SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN
TRƯỜNG THPT HUỲNH THÚC KHÁNG
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
KỸ THUẬT PHÁT TRIỂN VÀ DẠY HỌC
BÀI TẬP VẬT LÍ TRONG BỒI DƯỠNG
HỌC SINH GIỎI
MÔN: VẬT LÍ
Nhóm tác giả: 1. Lê Hữu Hiếu
2. Nguyễn Văn Thọ
Tổ chuyên môn: Khoa học Tự nhiên
Điện thoại: 082.6636.888
TP Vinh, tháng 3/2021
MỤC LỤC
PH
Ầ
N A: Đ
Ặ
T V
Ấ
N Đ
Ề
………………………………………………….
PH
Ầ
N B: N
Ộ
I
DUNG…………………………………………………….
I. Cơ s
ở
lý thuy
ế
t
……………………………..……..…………….…….
1. Th
ự
c tr
ạ
ng công tác b
ồ
i dư
ỡ
ng h
ọ
c sinh gi
ỏ
i trung h
c ph
thông trên
địa bàn Tỉnh Nghệ An ………………………………….…………………
3
1.1. T
ầ
m quan tr
ọ
ng c
ủ
a b
ồ
i dư
ỡ
ng h
ọ
c sinh gi
ỏ
i ………………………..
.
1.2. Th
ự
c tr
ạ
ng công tác b
i dư
ỡ
ng h
ọ
c sinh gi
ỏ
i…………………………
2. Vai trò c
ủ
a bài t
ậ
p trong b
ồ
i dư
ỡ
ng h
ọ
c sinh gi
ỏ
i V
ậ
t lí
…………………
3. M
t s
nguyên t
ắ
c c
ủ
a sáng t
ạ
o thư
ờ
ng v
ậ
n d
ụ
ng trong vi
ệ
c phát tri
ể
n
bài tập bồi dưỡng HSG Vật lí .……………………….……………………
5
II. Gi
ả
i pháp
…………..…………………….………………..………….
1. M
ố
i quan h
ệ
c
ủ
a phát tri
ể
n bài t
ậ
p v
ớ
i phát tri
ể
n năng l
ự
c gi
ả
i quy
ế
t
vấn đề, năng lực sáng tạo.
……………………………………………………..
2. K
ỹ
thu
ậ
t phát tri
ể
n bài t
ậ
p v
ậ
t lí b
ồ
i dư
ỡ
ng h
c sinh
gi
ỏ
i ……………..
2.1. K
ỹ
thu
ậ
t 1 (KT1): Phát tri
ể
n bài t
ậ
p V
ậ
t lí v
ớ
i s
ố
li
ệ
u c
ụ
th
ể
thành
bài tập không có số liệu cụ thể
………………………………………………..
6
2.2. K
ỹ
thu
ậ
t 2 (KT2): Phát tri
ể
n bài t
ậ
p V
ậ
t lí b
ằ
ng cách thay đ
ổ
i d
ữ
kiện bài tập
……………………………………………………………………..
6
2.3. K
ỹ
thu
ậ
t 3 (KT3): Phát tri
ể
n bài t
ậ
p v
ậ
t lí theo hư
ớ
ng hi
ệ
n tư
ợ
ng v
ậ
t
lí tăng dần “từ đơn giản đến phức tạp, từ dễ đến khó” ……………………
7
2.4. K
ỹ
thu
ậ
t 4 (KT4): K
ỹ
thu
ậ
t t
ạ
o “nút th
ắ
t” trong bài t
ậ
p v
ậ
t lí
………..
3.
Phương pháp d
ạ
y h
c bài t
ậ
p v
ậ
t lí trong b
ồ
i dư
ỡ
ng h
c sinh gi
ỏ
i …….
3.1. Chi
ế
n lư
ợ
c chung v
ề
d
ạ
y h
ọ
c bài t
ậ
p v
ậ
t lí nh
ằ
m phát tri
ể
n ph
ẩ
m
ch
ấ
t và năng l
ự
c c
ủ
a HS
………………………………………………………
3.2. V
ậ
n d
ng phương pháp chung v
ề
d
ạ
y h
ọ
c bài t
ậ
p v
ậ
t lí trong
ồ
i
dưỡng HSG
……………………………………………………………………….
8
III. Phát tri
ể
n h
ệ
th
ố
ng bài t
ậ
p ph
ầ
n “đ
ộ
ng l
ự
c h
ọ
c” nh
ằ
m phát hi
ệ
n
và bồi dưỡng học sinh giỏi
……………………………………………….
1. Phát tri
ể
n bài t
ậ
p b
ằ
ng k
ỹ
thu
ậ
t “Phát tri
ể
n bài t
ậ
p V
ậ
t lí v
ớ
i s
ố
li
ệ
u c
ụ
thể thành bài tập không có số liệu cụ thể”
…………………………………
9
2. Phát tri
ể
n bài t
ậ
p b
ằ
ng k
ỹ
thu
ậ
t “Phát tri
ể
n bài t
ậ
p V
ậ
t lí b
ằ
ng cách
thay đổi dữ kiện bài tập”
………………………………………………………..
