Sáng kiến kinh nghiệm: Vận dụng hệ quả chuyển động xung quanh mặt trời của Trái Đất để tính góc chiếu sáng, ngày mặt trời lên thiên đỉnh ở một điểm

Ể Ộ

Ụ

Ả

Ậ

Ệ

Ặ   V N D NG H  QU  CHUY N Đ NG XUNG QUANH M T

Ờ Ủ

Ấ

Ế

Ể TR I C A TRÁI Đ T Đ  TÍNH GÓC CHI U SÁNG,

Ờ

Ặ

Ỉ

Ở Ộ

Ể

NGÀY M T TR I LÊN THIÊN Đ NH

M T ĐI M

­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­

Ọ Ề I. LÍ DO CH N Đ  TÀI

ự ế ả ồ ưỡ ạ ạ ớ ị ọ ỏ ị Qua th c t gi ng d y đ a lí l p 10, d y b i d ng h c sinh gi i môn đ a lí

ấ ọ ỏ ỉ ớ ề ọ ớ l p 12, và các kì ch m thi h c sinh gi i t nh l p12, nhi u h c sinh không làm

ượ ữ ậ ậ ặ ờ ỉ đ ề c nh ng bài t p v  tính góc nh p x , ạ tính ngày M t Tr i lên thiên đ nh t ạ   i

ộ ị ặ ượ ầ ộ ự m t đ a đi m ể ,.......ho c làm đ ư c m t ph n nh ng vì không t ầ    tin nên hay nh m

ế ẫ l n, thi u sót.

ọ ự ộ ủ ậ ị Vì sao h c sinh không t ộ   ạ  tin khi tính góc nh p x , xác đ nh vĩ đ  c a  m t

ể ế ể ấ ạ ủ ậ ặ ờ ỉ ị đ a đi m khi bi t góc nh p x  c a đi m  y, tính ngày M t Tr i lên thiên đ nh

ạ ủ ế ộ ị ể t i m t đ a đi m? Theo tôi nguyên nhân ch  y u là:

ề ế ọ ị ế ư ư ư ể ứ ­ Có nhi u ki n th c đ a lí h c sinh bi ậ   t nh ng hi u ch a sâu nh  góc nh p

ạ ủ ệ ể ậ ặ ẳ ạ ộ ị ạ x ,  vi c   xác   đ nh  góc   nh p  x   c a   m t   đi m,  m t   ph ng   xích   đ o,   các

ườ ặ ệ ề ặ ấ ượ ọ ế ắ đ ế ng vĩ tuy n đ c bi t trên b  m t Trái Đ t đ c g i là chí tuy n B c, chí

ự ự ế ắ tuy n Nam, vòng c c B c, Vòng c c Nam, ……

ờ ủ ư ể ề ể ặ ọ ộ ạ ­ H c sinh ch a hi u rõ ràng v  quĩ đ o chuy n đ ng quanh M t Tr i c a Trái

ệ ữ ề ố ấ ạ ầ ướ Đ t trong năm, v  m i quan h  gi a d ng hình c u, h ng nghiêng và đ ộ

ủ ụ ể ấ ổ ố ộ nghiêng c a tr c Trái đ t không đ i trong su t quá trình chuy n đ ng quanh

ạ ặ ặ ờ ị ệ ể ạ ặ ộ M t Tr i đã t o ra 4 v  trí đ c bi ờ   t trên quĩ đ o chuy n đ ng quanh M t Tr i

ấ ủ c a Trái Đ t trong năm.

­ Đ  hi u kĩ n i dung này đòi h i các em ph i có s  t

ể ể ự ư ả ộ ỏ ưở ượ duy, t ng t ng, bi ế   t

1

ọ ể ả ế ứ ậ ụ v n d ng ki n th c hình h c đ  gi i thích, tính toán.

ư ề ạ ờ ố ộ ậ   ọ ­ Th i gian phân ph i cho n i dung h c không nhi u nh ng các d ng bài t p

ấ ạ ả ỏ ư ậ ụ v n d ng kĩ năng này r t đa d ng, đòi h i kh  năng t duy cao.

ố ớ ọ ỉ ọ ậ ẫ ằ ọ ộ ị ế   ­ H c sinh v n cho r ng đ i v i h c Đ a lí ch  h c thu c lòng, vì v y ki n

ụ ứ ẫ ị ị th c không sâu, không hi u ấ ể  rõ v n đ . ề Đ a lí v n b  coi là môn “ph ”.

