187
CHƯƠNG VI
CHĂN NUÔI TRÂU BÒ
Do yêu cu c;a ñi tưng ph<c v< và khuôn kh= c;a giáo trình, chương Chăn nuôi
trâu bò son cho sinh viên ngành kinh t" ch> nh]m:
- Giúp sinh viên nh,n bi"t ñưc ñQc ñi2m mt s ging trâu, bò chính nuôi F nư/c ta.
- Trang b nh!ng ki"n th#c cơ bn nh$t v% các bi'n pháp k+ thu,t chăn nuôi hi'n nay và thi
gian s.p t/i ñi v/i:
+ bê, nghé
+ trâu, bò sinh sn
+ trâu, bò s!a
+ trâu, bò cày kéo
I . Chăn nuôi bê nghé
1.1. M>t s'ñ@c ñiAm sinh lýca bê nghé
1.1.1.ð9c ñi7m vsinh trưng -phát dc
Bê nghécótc ñ sinh trưFng tương ñi nhanh, m#c tăng tr5ng cóth2ñt 400 - 1200
g/ngày. Khnăng tăng tr5ng ph<thuc vào: ging, ch"ñnuôi dưDng, chăm sóc... Víd<: bê
lai Sind tăng tr5ng 400 - 500 g/ngày, bê HàLan: 600 - 700 g/ngày.
1.1.2. S>phát tri7n ca cơ quan tiêu hoá
Khi m/i sinh Fbê nghémôi trên vàmôi dư/i b]ng nhau, dn dn môi trên phát tri2n
nhanh hơn môi dư/i vàchìa ra. Bê sơ sinh có6 - 8 răng cMa, còn nghém5c răng ch,m hơn:
sau khi ñU3 - 7 ngày răng m/i b.t ñu m5c, cho ñ"n 2 - 3 tháng tu=i m/i m5c ñ;8 cái răng.
Bình thưng sau khi ñUsau khi ñãkhô lông, bê nghét@tìm vúc;a con mcñ2bú.
Khi bê nghébúnhcóphn xco rãnh th@c qun, rãnh th@c qun co li to thành
hình ng ni li%n th@c qun vàdlásách, do ñós!a chy theo rãnh th@c qun vào thlng dlá
sách. N"u cho bê búnhân to không ñúng k+thu,t, s!a cóth2tràn vào dcAvàb lên men
thi.
^ bê nghésơ sinh dung tích dmúi kh"g$p 2 ln dung tích dcA. Khi bê nghébi"t ăn
th#c ăn th@c v,t (6-8 tun tu=i trFñi), dcAvàdlásách phát tri2n mnh ñ2phùhp dn v/i
loi th#c ăn m/i: th#c ăn th@c v,t. Khnăng tiêu hoábt ñưng c;a bê nghékém, khi 2 tháng
tu=i Ftátràng m/i xu$t hi'n men amilaza vàlactaza, nhưng hot l@c còn th$p. Do ñóbê nghé
sơ sinh không cókhnăng tiêu hoáth#c ăn tinh bt, ch>cókhnăng tiêu hoáñưng s!a.Vi'c
b=sung th#c ăn bt ñưng dư/i dng cháo loãng s/m làkhông phùhp v/i ñQc ñi2m sinh lý
tiêu hoác;a bê. D ch v c;a bê nghéphân ti"t liên t<c, lúc ăn cũng như lúc ñói. D ch dmúi
kh"cómen lipaza, nhưng nóch> tiêu hoáñưc mDFdng nhũhoá. Khnăng tiêu hoámD
gim dn: 10-20 ngày tu=i tiêu hoáñưc 8 - 9 g mD/kg khi lưng cơ th2, 2 tháng tu=i ch>tiêu
hoáñưc 6-7 g mD/kg khi lưng cơ th2.
188
1.1.3. S>phát tri7n ca hth"ng b5o vcơ th7
Tác d<ng phòng chng b'nh t,t c;a gan Fbê sơ sinh r$t hn ch", r$t nhi%u ñc tvàvi
trùng không ñưc phân gii hoQc gi!Fgan, màñi vào tun hoàn l/n gây tác hi ñ"n cơ th2.
