1
TÊN ĐỀ TÀI:
“ VẬN DỤNG KIẾN THỨC LÍ LUẬN VĂN HỌC VÀO VIỆC ĐỌC HIỂU
VĂN BẢN VÀ LÀM VĂN”
1
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lý do chọn đề tài:
Đổi mới căn bản, toàn diện là yêu cầu của giáo dục hiện nay. Vì vậy, việc
xây dựng, áp dụng những hướng tiếp cận, phương pháp mới trong dạy học bộ môn
để nâng cao hiệu quả dạy và học là yêu cầu phải được giải quyết. Đặc biệt, đối với
môn Ngữ văn một môn học mang đặc thù riêng, như nhà văn Thạch Lam đã từng
quan niệm: “Văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có,
để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối, tàn ác, vừa làm cho lòng người
đọc thêm trong sạch và phong phú hơn”. Hay M.L.Kalinine cũng đã từng khẳng
định: “Văn học làm cho con người thêm phong phú, tạo khả năng cho con người
lớn lên, hiểu được con người nhiều hơn.” Văn học đã trở thành công cụ để giáo
dục con người, cải tạo xã hội rất mạnh mẽ, nó là thứ vũ khí tư tưởng rất sắc bén có
tác dụng to lớn, sâu rộng và bền bỉ mà lịch sử loài người từ trước đến nay đã xác
nhận.
Môn Ngữ văn ngoài “dạy sống, dạy người, dạy mở mang trí tuệ”, còn có
nhiệm vụ cung cấp cho học sinh những hiểu biết một cách có hệ thống về lí luận
văn học. Bởi lí luận văn học là một bộ môn khoa học nghiên cứu văn học. Nó có
nhiệm vụ nghiên cứu bản chất, chức năng, xã hội- thẩm mĩ và quy luật phát triển
của sáng tác văn học. Nhờ kiến thức lí luận mà học sinh có thể hiểu đúng, hiểu sâu
hơn về tác phẩm văn chương, nhận thức đúng vấn đề nghị luận . Khi làm bài học
sinh biết nhận xét, đánh giá, bình luận vấn đề, hiểu đúng đắn những khái niệm,
thuật ngữ văn học, đây là những tri thức khái quát rất quan trọng, bởi lẽ dạy văn
không chỉ dừng lại ở chỗ giúp người học cảm thụ được vẻ đẹp của từng tác phẩm
văn chương cụ thể, mặt khác góp phần trang bị cho các em những kiến thức công
cụ để có thể tự mình tiếp nhận văn học một cách có lý luận, tiếp nhận văn học một
cách văn học và có thể vận dụng vào các bài làm văn một cách có hiệu quả. Muốn
vậy, không thể không trang bị cho học sinh một vốn liếng lí luận cần thiết.
2
Tri thức lí luận văn học là tri thức công cụ, tri thức phương pháp, là kiến
thức siêu kiến thức, giúp cho việc đọc văn có phương pháp, phù hợp với bản chất
đặc trưng của văn học, đồng thời giúp phân tích, lí giải tác phẩm văn chương một
cách đầy đủ và sâu sắc. Nếu không, những kiến thức mà học sinh có được cũng chỉ
là những kiến thức vụn vặt, cảm tính, mang tính tư liệu. Mục đích cuối cùng và cao
nhất của dạy học trong nhà trường hiện đại là phát triển toàn diện học sinh. Mục
đích của dạy đọc hiểu văn bản và làm văn là rèn luyện và phát triển khả năng tự
học, tự đọc và tạo lập văn bản ở các em.
Tri thức lí luận văn học góp phần nâng cao trình độ trong tiếp nhận văn học,
củng cố và mở rộng vốn văn hóa đọc cũng như phát triển năng lực, kĩ năng đọc văn
cho học sinh. Như vậy, lí luận văn học trong nhà trường phổ thông giữ một vị trí
quan trọng vì đó là những kiến thức cơ bản nhất về lí thuyết để cung cấp bước đầu
cho học sinh tìm hiểu, tiếp xúc với từng tác phẩm văn chương cụ thể. Nó được xem
như là những kiến thức nhập môn có tính chất mở đường hướng dẫn cho học sinh
đi sâu vào bản thể từng tác phẩm và nâng cao cảm thụ thẩm mĩ.
Thực tế những năm học gần đây, Bộ Giáo dục đã thực hiện chương trình
giảm tải, tích cực đổi mới phương pháp dạy học trong đó có môn Ngữ Văn THPT.
Giáo viên có điều kiện trong việc cung cấp kiến thức lí luận văn học trong các giờ
đọc hiểu văn bản và thực hành làm văn. Song một thực tế cho thấy rằng việc đưa
những kiến thức lí luận vào trong chương trình giảng dạy môn Ngữ Văn còn ít, tiết
thực hành còn hạn chế. Học sinh thì còn xa lạ vì chưa hiểu đúng về bản chất của
việc tiếp nhận các tác phẩm văn chương là từ việc hiểu các kiến thức lí luận văn
học. Vì vậy trong các bài viết thực hành của học sinh, phần lí luận văn học còn bỏ
ngỏ hoặc hiểu chưa sâu, chưa đúng các khái niệm, thuật ngữ văn học.Thêm vào đó,
trong chương trình Ngữ văn THPT hiện nay, có những tác phẩm được đưa vào
trong chương trình đòi hỏi học sinh phải được trang bị những hiểu biết về lí luận
văn học thì mới có thể giải mã, phát hiện, khám phá những nét đặc sắc của nó. Cho
3
nên, bản thân còn khá lúng túng trong việc tiếp cận và tìm ra phương pháp thích
hợp để tổ chức quá trình cảm thụ, tiếp nhận cho học sinh.