ư ữ ề ấ ớ ọ ộ ạ V i nh ng lí do trên mà nhi u h c sinh dù r t thu c bài nh ng l i không làm

ượ ụ ế ệ ậ ả ậ ả đ ể   c các bài t p ph i tính toán có liên quan đ n v n d ng các h  qu  chuy n

ủ ấ ộ đ ng c a Trái Đ t

ể ả ấ      Xu t phát t ừ ự ế  th c t ả   ạ  trên, trong quá trình gi ng d y tôi đã tìm hi u, tham kh o

ệ ướ ồ ưỡ ệ ẫ ả ọ ỏ ị các tài li u h ạ ng d n gi ng d y, tài li u b i d ng h c sinh gi i môn Đ a lí,

ệ ướ ể ọ ẫ ơ ể đ  rút kinh nghi m, tìm cách h ể ng d n đ  h c sinh hi u bài rõ h n. Qua đó tôi

ữ ệ ầ ố ồ ổ ệ   mong mu n các Th y Cô đ ng nghi p góp ý, b  sung thêm nh ng kinh nghi m

ệ ọ ị ườ ả ạ đ  ể nâng cao hi u qu  d y và h c Đ a lí trong tr ọ   ng h c.

Ụ Ủ Ề II. M C ĐÍCH C A Đ  TÀI

ữ ụ ủ ề ầ ộ ỉ ấ   ­ M c đích chính c a đ  tài là ch  ra nh ng n i dung mà giáo viên c n nh n

ấ ừ ủ ể ể ề ể ạ ọ ộ ơ m nh đ  giúp h c sinh hi u kĩ h n v  chuy n đ ng c a Trái Đ t, t ừ    đó t ng

ướ ả ạ ệ ọ ị ườ ệ ả ọ b c nâng cao hi u qu  d y và h c Đ a lí trong tr ng h c, hi u qu  làm bài

ọ ỏ ấ ỉ ị trong kì thi h c sinh gi i c p t nh môn Đ a lí.

­ Nêu ph

ươ ể ậ ạ ặ ờ ỉ ng pháp đ  tính góc nh p x , tính ngày M t Tr i lên thiên đ nh t ạ   i

ộ ị ể m t đ a đi m.

­ Đ a ra m t s  bài t p

ộ ố ư ọ ụ ể   ậ  minh h a c  th .

Ộ Ề III. N I DUNG Đ  TÀI

Ờ Ạ Ộ Ủ Ặ Ế Ể 1. TÍNH GÓC CHI U SÁNG C A TIA SÁNG M T TR I T I M T ĐI M

ứ ơ ả ầ ữ ế ắ ượ ể ể ế 1.1  Nh ng ki n th c c  b n c n n m đ c đ  hi u và tính góc chi u sáng

­ Góc chi u sáng c a tia sáng M t Tr i lúc 12 gi

ủ ế ặ ờ ờ ư ậ ọ ạ    tr a (còn g i là góc nh p x ,

ớ ế ế ặ ợ ở hay góc t ờ i) là góc h p b i tia sáng M t Tr i và ti p tuy n v i b  m t đ t t ớ ề ặ ấ ạ   i

2

ị ộ ủ ể ể ế ặ ấ ờ ớ đi m đó. Góc chi u sáng là góc bi u th  đ  cao c a M t Tr i so v i Trái Đ t.

ế ế ấ ấ ặ ặ ờ ờ ề ặ   ­ Vì Trái Đ t cách r t xa M t Tr i nên tia sáng M t Tr i chi u đ n b  m t

ấ ượ Trái Đ t đ c coi là các tia song song.

ủ ế ấ ạ ầ ặ ờ   ­ Vì Trái  Đ t có d ng hình c u nên góc chi u sáng c a tia sáng M t Tr i

ề ặ ộ ớ ố ở ế ấ xu ng b  m t Trái Đ t có đ  l n khác nhau các vĩ tuy n khác nhau cùng

ộ ờ ờ ư ế ộ ỉ ể trong m t th i đi m. Vào lúc 12 gi ế    tr a, ch  có m t vĩ tuy n có góc chi u

0 .

ở ế ế sáng = 900, còn các vĩ tuy n khác có góc chi u sáng < 90

ờ ờ ỉ ớ ế ế ẳ ặ ­ Tia sáng M t Tr i lúc 12 gi ch  chi u th ng góc v i ti p tuy n ế ở ề ặ ấ    b  m t đ t

027’N.

