Thiết kế đồ họa bìa sách xuất bản số: Cơ hội, thách thức và yếu tố đồ họa dưới góc nhìn ký hiệu học

689

THIẾTKẾĐỒHỌABÌASÁCHTRONGXUẤTBẢNSỐVÀ

CÁCYẾUTỐĐỒHỌADƯỚIGÓCNHÌNKÝHIỆUHỌC:

CƠHỘIVÀTHÁCHTHỨC

LêThịHàLan



Email:halan.bloom@gmail.com

Ngàytòasoạnnhậnđượcbàibáo:29/09/2025

Ngàyphảnbiệnđánhgiá:15/10/2025

Ngàybàibáođượcduyệtđăng:24/10/2025

DOI:10.59266/houjs.2025.922

Tómtắt:Trongthờiđạicôngnghệhiệnnay,chuyểnđổisốlàmộtxuhướngtấtyếuđã

vàđangpháttriểnmạnhmẽđãgópphầntạonênsựthayđổitíchcựctrongmọilĩnhvựckinh

tế-xãhộicủađấtnước.Vớingànhxuấtbản,biểuhiệncủachuyểnđổisốđólàsựvậnđộng

từxuấtbảninấnphẩmtruyềnthốngđếnxuấtbảnsố,cùngđólàsựthayđổimạnhmẽtrong

hoạtđộngthiếtkếđồhọa-mộttrongnhữngcôngđoạnquyếtđịnhchấtlượngcủaxuấtbản

phẩmmanglạinhữnghiệuquảvềtruyềnthôngvànhậndiệnthươnghiệu.Tuynhiên,bên

cạnhnhữngthếmạnhvượttrội,chuyểnđổisốtrongngànhxuấtbảncũngcònnhiềuthách

thứctrênphươngdiệnnghệthuật,ởđâylànghệthuậtthiếtkếđồhọaxuấtbảnphẩm.Lànhà

thiếtkếđồhọacógần20nămtrongngànhxuấtbản,tácgiảsửdụngcácphươngphápphân

tích,khảocứutàiliệu,thốngkêvàsosánh…thựchiệnnghiêncứucácyếutốhìnhảnh,chữ,

màusắctrongviệcxâydựnghìnhtượng,biểutượngbằngngônngữtạohìnhđồhọadướigóc

nhìnkhoahọccủaKýhiệuhọc,vớimụcđíchlàmrõvaitrò,đặctrưngcũngnhưkhẳngđịnh

cácgiátrịmangtínhđặcthùcủanghệthuậtcủachủthểsángtạotrongứngdụngchuyểnđổi

số,gópphầnpháthuyhiệuquảsứcmạnhcủachuyểnđổisốtrongsángtạonghệthuậtmỹ

thuậtứngdụng.

Từkhóa:thiếtkếđồhọa,bìasách,kýhiệuhọc,nghệthuật,mỹthuật

TrườngĐạihọcMỹthuậtCôngnghiệp

I.Đặtvấnđề

Theoquátrìnhtiếnhóacủalịchsử,

sách cũng có mộtcuộc cách mạngcông

nghệ về xuất bản: từ “xuất bản” truyền

miệng-ngônngữgiaotiếpđầutiêncủa

loàingười,đếnxuấtbảnvăntựchéptay-

ngônngữgiaotiếpthứhaicủaloàingười,

tiếpđếnlàcôngnghệinấntiếnhóatừthạch

bản, đến nay là xuất bản sốtrong công

cuộcchuyểnđổisốđangpháttriểnmạnh

mẽ,gópphầntạonênsựthayđổikhông

ngừngtrongmọilĩnhvựckinhtế-xãhội

690

củađấtnước.Nhữngthayđổivềnhucầu

xãhội,phươngtiệntiếpcậnthôngtinsách

củađộcgiảtừsáchintruyềnthốngđếncác

giaodiệnthiếtbịthôngminhđãmangđến

nhữngcơhộivàtháchthứcmớichongành

Xuất bảnViệtNam trongcác hoạt động

xuấtbảnvàthiếtkế,đòihỏicầnđẩysâu

vềphươngthứctruyềntảithôngđiệpđến

khách hàng, nhằm mang lại những hiệu

quảvềtruyềnthôngthịgiácvànhậndiện

thươnghiệuquathiếtkếđồhọabìasách.

Nếu như ở sách in, bìa sách giữ vai trò

gợimởcảmxúcvớiđộcgiảthìởsáchsố,

bìatrởthànhhìnhảnhthunhỏ(thumbnail)

hiểnthịtrênthiếtbịmànhình,vàđộcgiả

chỉcóvàigiâylướtquatrướckhiđưara

quyếtđịnhthâmnhậpthếgiớitrithứccủa

sách.Chínhvìvậy,việcthiếtkếbìasách

trongmôitrườngxuấtbảnsốđòihỏimột

cáchtiếpcậnmới,cầnthíchứngđượcvới

côngnghệcao,đápứngđượcyêucầucủa

xãhộinhưngvẫncầnphảilưugiữvàkế

thừatruyềnthống.