Xuất phát từ những yêu cầu đó, là một giáo viên dạy môn Ngữ Văn và bản
thân cũng ý thức được rằng muốn cho các em cảm thụ tốt những tác phẩm văn
chương và thực hành tốt trong các bài làm văn thì cần trang bị cho các em kiến
thức lí luận văn học làm nền tảng. Là một giáo viên trực tiếp đứng lớp tôi luôn
mong muốn học sinh của mình vừa được trang bị kiến thức đầy đủ, vừa có kĩ năng
vận dụng những kiến thức đó vào thực tế. Vì vậy tôi mạnh dạn chọn đề tài “Vận
dụng kiến thức lí luận văn học vào việc đọc hiểu văn bản và làm văn.” mà bản thân
tôi nhận thấy có hiệu quả trong quá trình tiến hành.
2. Phạm vi đề tài:
- Sáng kiến kinh nghiệm“Vận dụng kiến thức lí luận văn học vào việc đọc
hiểu văn bản và làm văn.” chỉ đề cập đến một số đơn vị kiến thức về lí luận văn
học cơ bản liên quan tới các tác phẩm trong chương trình THPT nhằm phục vụ cho
việc đọc hiểu văn bản văn học và làm nghị luận văn học .
- Các đơn vị kiến thức được trình bày cụ thể, có tính ứng dụng cao, sát thực
tế giúp giáo viên và học sinh dễ hiểu, dễ vận dụng.
3. Đối tượng nghiên cứu:
- Sáng kiến kinh nghiệm“Vận dụng kiến thức lí luận văn học vào việc đọc
hiểu văn bản và làm văn.” Tập trung nghiên cứu kiến thức lí luận văn học về mặt
lý thuyết và áp dụng vào việc đọc hiểu văn bản và làm văn nghị luận văn học ở đơn
vị nơi tôi đang công tác trong những năm qua đã được tiến hành.
- Nghiên cứu được tiến hành trên các lớp tương đương nhau về học lực. Đó
là các em học sinh lớp 10, 11, 12 (2018- 2019) và các em học sinh lớp 10,11,12
năm học (2019- 2020) của trường THPT nơi tôi đang công tác.
4. Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp nghiên cứu lí luận: nghiên cứu kiến thức lí luận về văn học
để nắm được đặc trưng và cách thức dạy học.
4
- Phương pháp điều tra và khảo sát: Khảo sát sách giáo khoa, sách giáo viên,
sách tham khảo; các bài viết, bài phân tích của một số nhà giáo, nhà nghiên cứu về
các tác phẩm được học trong chương trình ngữ văn ở trường phổ thông.
- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Dùng để xử lý các tư liệu và ý kiến
nghiên cứu của các nhà giáo, nhà phê bình, nghiên cứu nhằm làm rõ các quan điểm
trong việc giảng dạy.
- Phương pháp quan sát: Nhằm chính xác hóa và phong phú thêm các số
liệu đã thu được bằng cách quan sát việc học tập của học sinh trong giờ học.
- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm
II. CƠ SỞ LÝ LUẬN
1. Quan niệm về lí luận văn học
Lý luận văn học là một bộ môn của khoa nghiên cứu văn học có nhiệm vụ
nghiên cứu bản chất, chức năng xã hội và thẩm mỹ, quy luật phát triển của sáng tác
văn học, có tác dụng xác định phương pháp luận và phương pháp phân tích văn
học.
Các vấn đề của lý luận văn học gồm có ba nhóm : Lý thuyết về các đặc trưng
phản ánh đời sống hiện thực bằng hình tượng nghệ thuật, lý thuyết về cấu trúc
của tác phẩm văn học và lý thuyết về quá trình văn học. Nhóm thứ nhất gồm các
khái niệm : tính hình tượng, tính nghệ thuật, lý tưởng thẩm mỹ, thế giới quan
và phương pháp sáng tác, tính nhân dân, tính giai cấp, tính đảng, các nguyên tắc
đánh giá sáng tác văn học nói chung. Nhóm thứ hai gồm các khái niệm : nội dung
và hình thức văn học như đề tài, chủ đề, cảm hứng chủ đạo, tư tưởng, tính
cách, nhân vật, kết cấu, cốt truyện, các vấn đề phong cách văn học, luật thơ và thi
pháp học lý thuyết. Nhóm thứ ba gồm các khái niệm : phong cách, phương pháp
sáng tác, trào lưu, dòng, khuynh hướng văn học, các thể loại văn học, cuối cùng
là quá trình văn học