ạ ộ ế t ế i các vĩ tuy n dao đ ng t ừ 027’B đ n 23 23

­ Ph i nh  các vĩ tuy n đ c bi

0:

ế ặ ả ớ ệ ị ố ậ ạ ờ ư t có tr  s  góc nh p x  lúc 12 gi tr a là 90

0 (xích đ o) vào ngày xuân phân (21/3) và ngày thu phân (23/9)

ạ + Vĩ tuy n 0ế

027’B (chí tuy n B c) vào ngày h  chí (22/6)

ế ế ắ ạ + Vĩ tuy n 23

027’N (chí tuy n Nam) vào ngày đông chí (22/12)

ế ế + Vĩ tuy n 23

­ Tr c Trái Đ t nghiêng và không đ i ph

ụ ấ ổ ươ ộ ể ng trong khi chuy n đ ng xung quanh

ủ ầ ấ ặ ắ ả ầ ờ M t Tr i, nên Trái Đ t có lúc chúc n a c u B c, có lúc ng  bán c u Nam v ề

ờ ụ ể ư ặ phía M t Tr i, c  th  nh  sau:

ừ ế ế ướ ề ầ ắ +  T  sau ngày 21/3 đ n đ n tr ặ   c ngày 23/9 bán c u B c chúc v  phía M t

ờ ở ầ ờ Tr i, bán c u Nam thì ng ượ ạ c l ặ i, xa M t Tr i.

ừ ế ướ ả ề ầ ặ +  T  sau ngày 23/9 đ n tr ờ   c ngày 21/3 bán c u Nam ng  v  phía M t Tr i,

ở ầ ắ ờ bán c u B c thì ng ượ ạ c l ặ i, xa M t Tr i.

ả ề ầ ặ ờ +  Ngày 21/3 và 23/9 không có bán c u nào ng  v  phía M t Tr i.

ờ ờ ế ở ể ộ ủ ặ ­  Tia sáng M t Tr i lúc 12 gi ẳ  chi u th ng góc ể    đi m nào thì vĩ đ  c a đi m

ờ ớ ủ ặ ặ ẳ ạ ộ đó là góc nghiêng c a tia sáng M t Tr i v i m t ph ng xích đ o, dao đ ng t ừ

027’B, t

027’N

00 đ n 23 ế 0ừ 0 đ n 23 ế

ậ ạ ủ ể ở ộ ờ ể ộ 1.2. Cách tính góc nh p x  c a m t đi m m t th i đi m

:    a) Cách 1

ấ ủ ự ạ ọ ồ ị ươ ứ ng  ng song D a vào các tính ch t c a hình h c (góc đ ng v , góc có c nh t

3

ể song) đ  tính toán.

ớ ề ặ ấ ạ ị ẻ ế ướ ể ậ ầ ạ ế B c 1: k  ti p tuy n v i b  m t đ t t i đ a đi m c n tính góc nh p x

ạ ủ ướ ể ậ ị B c 2: xác đ nh góc nh p x  c a đi m đó

ờ ớ ướ ủ ặ ặ ẳ ị B c 3: xác đ nh góc nghiêng c a tia sáng M t Tr i v i m t ph ng xích

đ oạ

ọ ể ướ ự ấ ủ B c 4: d a vào tính ch t c a hình h c đ  tính toán

0B). Vào

ả ử ờ ỉ ạ ể ặ  s  ngày 8/6/2011 M t Tr i lên thiên đ nh t i đi m A (20 Ví d :  ụ Gi

0B),  đi m C (5 ể

0B) và đi m D (30 ể

0N) là

ạ ở ể ậ ngày đó, góc nh p x đi m B (45

bao nhiêu?

Gi i:ả

 Tính góc nh p x  c a đi m B

B

B

tia saùng Maët trôøi

1

2

O

A

1

xích ñaïo

2

X

N

ậ ạ ủ ể (450B)

­ K  ti p tuy n t

ẻ ế ế ạ ể ạ ủ ể ậ i đi m B. Ta có (cid:0) B2 là góc nh p x  c a đi m B

­ M t Tr i lên thiên đ nh t

0B) nên góc nghiêng c a tia sáng M t ặ

ặ ờ ỉ ạ ể ủ i đi m A (20

ờ ớ ặ ẳ Tr i v i m t ph ng xích đ o ạ (cid:0) AOX = 200

ể ­ Đi m B (450B) ==> (cid:0) BOX  = 450

ẽ Theo hình v  ta có (cid:0) B2  = 900 – (cid:0) B1.

