1
I. PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lý do chọn đề tài
Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 9/6/2014, Hội nghị lần thứ 9 Ban Chấp
hành Trung ương Đảng (khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người
Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước đã khẳng định: so với
những thành tựu trên lĩnh vực chính trị, kinh tế, quốc phòng, an ninh, đối ngoại,
thành tựu trong lĩnh vực văn hóa chưa tương xứng; chưa đủ để tác động có hiệu
quả xây dựng con người và môi trường văn hóa lành mạnh. Tình trạng suy thoái
về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống trong Đảng và trong xã hội có chiều
hướng gia tăng. Đời sống văn hóa tinh thần ở nhiều nơi còn nghèo nàn, đơn
điệu; khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa miền núi, vùng sâu, vùng xa với đô
thị và trong các tầng lớp nhân dân chậm được rút ngắn. Môi trường văn hóa còn
tồn tại tình trạng thiếu lành mạnh, ngoại lai, trái với thuần phong mỹ tục; tệ nạn
xã hội, tội phạm có chiều hướng gia tăng. Nguyên nhân của những hạn chế, yếu
kém trên đây chủ yếu là do nhiều cấp ủy, chính quyền chưa quan tâm đầy đủ
lĩnh vực này; lãnh đạo, chỉ đạo chưa thật quyết liệt. Việc cụ thể hóa, thể chế hóa
Nghị quyết của Đảng còn chậm, thiếu đồng bộ và trong một số trường hợp thiếu
khả thi. Công tác quản lý nhà nước về văn hóa chậm được đổi mới, có lúc, có
nơi bị xem nhẹ, thậm chí buông lỏng; kỷ luật, kỷ cương không nghiêm.
Trong giai đoạn đổi mới giáo dục hiện nay, khi văn hoá đã trở thành một
trong những lĩnh vực quan trọng nhất của đời sống xã hội, vấn đề xây dựng môi
trường văn hoá nói chung và môi trường văn hóa trong các nhà trường nói riêng
là việc làm vô cùng quan trọng và bức thiết. Và hơn bất cứ tổ chức nào hết trong
xã hội, nhà trường phải là tổ chức có “hàm lượng” văn hoá cao nhất; là nơi hội
tụ, kết tinh văn hoá để đào tạo ra những chuẩn mực văn hoá cho xã hội. Vì vậy,
xây dựng văn hóa học đường là sứ mệnh, mục tiêu định hướng của mỗi nhà
trường, là trách nhiệm, quyền lợi của mỗi cá nhân, tổ chức trong nhà trường, là
yêu cầu của xã hội.
Xây dựng văn hóa học đường là thực hiện một quá trình quản lý giáo dục
nhằm mục đích xây dựng, phát triển trường học thành môi trường văn hóa - giáo
dục lành mạnh, các thành viên trong trường có hành vi văn hóa chuẩn mực và
ngày càng ổn định theo chiều hướng phát triển bền vững. Tuy vậy, trong thực tế
nhiều trường học chưa quan tâm xây dựng văn hóa học đường, vì vậy những
hành vi lệch chuẩn trong trường học có cơ hội phát sinh, nảy nở, trong đó có bạo
lực học đường đang là vấn đề bức xúc của ngành giáo dục và của xã hội.
Văn hóa học đường đang là một vấn đề thời sự nổi cộm không chỉ trong
các nhà trường mà trong cả toàn xã hội chúng ta hiện nay. Nhận thức được tầm
quan trọng của việc xây dựng văn hóa học đường trong giai đoạn đổi mới giáo
dục hiện nay và từ thực tiễn làm công tác lãnh đạo, quản lý tại đơn vị, dù thành
quả còn khiêm tốn, tôi xin mạnh dạn được trao đổi “Một số giải pháp xây dựng
2
văn hóa học đường nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện tại trường
THPT Lê Lợi, tỉnh Nghệ An” và mong nhận được sự chia sẻ, góp ý của các
đồng nghiệp.
2. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu một số giải pháp xây dựng văn hóa học đường nhằm nâng
cao chất lượng giáo dục toàn diện tại trường THPT Lê Lợi.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn của việc xây dựng văn hóa học
đường. Đánh giá thực trạng của việc xây dựng văn hóa học đường. Trên cơ sở
đó chỉ ra một số giải pháp xây dựng văn hóa học đường nhằm nâng cao chất
lượng giáo dục toàn diện tại trường THPT Lê Lợi.
4. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lý luận
- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Phương pháp khảo sát
- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm
- Phương pháp quan sát
5. Đóng góp của đề tài
- Đề tài nêu một số giải pháp, cách làm hay, hiệu quả để xây dựng văn
hóa học đường nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh
trường THPT Lê Lợi nói riêng và học sinh các nhà trường nói chung.
- Một số giải pháp mà tác giả trao đổi trong nội dung đề tài có thể các đơn
vị trường bạn đã thực hiện song chưa viết thành đề tài sáng kiến.
3
PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
I. Cơ sở lý luận và thực tiễn
1. Cơ sở lý luận
1.1. Văn hóa
“Văn hóa” hiểu theo nghĩa rộng nhất là hệ thống các giá trị vật chất và
tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn,
trong sự tương tác giữa con người với môi trường. Còn ở góc độ giáo dục Văn
hóa là tổ hợp các tri thức, niềm tin, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục và
các năng lực, thói quen khác mà con người với tư cách là thành viên của xã hội
tiếp thu được. Cũng cần phải làm rõ hơn khi tiếp cận khái niệm này trong quá
trình làm công tác giáo dục, bởi khi đó, văn hóa được hiểu là những hình thức
đẹp đẽ được biểu hiện trong cách ứng xử lịch sự, hành vi văn minh, tuân thủ
theo hệ thống quy tắc ứng xử tương ứng với các chuẩn mực xã hội.
Văn hóa có mối quan hệ hữu cơ với sự phát triển xã hội: một mặt, đó là
sản phẩm do con người sáng tạo ra; mặt khác, văn hóa cũng sáng tạo ra các
phẩm chất con người xã hội, đem lại những giá trị nhân cách của mỗi thành viên
trong xã hội.
Văn hóa có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bồi dưỡng, phát huy
nhân tố con người và phát triển xã hội. Văn hóa phản ánh và thể hiện một cách
tổng quát, sống động về mọi mặt của cuộc sống, của mỗi cá nhân, mỗi cộng
đồng đã diễn ra trong hiện tại qua hàng bao thế kỷ, nó đã cấu thành một hệ
thống các giá trị, truyền thống thẫm mĩ và lối sống mà dựa trên đó từng dân tộc
tự khẳng định bản sác riêng của mình
1. 2. Văn hóa học đường
Theo Giáo sư Viện sĩ Phạm Minh Hạc thì: “Văn hóa học đường là hệ các
chuẩn mực, giá trị giúp cán bộ quản lý nhà trường, thầy cô giáo, các vị phụ
huynh và các em học sinh, sinh viên có các cách thức suy nghĩ, tình cảm, hành
động tốt đẹp”.
Văn hóa học đường có vai trò quan trọng trong các trường Trung học phổ
thông. Văn hóa học đường lành mạnh giúp các thành viên trong nhà trường chia
sẻ với nhau những kinh nghiệm và kiến thức, phát triển khả năng hợp tác giữa
các thành viên trong mọi lĩnh vực hoạt động của nhà trường. Từ đó, tạo ra môi
trường thuận lợi, tin cậy, tôn trọng lẫn nhau, giúp mọi thành viên trong nhà
trường quan tâm đến việc nâng cao chất lượng dạy và học, tích cực hoạt động vì
sự nghiệp chung của nhà trường. Văn hóa học đường tạo niềm tin cho xã hội
trong việc thực hiện các chức năng giáo dục của mình, đặc biệt trong việc đào
tạo nguồn nhân lực cho xã hội.
