giá trị của một số nhân vật, hình ảnh trong các bài đọc có
giá trị văn chương; làm quen thao tác đọc lướt để nắm ý hoặc chọn ý. Xây dựng
cho HS thói quen tìm đọc sách ở thư viện, dùng sách công cụ( từ điển,...) và ghi
chép những thông tin cần thiết khi đọc.
- Mở rộng vốn hiểu biết, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, nhân cách cho HS: Các
bài đọc phản ánh vấn đề cơ bản về đạo đức, phẩm chất của con người, đề cập đến
các đề tài về trẻ em và quyền của trẻ em, bảo vệ môi trường, giáo dục dân số,
giới tính, ca ngợi tình đoàn kết hữu nghị giữa các dân tộc,....Hệ thống chủ điểm
của các bài đọc trong sách TV5 vừa mang tính khái quát cao vừa có tính hình
tượng góp phần cung cấp cho HS những hiểu biết về thiên nhiên, xã hội,con
ngươì trong nước và thế giới. Qua các bài tập đọc, HS còn được cung cấp về vốn
từ ngữ, vốn diễn đạt, những hiểu biết về tác phẩm văn học( đề tài, cốt truyện,
nhân vật,...), từ đó nâng cao trình độ văn hoá nói chung và trình độ tiếng Việt nói
riêng.
Các bài đọc gồm các phần: văn bản đọc, chú giải những từ ngữ khó, hướng
dẫn đọc( chỉ dẫn cách đọc một số câu khó, đoạn khó, cách ngắt nhịp, nhấn giọng
hoặc gợi ra những đặc điểm về nội dung, những sắc thái tình cảm được biểu hiện
qua giọng đọc). Phần tìm hiểu bài gồm những câu hỏi, bài tập giúp học sinh hiểu
giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của bài văn, bài thơ. Ở nhiều bài có thêm
yêu cầu học thuộc lòng từng đoạn, cả bài.
1.5. Phương pháp dạy đọc diễn cảm cho học sinh lớp 5.
Trong thực tế mỗi bài tập đọc gồm có hai phần lớn: tìm hiểu nội dung và luyện
đọc. Hai phần này có thể cùng tiến hành một lúc đan xen vào nhau hoặc cũng có
thể dạy tách hai phần tuỳ theo từng bài mà giáo viên lựa chọn. Dù dạy theo cách
nào thì hai phần này cũng luôn có mối quan hệ tương hỗ khăng khít với nhau.
Phần tìm hiểu bài giúp cho học sinh hiểu kĩ nội dung, nghệ thuật của bài, từ đó
các em đọc diễn cảm tốt hơn. Ngược lại, học sinh đọc hay, đọc diễn cảm để thể
hiện tốt nội dung của bài, thể hiện những điều hiểu biết xung quanh bài đọc.
Như vậy, việc rèn kỹ năng đọc diễn cảm trong dạy Tập đọc rất quan trọng góp
phần giúp học sinh biết cách xác định ngữ điệu từng loại văn bản, làm giầu vốn
kiến thức ngôn ngữ và kiến thức văn học cho học sinh, từ đó góp phần hình thành
ở các em ý thức được cách đọc nhằm diễn tả nội dung một cách tốt nhất.
Để bài dạy đạt kết quả cao, cần quan tâm đến cách tổ chức và lôgíc các nội
dung bài trong giờ học không bị ngắt quãng, gián đoạn. Giáo viên phải lấy học
sinh làm trung tâm. Vai trò của giáo viên trong mỗi tiết học chỉ là người tổ chức,
dẫn dắt học sinh tự tìm ra tri thức. Ngoài ra, để phần tìm hiểu bài tiến hành được
tốt thì cần phải có yếu tố như: cơ sở vật chất đầy đủ, tranh ảnh minh hoạ cho bài
tập phải đẹp, phong phú và cuối cùng là trình độ giáo viên phải đáp ứng được
yêu cầu của môn học. Nếu phối hợp được các yếu tố nói trên sẽ giúp học sinh