 (cid:0) B2  = 900 – ((cid:0) BOX  –  (cid:0) AOX)

 (cid:0) B2  = 900 – (cid:0) BOX  + (cid:0) AOX  = 900 – 450  + 200

= 650

ồ ị Mà  (cid:0) B1  = (cid:0) O1 (2 góc đ ng v ), (cid:0) O1 = (cid:0) BOX  –  (cid:0) AOX

4

ạ ủ ể ậ V y ậ góc nh p x  c a đi m B (450B) vào ngày 8/6/2011 là 650

 Tính góc nh p x  c a đi m C

B

tia saùng Maët trôøi

O

A

xích ñaïo

1

2

C

1

X

N

ậ ạ ủ ể (50B)

ươ ự ư ạ ủ ể ậ T ng t nh  trên , ta có  (cid:0) C2 là góc nh p x  c a đi m C

ẽ Theo hình v  ta có (cid:0) C2  = 900 – (cid:0) C1.

 (cid:0) C2  = 900 – ((cid:0) AOX  –  (cid:0) COX)

 (cid:0) B2  = 900 – (cid:0) AOX  + (cid:0) COX  = 900 – 200  + 50

= 750

ồ ị Mà  (cid:0) C1  = (cid:0) O1 (2 góc đ ng v ), (cid:0) O1 = (cid:0) AOX  –  (cid:0) COX

ạ ủ ể ậ V y ậ góc nh p x  c a đi m C (50B) vào ngày 8/6/2011 là 750

 Tính góc nh p x  c a đi m D

B

xích ñaïo

A

ậ ạ ủ ể (300N)

O

1

2

X

1

tia saùng Maët trôøi

2

N

D

ươ ự ư ạ ủ ể T ng t nh  trên, ta có  (cid:0) D1 là góc nh p x  c a đi m D ậ

ẽ Theo hình v  ta có (cid:0) D1  = 900 – (cid:0) D2.

5

ồ ị (cid:0) AOD = (cid:0) AOX  +  (cid:0) XOD Mà  (cid:0) D2  = (cid:0) AOD (2 góc đ ng v ),

 (cid:0) D1  = 900 – ((cid:0) AOX  +  (cid:0) XOD)

 (cid:0) B2  = 900 – (cid:0) AOX  – (cid:0) XOD  = 900 – 200  – 300

= 400

ạ ủ ể ậ V y ậ góc nh p x  c a đi m D (300N) vào ngày 8/6/2011 là 400

ạ ủ ả ẽ ổ ợ ộ ể ậ ị ị ờ    Hình v  t ng h p v  trí góc nh p x  c a c  3 đ a đi m trong m t th i

B

tia saùng Maët trôøi

1

B

2

xích ñaïo

O

A

1

2

4

3

C

1

2

X

D

1 2

N

đi mể

ụ ứ ủ ự ể b) Cách 2: D a trên cách tính toán c a cách 1, ta có th  áp d ng công th c sau:

 ứ Công th c khái quát:

h = 900 – φ α  ±

ậ ạ Trong đó     h: góc nh p x ;

ể ầ φ: vĩ đ  c a đi m c n tính; ộ ủ



ờ ớ ủ ặ ẳ ặ α: góc nghiêng c a tia sáng M t Tr i v i m t ph ng xích đ o ạ

ứ ừ ế ế T  công th c khái quát trên, ta tính đ ượ φ  n u bi c t h và α,



ế tính đ c ượ α n u bi t ế  φ và h

ể ở ặ ầ ờ ầ Đi m c n tính ề  bán c u chúc v  phía M t Tr i:

­  N u ế φ > α   thì  h =  900 – φ + α



­ N uế  φ < α   thì   h =  900 + φ – α

6

ể ở ặ ầ ầ Đi m c n tính ờ  bán c u xa M t Tr i

h = 900 – φ – α

ộ ố ụ ọ 1.3.  M t s  ví d   minh h a

Ví d  1:ụ

047’B) vào các ngày 21/3, 22/6,

ạ ở ậ ố ồ Tính góc nh p x thành ph  H  Chí Minh (10

23/9, 22/12

Gi iả :

­ Ngày 21/3 và ngày 23/9, M t Tr i lên thiên đ nh t

ặ ờ ỉ ạ ạ i xích đ o nên góc nghiêng

ờ ớ ặ ặ ẳ ạ ủ c a tia sáng M t Tr i v i m t ph ng xích đ o = α 0, ta có công th c: ứ

h = 900 – φ

h = 900 – 10047’ = 790 13’