Hàm lưng γ-globulin trong máu c;a bê sơ sinh r$t th$p, do ñókh năng ñ%kháng c;a bê
trong giai ñon này r$t kém. Sau này hàm lưng γ-globulin trong máu c;a bê dn dn tăng lên
vàs#c ñ%kháng c;a bê cũng tăng dn.
1.1.4.Kh5năng ñiu hoàthân nhit
Khi m/i sinh thân nhi't c;a bê nghécao hơn thân nhi't c;a trâu bòtrưFng thành (t?
1,0-1,5
0
C).
Trung khu ñi%u hoàthân nhi't c;a bê nghéhot ñng chưa tt, trao ñ=i ch$t c;a bê
nghémnh, nên thân nhi't cao hơn so v/i giai ñon trưFng thành.
1.2. KVthu!t nuôi dưOng bê nghé
1.2.1. Nuôi dưHng vàchăm sóc bê nghétrong giai ñon bús3a ñu
Khi bê nghém/i ñUra cós@thay ñ=i l/n v%môi trưng sng: trong cơ th2mcthai
ñưc bo v'vànuôi dưDng ñQc bi't, còn khi ñUra bê nghéphi ch<i s@tác ñng c;a môi
trưng vàngu6n cung c$p dinh dưDng cũng thay ñ=i.
Th#c ăn c;a bê nghékhi m/i ñUlàs!a ñu. Sũa ñu cóñQc tính sinh h5c vàhoáh5c
khác hln so v/i s!a thưng. S!a ñu cógiátr dinh dưDng cao hơn s!a thưng vàgim dn
sau khi ñU. V%hàm lưng v,t ch$t khô:
- Sau khi ñU4 h gim còn 24,5 %
- Sau khi ñU8 h gim còn 21,0 %
- Sau khi ñU12 h gim còn 19,0 %
- Sau khi ñU 24 h gim còn 15,6 %
V%hàm lưng protein: Sau khi ñUhàm lưng protein là20%, sau 12 h gim còn 12%,
sau 24 h ch>còn 7,2 %.
So sánh v%giátr dinh dưDng gi!a s!a ñu vàs!a thưng
Cht dinh dưOng S/a ñu S/a thưng
Protein (%) 18 - 20 3 - 4
Albumin (%) 2 - 3 0,5 - 0,6
Globulin (%) 7 - 12 0,1
Vitamin A (mg/l) 6 000 600
ðchua c;a s!a ñu: 48 - 50
0
T, s!a thưng: 18 - 20
0
T. ðQc bi't trong s!a ñu có
hàm lưng γ-globulin cao vàcókhnăng thGm th$u nguyên vcn vào máu. Khnăng thGm
th$u nguyên vcn c;a γ-globulin gim dn sau khi ñU, ngưi ta th$y r]ng: F60 h sau khi ñU
γ-globulin h"t khnăng thGm th$u. Trong s!a ñu còn cóMgSO
4
, ñây làmt ch$t tGy nhc, có
tác d<ng v'sinh ñưng tiêu hoá. ðchua c;a s!a ñu cao cótác d<ng hn ch"s@hot ñng
cuvi khuGn trong ñưng rut, ñQc bi't làE. Coli.
Vìv,y cho bê nghébús!a ñu càng s/m càng tt. Ngưi ta th$y r]ng: cho bús!a ñu
s/m cótác d<ng gim tRl'măc b'nh Fbê nghé. N"u cho búsau khi ñU1 gitRl'm.c b'nh
5 - 6 %, n"u cho búsau khi ñU7 gitRl'm.c b'nh 24 - 28 %.
189
Lưng s!a cho búkhông nên vưt quá8 % so v/i khôílưng cơ th2. N"u lưng s!a
cho búquá8% so v/i khôílưng cơ th2s!a sjtràn vào dcA, trong khi ñódung tích dcA
nhA, li không co bóp nên s!a b gi!li dcAvàlên men thi, làm cho bê nghéb tiêu chy.