II.Cơsởlýthuyết

Thiết kế (design) được định nghĩa

trong cuốnTừ điển thuật ngữ Mỹ thuật

phổthôngcủaNxbGiáodụclà“sángtạo

ra mẫuđồvật theoý tưởngcủa cácnhà

mĩhọcbằngbảnvẽ,phácthảo,pháchoạ,

môhìnhnhằmđạttớimứchoànthiệnđể

cóthểápdụngvàosảnxuấtcôngnghiệp.”

Vàđồhọathìlạiđượcđịnhnghĩalà

“mộtngànhvẽ,trongđóngườitadùngkỹ

thuậtinấnđểthểhiệntácphẩm,sảnxuất

rahàngloạtbảnđểcóthểphổbiếnrộng

rãi….Minhhọasáchbáo,kẻchữ,kýhoạ,

ápphíchđềuđượcxếpvàonghệthuậtđồ

hoạ”.

CòntrongcuốnLịchsửdesigncủa

họa sĩ Lê Huy Văn và Trần Văn Bình,

danhtừdesigncóxuấtxứtừchữdisegno

củatiếngLatinh,cóýnghĩavàlàquátrình

“phácthảo,thiếtkế,bảnvẽvàlậpkếhoạch

cho sản phẩm công nghiệp”. Trong đó,

thiếtkếđồhọalàmộttrongnhữngchuyên

ngànhcủamỹthuậtcôngnghiệp(design),

“mộtquytrìnhliênquantớinghiêncứu,

tạolậpýtưởng,tạomẫuvàcuốicùnglà

liênkếtgiữacácyếutốbằngngôntừvà

hình ảnh”; và “bao gồm nghệ thuật kết

hợpnhiềuyếutốnộidungtrựcquannhằm

truyềntảithôngýtưởngvàthôngđiệpcủa

mộttácphẩm”.

Từcácnhậnđịnh trên, thiết kếđồ

họacóthểhiểulàquátrìnhmàtrongđó

họasĩthiếtkếđồhọađãkếthợpcácyếu

tố đường nét, mảng, màusắc,hình ảnh,

chữviếtđểtruyềnđạtthôngđiệpýtưởng

quacảmthụthịgiácbằngcáchìnhthứcấn

phẩminấnvàđiệntử.Ngàynay,vớisự

pháttriểnkhôngngừngcủacácphầnmềm

ứngdụngđồhọavàcôngnghệsố,đồhọa

cóvaitròlàmộtcôngcụđắclựcgiúpcho

cácnhàthiếtkếtănghiệusuấtlàmviệc,

kíchthíchkhảnăngsángtạoracácthiết

kếphùhợpvớithịhiếuvàyêucầucủathị

trườngvàxãhội.

Trong lĩnh vực đồ họa thì bìa sách

cũng được coi là một sản phẩm truyền

thông.Cácthiếtkếcủasảnphẩmấnphẩm

truyềnthôngcónhiệmvụtruyềnđạtthông

điệpcốtlõicủanộidungbằngcácyếutố

ngônngữđồhọathôngquathịgiácnhằm

thuhútsựchúýcủanhómkháchhàngmục

tiêu,mộtsốsảnphẩmtiêubiểunóiđếnnhư

xuấtbảnphẩm,sách,báoin,tạpchí,…

Vớigiaiđoạnhộinhậpquốctếnhư

hiệnnay,thiếtkếđồhọacòngắnvớicác

vấn đềđươngđại,đặcbiệtlàcôngnghệ

thông tin. Xuất bản số đương đại đang

ngàycàngpháttriểnmạnhmẽ,sáchkhông

cònlàmộtbảnintruyềnthốngmà“sách”

còncóhìnhthứclàmộtledữliệutrong

ổcứng, máytính (e-book), việc thiếtkế

691

bìasáchnhằmthuhútsựchúýcủanhóm

khách hàng mục tiêu trở thành một thử

thách đối với các nhà thiết kế. Với sự

xuấthiệncủasáchđiệntử(e-book,audio-

book,…)kháiniệmbìasáchđãmởrộng

hơn,bìasáchkhôngchỉmangtínhtrang

trímàcònlàbiểutượng,mộttínhiệuthị

giáctrongmôitrườngsố,cóthểtĩnhhoặc

chuyểnđộngtrênnềntảngkỹthuậtsố,đặc

biệtkhicuốnsách đóđượchiểnthịnhư

mộthìnhảnhthunhỏtrêncácthiếtbịđiện

tửkhácnhau,ngườidùngchỉcóthểhình

dung một cách tổng quan về chúng chứ

khôngđượctrựctiếpnhìnvàcảmnhận.