­ Ngày 22/6 M t Tr i lên thiên đ nh t

ặ ờ ỉ ạ ủ ế ắ i chí tuy n b c, nên góc nghiêng c a tia

ờ ớ ặ ặ ẳ ạ ề ầ ắ sáng M t Tr i v i m t ph ng xích đ o =α 23027’, bán c u B c chúc v  phía

ố ồ ế ặ ằ ắ ờ ộ M t Tr i. Vì thành ph  H  Chí Minh n m trong vùng n i chí tuy n B c(  <φ

α ứ ), ta có công th c:

h =  900 + – φ α

h = 900  + 10047’ –  23027’ = 77020’

­ Ngày 22/12 M t Tr i lên thiên đ nh t

ặ ờ ỉ ạ ủ ế i chí tuy n nam, nên góc nghiêng c a tia

027’, bán c u B c xa M t Tr i ờ   ắ

α ờ ớ ặ ặ ẳ ạ ầ ặ sáng M t Tr i v i m t ph ng xích đ o =23

nên ta có công th c:ứ

h =  900 – –  φ α

h = 900  – 10047’ –  23027’ = 55046’

ả ế ­  K t qu :

ạ Ngày Góc nh p xậ 21/3 790 13’ 22/6 77020’ 23/9 790 13’ 22/12 55046’

ư ướ ẫ ế ả ể ể L u ý: Giáo viên nên h ọ ng d n h c sinh bi t c  hai cách làm đ  hi u bài

7

ờ ự ể ơ ế ồ h n, đ ng th i t ả  ki m tra k t qu .

ấ ỉ ề ớ ị Ví d  2ụ :   (đ  thi HSG c p t nh môn Đ a lí l p 12 năm 2010­2011)

ả ử ờ ỉ ạ Gi ặ  s  ngày 27/5/2011 M t Tr i lên thiên đ nh t ố ồ i thành ph  H  Chí Minh

(10047’B).

a) Tính góc nh p x  t

002’B) và Cà Mau (8034’B) vào ngày  y.ấ

ạ ạ ậ ộ i Hà N i (21

015’ vào ngày 27/5/2011

ộ ị ậ ạ ủ ơ b) Tính vĩ đ  đ a lí c a n i có góc ng p x  65

Gi iả :

002’B) và Cà Mau (8034’B) vào ngày 27/5

ạ ạ ậ a) Tính góc nh p x  t ộ i Hà N i (21

ủ ề ầ ắ ặ ờ ặ   ­ Ngày 27/5, bán c u B c chúc v  phía M t Tr i, góc nghiêng c a tia sáng M t

047’

α ờ ớ ặ ẳ ạ Tr i v i m t ph ng xích đ o = 10

­  Hà N i và Cà Mau n m

ằ ở ộ ắ ầ  bán c u B c.

­ Vì vĩ đ

φ α ộ ở ố ồ ộ ớ ơ Hà N i l n h n thành ph  H  Chí Minh (  > ) nên ta có công

th c:ứ

φ α  + hHN =  900 –

hHN =  900 – 21002’ + 10047’ = 79045’

­ Vì vĩ đ

φ α ộ ở ố ồ ỏ ơ Cà Mau nh  h n thành ph  H  Chí Minh (  < ) nên ta có công

th c:ứ

φ α  – hCM =  900 +

hCM =  900 + 8034’ – 10047’ = 87047’

015’ vào ngày 27/5/2011

ộ ị ậ ạ ủ ơ b) Tính vĩ đ  đ a lí c a n i có góc nh p x  là 65

φ ừ ứ ượ ế (T  công th c khái quát trên, ta tính đ c khi bi α t h và  )

­ Vào   ngày   27/5/2011   M t   Tr i   lên   thiên   đ nh   t

ặ ờ ỉ ạ ố ồ i   thành   ph   H   Chí   Minh

015’

ể ấ ậ ạ (10047’B), cùng lúc  y có 2 đ a đi m có góc nh p x  là 65 ị

­ Tr

1 >

ườ ộ ủ ể ầ ợ ở ố ồ ắ ng h p vĩ đ  c a đi m c n tính phía b c thành ph  H  Chí Minh (φ

) α

Ta có:           h =  900 –  φ1 +  α

65015’ = 900 –  φ1 +  10047’