Phi cho bê nghébút?t?ñ2s!a chy xung dmúi kh". MJi ln nut bê cóth2nut 30 ml
s!a, do ñókhi cho búnhân to thìñưng kính lJc;a ñu vúcao su khong 1 - 2 mm làv?a.
N"u lJquáto lưng s!a xung quánhi%u sjtràn qua rãnh th@c qun, rơi xung dcAvàlên
men thi.
Cho bê búñúng gi, khong cách gi!a các ln cho búñ%u nhau, sjthu,n li cho quá
trình tiêu hoác;a bê.
Trong giai ñon m/i ñU(trong khong 1 tháng tu=i) ngưi ta thưng nuôi bê trên cũi
nh]m ñm bo v'sinh, tránh s@xâm nh,p c;a các vi khuGn.
1.2.2.KOthut nuôi bê nghétrong giai ñon bús3a (t^7 ngày tui ñ&n cai s3a)
1.2.2.1.Xác ñnh tiêu chuOn ăn
Hi'n nay cór$t nhi%u phương phápxác ñ nh tiêu chuGn ăn nhưng phương pháp thưng
dùng làcăn c#vào nhu cu duy trìvànhu cu sn xu$t.
Nhu cu duy trìph<thuc vào khi lưng cơ th2, nhu cu sn xu$t ph<thuc vào khnăng
tăng tr5ng.
Tiêu chuGn ăn = nhu cu duy trì+ nhu cu sn xu$t
Bng 6.1: Nhu cu duy trìc;a bê
P (kg) ðơn v TĂ P (kg) ðơn v TĂ P (kg) ðơn v TĂ
25 0,7 60 1,2 120 1,7
30 0,8 70 1,3 140 2,0
35 0,9 80 1,4 160 2,2
40 1,0 90 1,5 180 2,4
50 1,1 100 1,6 200 2,6
Bng 6.2: Nhu cu cho tăng tr5ng c;a bê t?sơ sinh ñ"n 24 tháng tu=i
Tăng tr5ng hàng ngày (g)
300 400 500 600 700 800 900 1000 1100 1200
Tháng
tu=i ðơn v th#c ăn
1 0,9 1,1 1,3 1,4 1,6 1,8 2,0 2,2
1 - 2 0,7 1,1 1,2 1,4 1,6 1,8 2,0 2,2 2,4
2 - 3 0,7 1,1 1,3 1,5 1,8 2,0 2,2 2,4 2,6
3 - 4 0,8 1,2 1,4 1,6 1,8 2,1 2,3 2,5 2,8
4 - 5 0,9 1,3 1,5 1,8 2,0 2,3 2,5 2,7 3,0
5 - 6 1,0 1,3 1,6 1,8 2,1 2,5 2,6 2,9 3,2
6 - 7 1,1 1,4 1,7 2,0 2,2 2,5 2,8 3,1 3,4
7 - 8 1,1 1,5 1,7 2,1 2,3 2,6 2,9 3,2 3,5
8 - 9 1,2 1,6 1,9 2,2 2,5 2,8 3,1 3,4 3,7
190
MJi ñơn v th#c ăn cn có 125-90 g protein tiêu hoá: giai ñon 1-6 tháng tu=i:
125-110 g, t?6 tháng tu=i trFñi: 100-90 g. MJi ñơn v cn có7-8 g Ca, 4-5 g P, c#100 kg
khi lưng cơ th2cung c$p 15 g NaCl.
Các loi th#c ăn cho bê
+ S!a nguyên: Làloi th#c ăn ch;y"u c;a bê, s!a làloi th#c ăn d`tiêu hoávàcós@
cân b]ng các ch$t dinh dưDng. N"u như thi"u s!a nguyên bê sjch,m sinh trưFng, còic5c và
d`m.c b'nh. Lung s!a nguyên cho bê búvào khong 200 - 700 kg, tuỳthuc vào: ging,
yêu cu tăng tr5ng, m<c ñích c;a ngưi chăn nuôi. Trong ñi%u ki'n không cós!a thay th"
lưng s!a cho búc;a t?ng loi bê như sau: bê Vi't Nam: 300 lít cho bú3- 4 tháng, bê lai
Sind: 420 lít cho bú4 -5 tháng, bê HàLan: 600 lít cho bú6 tháng, bê ñ@c làm ging cho bú
720 lít.