23
3. Phát tri
ể
n bài t
ậ
p v
ậ
t lí theo hư
ớ
ng hi
ệ
n tư
ợ
ng v
ậ
t lí tăng d
ầ
n “t
ừ
đơn
giản đến phức tạp, từ dễ đến khó”
…………………………………………
28
4. Phát tri
ể
n bài t
ậ
p b
ằ
ng: K
ỹ
thu
ậ
t t
ạ
o “nút th
ắ
t” trong bài t
ậ
p v
ậ
t lí
…….
7
PH
Ầ
N C: K
Ế
T LU
Ậ
N
…………………………………………………….
44
I. Th
ự
c nghi
ệ
m sư ph
ạ
m
…………………………………………………
44
II.
Đóng góp c
ủ
a đ
ề
tài ………………….
……………………………….
45
III. K
ế
t lu
ậ
n
………………………………………………………………
45
L
Ờ
I C
Ả
M ƠN
……………………………………………………………..
48
DANH MỤC VIẾT TẮT
Từ viết tắt Nghĩa tiếng Việt
GV Giáo viên
HS Học sinh
HSG Học sinh giỏi
KN Kỹ năng
NL Năng lực
CH Câu hỏi
KT Kỹ thuật
HD Hướng dẫn
BTVL Bài tập Vật lí
BTPT Bài tập phát triển
SGK Sách giáo khoa
THCS Trung học cơ sở
THPT Trung học phổ thông
KHKT Khoa học kĩ thuật
TTNNĐ Thanh thiếu niên nhi đồng
1
PHẦN A: ĐẶT VẤN ĐỀ
Mục tiêu giáo dục đào tạo hiện nay là “đào tạo con người Việt Nam phát
triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung
thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng
nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân; phát huy tốt nhất tiềm năng,
khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng,
bảo vệ Tổ quốc và yêu cầu hội nhập quốc tế”. Nghị quyết hội nghị Trung ương 8
khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã nhấn mạnh “Đối
với giáo dục phổ thông tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm
chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề
nghiệp cho học sinh”. Trong sự phát triển nhanh, mạnh của cuộc cách mạng
công nghệ 4.0, để hội nhập và phát triển kinh tế - văn hóa xã hội thì mỗi Quốc
gia cần có nguồn nhân lực chất lượng cao: có trình độ khoa học kỹ thuật, có kỷ
luật lao động, thích ứng và hội nhập tốt với bên ngoài để “đi tắt đón đầu”. Để
đáp ứng yêu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao thì không thể bỏ qua vai trò
của giáo dục phổ thông, đặc biệt là công tác phát triển và bồi dưỡng HSG bậc
phổ thông có ý nghĩa quyết định.
Hiện nay, việc bồi dưỡng HSG các cấp là một trong những nhiệm vụ
chính trị của nhà trường bên cạnh nhiệm vụ giáo dục toàn diện. Hiệu quả của
công tác phát hiện và bồi dưỡng HSG Vật lí phụ thuộc vào khả năng chuyên
môn, sự tâm huyết của giáo viên và nguồn học liệu. Trong công tác phát hiện và
bồi dưỡng HSG Vật lí thì bài tập Vật lí có một vị trí vô cùng quan trọng. Nếu
quá phụ thuộc vào nguồn tài liệu có sẵn thì bị hạn chế về tính hệ thống, tính
khoa học, tính chủ động và hạn chế sự sáng tạo của GV trong dạy học và của HS
trong phát triển năng lực tư duy Vật lí. Vì thế, năng lực về phát triển bài tập bồi
dưỡng HSG Vật lí của GV là một trong những yếu tố quyết định đến chất lượng
đào tạo và bồi dưỡng HSG Vật lí.
Phần Động lực học trong chương trình Vật lí 10 THPT có nội dung kiến
thức đa dạng, trừu tượng nên việc chiếm lĩnh và phát triển tri thức đối với HS
gặp rất nhiều khó khăn. Đây là phần có nội dung trang bị những kiến thức cơ sở
ban đầu và là nền tảng cho việc tiếp thu các chủ đề khác như phần “tĩnh học, bảo
toàn, điện động lực học, từ trường cảm ứng điện từ, dao động cơ, sóng …”. Đây
cũng là phần giúp GV phát hiện sớm HS có năng khiếu Vật lí. Nội dung kiến
thức phần này là xuất phát điểm để hình thành năng lực và phẩm chất cho những
người lao động có kỹ thuật trong tương lai. Ngoài ra, nội dung của phần động
lực học là những quy luật vận động của thế giới tự nhiên nên nó có tác dụng rất
lớn trong việc hình thành thế giới quan cho HS. Trong dạy học bồi dưỡng HSG