8

==>   φ1 =  900  +  10047’ –  65015’ = 35032’B

­ Tr

ườ ộ ủ ể ầ ợ ở ố ồ ng h p vĩ đ  c a đi m c n tính phía nam thành ph  H  Chí Minh

2 <  ) α

ở ầ ắ bán c u B c (φ + N u φề 2

Ta có:            h  =  900  +  φ2 – α

65015’ =  900 +  φ2 –  10047’

==>    φ2 =  65015’ + 10047’ –  900  (lo i)ạ

ở ầ  bán c u Nam +  N u ề φ2

Ta có:            h  =  900 –  φ2 – α

65015’ = 900 –  φ2 –  10047’

==>   φ2 =  900  –   10047’ –  65015’ = 13058’N

ể ầ ấ Có th  tính cách khác. Vì Trái đ t hình c u nên φ1  và φ2  đ i x ng nhau ố ứ L u ý:ư

047’B), khi tính đ

ẽ ố ồ qua thành ph  H  Chí Minh (10 c c ượ φ1  thì s  tính đ ượ φ2 như

sau:

032’ – 10047’ = 24045’

ố ồ ­  φ1 cách  thành ph  H  Chí Minh: 35

­  φ2 =  10047’B  – 24045’ = 13058’N

Ờ Ặ Ỉ Ở Ộ Ể 2. TÍNH NGÀY M T TR I LÊN THIÊN Đ NH M T ĐI M

ứ ơ ả ầ ữ ế ắ ượ ể ể ặ 2.1. Nh ng ki n th c c  b n c n n m đ ờ   c đ  hi u và tính ngày M t Tr i

lên thiên đ nhỉ

 Hi n t

ệ ượ ờ ở ỉ ờ ư ặ ặ ng M t Tr i ầ  đúng đ nh đ u lúc 12 gi ờ    tr a (tia sáng M t Tr i

ớ ế ế ở ề ặ ấ ế ọ ờ ỉ chi u vuông góc v i ti p tuy n ặ  b  m t đ t) g i là M t Tr i lên thiên đ nh.

­ Trong 1 năm, M t Tr i lên thiên đ nh l n l

ầ ượ ở ặ ờ ỉ ể ị t các đ a đi m trong khu v c t ự ừ

027’N) đ n chí tuy n B c (23

027’B), c  th  nh  sau:

ế ế ế ắ ụ ể ư chí tuy n Nam (23

22/6

9

23/9                          21/3

22/12

ườ

ủ

ể

ế

ặ

ộ

ờ

ấ ể                                     Đ ng chuy n đ ng bi u ki n hàng năm c a M t Tr i quanh Trái Đ t

­ T i hai đ

ạ ườ ầ ở ế ặ ỉ ế ắ ờ ng chí tuy n, M t Tr i lên thiên đ nh 1 l n: chí tuy n B c vào

ở ế ngày 22/6, chí tuy n Nam vào ngày 22/12

ứ ạ ặ ạ ầ ầ ấ ờ ỉ ầ   ­ T i xích đ o M t Tr i lên thiên đ nh 2 l n, l n th  nh t vào ngày 21/3, l n

ứ th  hai vào ngày 23/9.

­ M t Tr i lên thiên đ nh l n l

ầ ượ ở ặ ờ ỉ ự ừ ể ị t các đ a đi m trong khu v c t ạ    xích đ o

ắ ầ ế ế đ n chí tuy n B c 2 l n:

ứ ấ ừ ầ               + L n th  nh t t ế  ngày 21/3 đ n ngày 22/6

ứ ừ ầ               + L n th  hai t ế  ngày 22/6 đ n ngày 23/9

­ M t Tr i lên thiên đ nh l n l

ầ ượ ở ặ ờ ỉ ự ừ ể ị t các đ a đi m trong khu v c t ế   ạ  xích đ o đ n

ế ầ chí tuy n Nam 2 l n:

ứ ấ ừ ầ               +  L n th  nh t t ế  ngày 22/12 đ n ngày 21/3

ứ ừ ầ               + L n th  hai t ế  ngày 23/9 đ n ngày 22/12

 Trong vùng ngo i chí tuy n, không có hi n t

ệ ượ ế ạ ặ ờ ỉ ng M t Tr i lên thiên đ nh.