+ S!a thay th": S!a thay th"làmt loi th#c ăn cóth2thay th"mt phn s!a nguyên.
S!a thay th"phi ñm bo ñy ñ;các ch$t dinh dưDng như s!a nguyên, d`tiêu hoá, ñm bo
ñ;các axit amin không thay th". S!a thay th"cóth2sMd<ng F10 - 15 ngày tu=i.
+ Th#c ăn tinh hJn hp: Lưng protein trong th#c ăn tinh hJn hp cn ñm bo 16 -
18 %. T,p cho bê ăn th#c ăn tinh hJn hp t?15 - 20 ngày tu=i vàcho ăn Fdng ñQc. Lưng
th#c ăn t,p ăn 0,1 kg/con/ngày, sau ñótăng dn theo tu=i.
+ CAkhô: CAkhô làloai th#c ăn t,p ăn quan tr5ng cho bê, nócótác d<ng khích thích
s@phát tri2n dcA. Cóth2t,p cho bê ăn t?10 ngày tu=i. CAkhô phi ñm bo ch$t lưng tt,
thơm, ngon.
+ CAtươi: Cóth2t,p cho bê ăn cAtươi F20 ngày tu=i (sau khi t,p cho ăn cAkhô).
Lưng cAtươi cung c$p cho bê nghévào khong 7 - 8 % so v/i khi lưng cơ th2.
+ Th#c ăn c;qu: ðây làloi th#c ăn giàu tinh bt vàñưng. Vìv,y cho bê nghéăn
quánhi%u sjgây >a chy. Thưng cho bê nghéăn vào tháng th#2.
• Các hình th#c nuôi dưDng, qun lýbê nghé:
+ Nuôi bê nghétheo mc: làhình th#c cho bê nghe bútr@c ti"p vàluôn luôn theo mc.
Hình th#c này thưng ñưc áp d<ng trong chăn nuôi trâu bòcày kéo, trâu bòth t, trâu bòsinh
sn. Nhưc ñi2m c;a hình th#c này làkhông xác ñ nh ñưc lưng s!a búñưc c;a bê, do ñó
vi'c b=sung th#c ăn sjkhókhăn.
+ Nuôi bê nghétách mc: Làhình th#c tách hln bê nghékhAi con mct?sơ sinh vàcho
búgián ti"p b]ng bình cóñu vúcao su. Hình th#c này ñòi hAi ñu tư vàtrình ñk+thu,t
cao. Hình th#c này kh.c ph<c ñưc nhưc ñi2m c;a hình th#c trên vàcóth2áp d<ng ñưc cơ
gi/i hoá, chuyên môn hoá. Ngoài 2 hình th#c trên ngưi ta cóth2áp d<ng hình th#c nuôi bê
nghé tách mckhông hoàn toàn vànuôi bê bo mLu.
1.2.3.KOthut nuôi dưHng bê t^7 - 24 tháng tui
Giai ñon này khnăng thích #ng c;a bê nghéñãkhácao, song cn nuôi dưDng chăm
sóc tt ñ2ñm bo bê nghésinh trưFng tt vàñúng hư/ng sn xu$t. Tuỳtheo m<c ñích sM
d<ng, yêu cu tăng tr5ng ñ2cung c$p lưng th#c ăn vàthành phn c;a khGu phn khác nhau.
ði v/i bê gây ging cho ăn nhi%u th#c ăn tinh, yêu cu tăng tr5ng 700-800 g/ngày. ði v/i
bê cái ñ2khai thác s!a sau này cn cung c$p nhi%u th#c ăn xanh, yêu cu tăng tr5ng 600-700
g/ngày. V%khGu phn: ñi v/i bê 7-12 tháng tu=i cung c$p 55-75 % tính theo sñơn v th#c
191
ăn làth#c ăn thô xanh, ñi v/i bê 12-24 tháng tu=i cung c$p 80-90 % tính theo sñơn v th#c
ăn làth#c ăn thô xanh.