Kýhiệuhọc(Semiotics)vớinềntảng

củaF.deSaussure,đãcungcấpmộtcông

cụhữuíchđểphântíchcácvấnđềthiết

yếunhưnhưngônngữvàlờinói,cáibiểu

đạtvàcáiđượcbiểuđạt,ngữđoạnvàhệ

thống,hìnhthứcvàchấtliệu...làmộtcông

cụ nghiêncứu vềbiểutượng vàýnghĩa

củachúngtrongvănhóa,giúpngườixem

cảmnhậnnhận,diễngiảvàkêtnốivớicác

sảnphẩmtruyềnthông.CuốnsáchCơsở

kýhiệuhọccủaRolandBarthes(2020)đã

phóngchiếu nhữngkhái niệm ngôn ngữ

họccủaSaussureramọihệthốngkýhiệu,

các khái niệm ngôn ngữ và lời nói, cái

biểuđạtvàcáiđượcbiểuđạt,tínhcólýdo

vàtínhvõđoán,ngữđoạnvàhệthống,…

được xem xét không chỉ như những sự

kiện ngônngữhọc, mà còncả âmnhạc,

nhiếpảnh,trangphục,ẩmthực,nộithất,

điệnảnh,truyềnhình,quảngcáo,...

TheoF.deSaussure,“kýhiệuđược

cấuthànhbởimộtcáibiểuđạtvàmộtcái

đượcbiểuđạt.Bìnhdiệncáibiểuđạtthiết

lập mặtbiểu hiện và bìnhdiệncáiđược

biểuđạtthiếtlậpmặtnộidung”[5,tr64],

nhưvậy,bảnchấtcủacáibiểuđạtchính

làhìnhthứcvậtchất,vàbảnchấtcủacái

đượcbiểuđạtđólàhệtưtưởng,làsựđại

diệncótínhchấttâmlývềsựvậtđó.Đặt

trongkhunglýthuyếtvềkýhiệuhọc,bìa

sáchcóthểđượcxemnhưmộthệthống

kýhiệu,màtrongđó,cácyếutốđồhọa

nhưfontchữ,màusắc,hìnhảnhđóngvai

tròlàcáibiểuđạt,cònnộidungấnphẩm

vàýnghĩamàđộcgiảtiếpnhậnchínhlà

cáiđượcbiểuđạt.

III.Phươngphápnghiêncứu

Trongthiếtkếbìasách,mộtfontchữ

nghiêmtrangcóthểgợilênsựhọcthuật,

màuđỏvừacóýnghĩacủasựnhiệthuyết,

cáchmạng,haymộthìnhảnhcũngmang

đến một nội dung trực quan. Khi công

nghệthayđổivàpháttriển,cáchthứccon

ngườitiếpnhậnvàgiảimãkýhiệucũng

thayđổi,dođóviệcphântíchbìasáchsố

dưới góc nhìn ký hiệu học giúp làm rõ

nhữngcơhộivàtháchthứccủanhàthiết

kếđồhọatrongthờiđạimới.Bàiviếtsử

dụngcác phương pháp nghiêncứuphân

tích, tổng hợp, liên ngành xuất bản, ký

hiệuhọc,thốngkêvàsosánh…trêncơ

sởthựctiễnlịchsửngànhxuấtbảncũng

nhưkinhnghiệmgần20nămcủabảnthân

với vai trò của một nhà thiết kế đồ họa

cácấnphẩmtronglĩnhvựcxuấtbản,tập

trungvàothiếtkếđồhọabìasáchvớimục

đíchphântíchcáchcácyếutốhìnhảnh,

chữ,màusắcxâydựngbiểutượngchocác

ấnphẩmtrongmôitrườngtruyềnthốngvà

môitrườngsố,nhằmchỉrõsựkhácbiệt

giữabìainvớibìasốvàrútranhữngcơ

hội,tháchthứctrongviệc thiếtkếnhằm

mang lại hiệu quả tốt nhất trong việc

truyềntảithôngđiệpnộidungấnphẩm.

IV.Kếtquảnghiêncứuvàthảoluận

4.1. Các yếu tố đồ họa dưới góc

nhìnkýhiệuhọc

Tronglĩnhvựcxuấtbảnphẩm,thiết

kế các ấn phẩm nói chung, thiết kế bìa

692

sách nóiriêngđềucócácyếutốđồhọa

cơbảnsau:

-Chữ:đâylàmộtthànhphầnquan

trọng,giữvaitròchínhyếu,cónhiệmvụ

truyền tảimọi thôngtin khôngthểthiếu

củacuốnsách.