ữ ể ế ặ ờ ờ ộ ố ặ   ể   Th i gian M t Tr i chuy n đ ng bi u ki n trong 1 năm gi a b n ngày đ c

bi t:ệ

­ T  chí tuy n Nam (ngày 22/12) lên xích đ o (ngày 21/3) h t 89 ngày

ừ ế ế ạ

­ T  đ n xích đ o (ngày 21/3) lên chí tuy n B c (ngày 22/6) h t 93  ngày

ừ ế ế ế ạ ắ

­ T  chí tuy n B c (ngày 22/6) quay v  xích đ o (ngày 23/9) h t 93 ngày

ừ ế ề ế ắ ạ

­ Trong năm, các tháng  1,3,5,7,8,10,12 có 31 ngày, tháng 2 có 28 ngày (năm

ừ ế ế ạ ố ­ T  đ n xích đ o (ngày 23/9) xu ng chí tuy n Nam (ngày 22/12) h t ế 90  ngày

ậ ạ nhu n có 29  ngày), các tháng còn l i có 30 ngày

ờ ỉ ạ ộ ặ 2.2. Cách tính ngày M t Tr i lên thiên đ nh t ể   i m t đi m

10

ở ắ ể a) Đi m A ầ  bán /c u B c

­ Ngày 21/3 M t Tr i lên thiên đ nh t

ặ ờ ỉ ạ ạ ặ ờ i xích đ o, ngày 22/6 M t Tr i lên thiên

027’B). T  ngày 21/3 đ n ngày 22/6, M t Tr i ờ   ế

ạ ắ ừ ặ ỉ đ nh t ế i chí tuy n B c (23

ế ừ ể ể ộ ắ ế ế ạ chuy n đ ng bi u ki n t ế  xích đ o đ n tuy n B c h t 93 ngày.

­ Ta có: M t Tr i chuy n đ ng bi u ki n đ

027’ m t 93 ngày

ế ượ ể ể ặ ờ ộ ộ ấ c m t góc 23

0 m t N ngày?

ể ể ế ậ ặ ờ ộ ượ ộ ấ V y M t Tr i chuy n đ ng bi u ki n  đ c m t góc A

0 x 93) : 23027’

ố ==> s  ngày N = (A

ặ ờ ỉ ở ể ứ ấ ầ ­ M t Tr i lên thiên đ nh đi m A l n th  nh t vào ngày: Ngày 21/3 + N ngày

­ M t Tr i lên thiên đ nh

ặ ờ ỉ ở ể ứ ầ đi m A l n th  hai vào ngày:   Ngày 23/9  –  N ngày

ở ể b) Đi m A ầ  bán c u Nam

­ Ngày 23/9 M t Tr i lên thiên đ nh t

ặ ờ ỉ ạ ạ ặ ờ i xích đ o, ngày 22/12 M t Tr i lên thiên

ạ ừ ế ế ể ặ ờ ỉ đ nh t ộ   i chí tuy n Nam. T  ngày 23/9 đ n ngày 22/12, M t Tr i chuy n đ ng

027’N) h t 90 ngày.  ế

ế ừ ể ế ế ạ bi u ki n t xích đ o đ n tuy n Nam (23

­ Ta có: M t Tr i chuy n đ ng bi u ki n đ

027’ m t 90 ngày

ế ượ ể ể ặ ờ ộ ộ ấ c m t góc 23

­ V y     M t Tr i chuy n đ ng bi u ki n  đ

0 m t N ngày?

ể ể ế ặ ậ ờ ộ ượ ộ ấ c m t góc A

0 x 90) : 23027’

ố ==> s  ngày N = (A

­  M t Tr i lên thiên đ nh

ặ ờ ỉ ở ể ứ ầ ấ đi m A l n th  nh t vào ngày: Ngày 21/3  –  N

ngày

­  M t Tr i lên thiên đ nh

ặ ờ ỉ ở ể ứ ầ đi m A l n th  hai vào ngày:  Ngày 23/9 + N ngày

ọ ụ 2.3. Ví d  minh h a

024’B)

ặ ờ ỉ ạ Tính ngày M t Tr i lên thiên đ nh t ế i Hu  (16

Gi i:ả

ụế ằ ế ầ ặ ộ ờ ắ ­ H  n m trong vùng n i chí tuy n B c nên trong năm có 2 l n M t Tr i lên

ỉ thiên đ nh.

0

ế ừ ể ặ ờ ộ ắ ế ế ạ ể ­ M t Tr i chuy n đ ng bi u ki n t ế  xích đ o đ n tuy n B c h t 93 ngày.