Khi bê nghéñãăn ñưc nhi%u cAnên chăn thbê nghéngoài ñ6ng cA. Bê cái cóth2
ñng d<c vào khong 12-16 tháng tu=i, do ñócn theo dõi ñ2cóth2phi ging vào tu=i thích
hp.
II. Chăn nuôi trâu bòcái sinh sn
2.1. Cu t2o cơ quan sinh d#c ca bòcái
Cơ quan sinh d<c c;a bòcái bao g6m các b ph,n ch;y"u sau: bu6ng tr#ng, ng dLn
tr#ng, tMcung, âm ño...
2.1.1. Bu4ng trng
Bu6ng tr#ng hình bu d<c, khi sơ sinh ch>nQng khong 0,3 g, khi trưFng thành bu6ng
tr#ng rng khong 0,8 - 1,5 cm, dài 2 - 3 cm. Bu6ng tr#ng v?a cóch#c năng ni ti"t, v?a có
ch#c năng ngoi ti"t.
Bu6ng tr#ng g6m l/p tuRvàl/p vAngoài cùng. L/p vAg6m cónhi%u noãn bào Fcác
giai ñon phát tri2n khác nhau, tng ngoài c;a l/p vAlành!ng noãn bào sơ c$p nhA, tâng
trong lành!ng noãn bao th#c$p ñang sinh trưFng, khi noãn bao chín li n=i dn ra ngoài. ð"n
mt giai ñon nh$t ñ nh noãn bao sjvDra, tr#ng r<ng vàrơi vào ng dLn tr#ng, nơi tr#ng
r<ng sjhình thành th2vàng. N"u gia súc không chMa th2vàng sjt6n ti 10 - 15 ngày, sau ñó
sjtiêu bi"n ñi.
L/p tuRg6m các si chun, cónhi%u mch máu vàdây thn kinh.
2.1.2. Rng dSn trng
ng dLn tr#ng dài khong 10 - 30 cm, n]m g5n trong màng treo tMcung. C$u to c;a
ng dLn tr#ng g6m 3 l/p: màng nhy, màng cơ vàmàng tương.
2.1.3. TKcung
TMcung c;a bòlàtMcung ñơn, có2 s?ng, t?trong ra ngoài g6m 3 l/p: màng nhy,
màng cơ vàmàng tương. Thai thưng cñ nh Fs?ng tMcung ña sFs?ng tMcung phía bên
phi.
2.1.4. Âm ño
Âm ño g6m 3 l/p: màng nhy, l/p cơ vàl/p màng ngoài.
2.2. Thn kinh vàthAd4ch trong quátrình ho2t ñ>ng sinh d#c ca bòcái
Khi trâu bòcái ñãñ"n tu=i thành th<c v%tính, tuy"n yên, tuy"n sinh d<c ñãhoàn thi'n,
do s@tác ñng c;a ngoi cnh như: ánh sáng, nhi't ñ, mùi v c;a con ñ@c... tác ñng lên cơ
quan nh,n cm c;a con cái, t?ñótruy%n vào vAñinão, vào vùng dư/i ñ6i (Hypothalamus),
vùng du/i ñ6i sjti"t ra y"u tgii phóng, kích thích tuy"n yên ti"t ra FSH vàLH.
FSH tác ñng lên bu6ng tr#ng, kích thích noãn bào phát tri2n, noãn bào sjti"t ra kích
testrogen làm con cái ñng d<c. Khi lưng estrogen ñt ñ"n m#c ñnh$t ñ nh sj#c ch"li
vùng dư/i ñ6i, #c ch"tuy"n Yên phân ti"t FSH, LH chi"m ưu th". LH tác ñng lên noãn bào
ñãchín làm tr#ng r<ng vàhình thành th2vàng, dư/i tác d<ng c;a LTH (Luteotropinhormon)
th2vàng phân ti"t progesteron, progesteron #c ch"tuy"n Yên phân ti"t FSH vàLH, làm gia
súc ng?ng ñng d<c.