Văn hóa học đường là môi trường rất quan trọng để rèn luyện nhân cách
và giáo dục thế hệ trẻ những chủ nhân tương lai của đất nước trở thành những
4
con người sống có hoài bão, có lý tưởng tốt đẹp, có nhân cách tốt, có đủ tri thức
để trở thành những công dân tốt, đóng góp vào sự nghiệp xây dựng đất nước
phồn vinh. Nếu nhà trường làm tốt công tác xây dựng và thực hiện VHHĐ thì sẽ
góp phần tích cực vào việc giáo dục toàn diện cho học sinh.
Văn hoá học đường là một môi trường rất quan trọng để rèn luyện nhân
cách và giáo dục thế hệ trẻ những con người sống có hoài bão, có lý tưởng tốt
đẹp, vấn đề xây dựng văn hoá học đường phải được coi là trọng tâm và quan
trọng nhất trong từng trường học. Nếu môi trường học đường thiếu văn hoá thì
không thể làm được chức năng truyền tải những giá trị kiến thức nhân văn cho
thế hệ trẻ.
Môi trường giáo dục lành mạnh là điều kiện tiên quyết để đào tạo thế hệ
trẻ trở thành những công dân tốt có tài năng, đạo đức. Trường học là nơi rèn
đức, luyện tài, trang bị kiến thức cho học sinh. Trong môi trường này, học sinh
phải biết về trách nhiệm và nghĩa vụ của bản thân đối với thầy cô, bạn bè và các
mối quan hệ khác.
1.3. Xây dựng văn hóa học đường
Xây dựng văn hóa học đường là tích cực tạo dựng môi trường văn hóa –
giáo dục trong nhà trường từ văn hóa vật thể như: cổng trường, hàng rào, sân
chơi, bãi tập, lớp học, nhà vệ sinh, khẩu hiệu, hoa kiểng… đều toát lên ý nghĩa
giáo dục - văn hóa. Xây dựng những giá trị văn hóa phi vật thể như: các mối
quan hệ lành mạnh, ứng xử văn minh, các nghi thức, giá trị, niềm tin, chuẩn
mực… Ngoài ra, nhà quản lí giáo dục, người dạy còn có thể tác động đến môi
trường bên ngoài tạo ra những thuận lợi cho xây dựng văn hóa nhà trường.
Trong môi trường đó, người dạy tạo điều kiện để người học thể hiện hành vi,
ứng xử văn hóa trong sự tương tác với các tổ chức, các thành viên khác trong và
ngoài nhà trường.
Đối với người học, họ sẽ được đắm mình vào môi trường văn hóa học
đường từng bước được tạo dựng. Mỗi người học vừa là người xây dựng, vừa là
người hưởng thụ các kết quả từ văn hóa học đường. Người học sẽ có được các
trải nghiệm cần thiết, hữu ích thông qua sự tương tác và xử lý các mối quan hệ.
Qua đó, người học có thể mở rộng các trải nghiệm và sự tương tác ra bên
ngoài nhà trường trên cơ sở văn hóa học đường và kiến tạo ra đời sống văn hóa
cho chính mình hiện tại và trong tương lai.
Xây dựng văn hóa học đường là yếu tố then chốt để phát triển các nhà
trường. Văn hóa trường học lành mạnh, tích cực sẽ là yếu tố thuận lợi để nâng
cao chất lượng GD toàn diện, phòng ngừa các hành vi lệch chuẩn, tạo động lực
cho cả người dạy và người học. Trong bối cảnh hiện nay, còn tồn tại những hiện
tượng tiêu cực trong GD như gian lận thi cử, bạo lực học đường, ứng xử thiếu
tính sư phạm… thì việc xây dựng văn hóa trường học trở nên cấp thiết.