­ Tính s  ngày M t Tr i chuy n đ ng bi u ki n t

ế ừ ể ể ặ ố ờ ộ ế ạ ế  xích đ o đ n Hu  (16

ứ 24’B) theo công th c:

0 24’ x 93) : 23027’= 65 ngày (làm tròn)

11

ố                        S  ngày N = (16

ứ ấ ầ ặ ờ ỉ ­ M t Tr i lên thiên đ nh l n th  nh t vào ngày:  ngày 21/3 + 65 =  ngày 25/5

­ M t Tr i lên thiên đ nh l n th  hai vào ngày:   ngày 23/9 –  65 =  ngày 20/7

ứ ầ ặ ờ ỉ

Ặ Ờ Ộ Ộ Ỉ 3. TÍNH VĨ Đ  MÀ M T TR I LÊN THIÊN Đ NH VÀO M T NGÀY CHO

TR C ƯỚ

ữ ế ắ ầ ứ ơ ả ầ 3.1. Nh ng ki n th c c  b n c n n m (xem ph n II)

3.2. Cách tính

ằ ở ị ủ ầ ị ị ườ ướ B c 1 v  nào trên đ ể   ng chuy n

: xác đ nh v  trí c a đi m c n tìm (A) n m  ể

ể ế ấ ặ ờ ủ ộ đ ng bi u ki n hàng năm c a M t Tr i quanh Trái Đ t?

ướ ả ừ ặ ừ ế ướ B c 2: tính kho ng cách t ngày 21/3 (ho c t 23/9) đ n ngày cho tr c là bao

nhiêu ngày (N)?

ướ B c 3:

ế ể ể ậ ặ ậ ặ ờ ộ ượ L p lu n: M t Tr i chuy n đ ng bi u ki n 93 ngày(ho c 90 ngày) đ ộ   c m t

0 ?

ế ể ể ậ ặ ờ ộ ượ ộ góc 23027’. V y M t Tr i chuy n đ ng bi u ki n N ngày đ c m t góc A

ể ở ắ ầ  bán c u B c) Vĩ đ  ộ A = (N ngày* 23027’): 93 (đi m A

ể ở ầ  bán c u Nam) Vĩ đ  ộ A = (N ngày * 23027’): 90 (đi m A

ụ ọ 3.3.Ví d  minh h a:

ờ ẽ ặ ỉ ở Vào ngày 30/4 M t Tr i s  lên thiên đ nh ộ  vĩ đ  nào?

Gi i: ả

­ V  trí c a đi m c n tìm

ủ ể ầ ị ở ắ ầ  bán c u B c

ừ ế ả ­ Kho ng cách t ngày 21/3 đ n ngày 30/4 là 40 ngày

­ Vĩ đ  đi m c n tìm

ộ ể ầ = (40 ngày* 23027’): 93 = 1005’B

­ Vào ngày 30/4 M t Tr i s  lên thiên đ nh

ờ ẽ ặ ỉ ở vĩ đ ộ 1005’B

12

Ậ Ế IV. K T LU N

ụ ờ ươ ế ả ọ Nh  áp d ng ph ạ ng pháp trên vào gi ng d y, h c sinh ti p thu bài t ố   t

ự ệ ọ ị ườ ọ ơ h n, t tin h n, ả ạ ơ nâng cao hi u qu  d y và h c Đ a lí trong tr ệ   ng h c, hi u

ả ọ ỏ ấ ỉ ị qu  làm bài trong kì thi h c sinh gi i c p t nh môn Đ a lí.

ữ ệ ầ ố ổ ồ Tôi mong mu n các Th y Cô đ ng nghi p góp ý, b  sung thêm nh ng kinh

ả ạ ệ ọ ị ườ ệ nghi m đ ể nâng cao hi u qu  d y và h c Đ a lí trong tr ọ ng h c

Ả Ệ V. TÀI LI U THAM KH O

ồ ưỡ ọ ỏ ị ệ ­ Tài li u b i d ng h c sinh gi i môn Đ a lí.

ồ ưỡ ạ ệ ­ Tài li u b i d ị ng giáo viên d y SGK Đ a lí 10 , NXBGD năm 2006

ụ ị ớ ­ Sách giáo viên đ a lí nâng cao l p 10, NXB Giáo d c, năm 2009

­ Thi

ế ế ủ ả ạ ọ ố ớ ị t k  bài gi ng đia lí nâng cao l p 10 c a Vũ Qu c L ch – Ph m Ng c

ế ạ ọ ư ạ Y n, NXB Đ i h c s  ph m, năm 2006

ƯỜ Ự Ệ NG I TH C HI N

13

ƯƠ Ị PHAN TH  THANH H NG