2. Cơ sở thực tiễn
5
Văn hóa, con người có vai trò vô cùng quan trọng đối với sự tồn tại và
phát triển của đất nước. Trong suốt chiều dài lịch sử, văn hoá và con người Việt
Nam chính là nền tảng tinh thần, là sức mạnh nội sinh giúp cho đất nước ta vượt
qua bao khó khăn thử thách, đánh thắng các thế lực thù địch, giữ vững chủ
quyền, toàn vẹn lãnh thổ, xây dựng một xã hội giàu mạnh, văn minh. Nhận thức
rõ điều đó, trong suốt quá trình lãnh đạo, Đảng ta luôn hết sức coi trọng vấn đề
văn hoá và con người; nhiều Nghị quyết, Chỉ thị đã được ban hành; Hội nghị
Trung ương 9 khóa XI (tháng 5/2014) đã ban hành Nghị quyết số 33-NQ/TU
ngày 9/6/2014 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về “Xây dựng và phát triển
văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”.
Trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế, ngành giáo dục đào tạo nước
ta đã đầu tư nhiều tiền của, trí tuệ để tìm một hướng đi thích hợp nhằm đưa chất
lượng đào tạo ở Việt Nam đạt trình độ ngang tầm khu vực và thế giới. Nhưng,
suy cho cùng, cải cách giáo dục chỉ thành công khi chúng ta xây dựng được một
nền văn hóa học đường chuẩn mực và lành mạnh, bởi mọi ước mơ, ý tưởng cải
cách phải được thực hiện trong một môi trường đào tạo cụ thể, một không gian
văn hóa học đường cụ thể.
Trong những năm gần đây, khi Việt Nam bước vào thế giới hội nhập ngày
càng sâu rộng đã tạo ra những bước phát triển mạnh mẽ về kinh tế, chính trị, xã
hội. Tuy nhiên, kéo theo sự phát triển đó cũng có rất nhiều vấn đề văn hóa - xã
hội nảy sinh theo chiều hướng phức tạp, đặc biệt là trong giới trẻ. Vì vậy, việc
định hướng, giáo dục cho thế hệ trẻ lối sống, nếp sống văn hóa, văn minh, tiên
tiến nhưng vẫn giàu tính nhân văn ngay từ trên ghế nhà trường càng quan trọng.
Từ tầm quan trọng đó, Đảng luôn phát động các phong trào học tập và làm theo
tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, điều này mang ý nghĩa sâu xa,
thiết thực trong toàn xã hội Việt Nam cũng như trong thế hệ trẻ nói riêng.
Xây dựng văn hóa học đường trong bối cảnh hiện nay đang đứng trước
nhiều khó khăn, thử thách to lớn như: Đạo đức xã hội suy kém, giao tiếp, ứng
xử xã hội có nhiều sa sút, ngay cả những quan hệ trong trường học cũng có
nhiều biến tướng, bạo lực học đường chưa được ngăn chặn triệt để… Thực tế đó
vừa đặt ra tính bức xúc, sự cần thiết vì sao phải xây dựng văn hóa học đường
đồng thời cũng nói lên rằng đây là vấn đề có nhiều khó khăn và thách thức.
Xây dựng văn hóa học đường đối với người dạy vì vậy sẽ gặp nhiều khó
khăn hơn là thuận lợi. Muốn xây dựng thành công văn hóa học đường phải vượt
qua nhiều khó khăn, thử thách để đạt mục tiêu ngay trên từng tiêu chí, từng nội
dung của văn hóa học đường cần xây dựng.
Trong quá trình đổi mới đất nước, chúng ta có nhiều thuận lợi vá khó
khăn, thời cơ và thách thức; một trong những khó khăn đó là mặt trái của cơ chế
thị trường, sự xâm nhập về văn hóa ngoại lai, xu hướng sùng bái văn hóa phẩm
độc hại cũng ảnh hưởng tiêu cực đến sự nghiệp giáo dục. Trong đó, sự suy thoái
về đạo đức và những giá trị nhân văn tác động đến đại đa số thanh niên và HS