-Màusắc:làmộtyếutốquantrọng

trongviệcthiếtkếcácấnphẩmsách,tạo

nên các ấn phẩm tuyên truyền, thu hút

người xem, giúp truyền tải thông điệp

hiệuquảđếnđộcgiả.

- Hình ảnh: có hình ảnh chụp và

hìnhảnhminhhọa.Hìnhảnhvớisứcmạnh

truyềntảicảmxúcvàthôngđiệptrựcquan,

mạnh mẽ đã trở thành một yêu tố quan

trọngtrongviệcthiếtkếcácấnphẩmsách.

Những yếu tố trên đều góp phần

khôngnhỏ làm nên thành côngcủa một

thiếtkế.Đểbìasáchthiếtkếthậtsựnổi

bật và khác biệt, nhà thiết kế cần nắm

vữngđặctrưngcácyếutốđồhoạvàcách

bốcụchợplýđểtạonên1thiếtkếbìavừa

thuhútvừatruyềntảiđúngthôngđiệpcủa

nộidungcuốnsách.

4.1.1.Fontchữ

Fontchữcóvaitròquantrọngtrong

lĩnh vực thiết kế bìa sách bởi tính đặc

trưng nghệthuật của chữ typographvới

vaitròhìnhảnhcùngchứcnăngtruyềntải

thôngđiệpcủakýtự,cùngđólàsốlượng,

sựtinh tếvà mậtđộchiếmchỗ củachữ

trên diện tíchbìa, trong sự tổng hòavai

tròcảmnhậnnghệthuậtthịgiácvàtruyền

tải nội dung ấn phẩm đến với độc giả.

Mộtbìasáchkhitrìnhbàythiếtkếcóthể

khôngcầnhìnhminhhọanhưngchữthì

bắtbuộcphảicó,chữcóthểnóilàyếutố

chínhtrongthiếtkếbìasách.

Có năm phân loại cơ bản về kiểu

chữ:serif,sans-serif,script,monospaced

vàdisplay.

a.Fontchữcóchân(Serif):

FontchữOldStyle

Đây là font được các nhà thiết kế

thường sử dụng để khắc họa sự thanh

lịch,tinhtế,hiểnthịđượcđộtincậyvà

tôn trọng với khách hàng. Một số font

serifs phổ biến như Time New Roman,

Garamond,Didot,…

b.Fontchữkhôngchân(San-Serif):

FontSan-Serifđượcnhấnmạnhvào

tínhdễnhìn,dễđọc,SanSerifmanghơi

hướnghiện đại hơn, gọngàng hơn, font

HelveticavàArialđềulàvídụđiểnhình

chokiểuchữSansserifNeo-Grotesque.

FontchữSan-SerifGrotesque

c.Fontchữviếttay(Script):

Scriptlàloạifontchữmàcáckýtự

cóhìnhdạngdựatheocáckiểuchữviết

taycónhiềunéthoamỹ,cácnétthường

nốiliềnnhauvàdángkýtựthườngnhìn

hơinghiêng,gợilênnhữngýtưởngvềsự

thanhlịch,sángtạo,tựdovàhơinữtính,

cóthểtruyềntảicảmgiácvềýnghĩđộc

đáovànghệthuật.MộtsốfontScriptphổ

biến như Bickham Script, Brush Script,

Bianca,Vivaldi,Monmouth,…

FontchữScript

693

d.FontchữMonospaced:

Monospace mang đến cho người

xemcảmgiáctròn, đều,đầyđặnvàcho

phépcăncột,lềdễdàngkhithiếtkếhay

dàn trang. Những font điển hình thuộc

nhómMonospacecóthểkểđếnlàCourier,

Lucida,SourceCodePro,Menlo...

FontchữHandwriting

d.FontchữDisplay/Decorative:

Display/Decorative làcácloạifont

chữ có tính chất trang trí cao, không dễ

đọc,thườngdùngđểlàmđiểmnhấnhoặc

tiêuđềhayminhhoạcho1vănbản.

Một số font Display phổ biến như

Broadway,CooperBlack,Curlz,…

FontchữMonospaced

Chữtrênbìasáchkhôngchỉtruyền

tải nội dung ấn phẩm mà chúng còncó

tínhbiểu đạt cao, bản thân chữ cũnglà

mộtngônngữtínhiệu,cótínhbiểutượng

vănhóacao.Mộtphôngchữserifthường

gợisựcổđiển,họcthuật;trongkhisans-

serif lại biểu đạt tính hiện đại, tối giản.

Tuynhiên,trongmôitrườngsố,chữphải

đápứngyêu cầumới:khảnănghiểnthị

trên nhiều màn hìnhvới các kích cỡ và

độphân giảikhác nhau. Nếumột bìa in

có thể dùng chữ mảnh, chi tiết, thì khi

thunhỏthànhthumbnail,fontchữđódễ

bịmấtđiýnghĩathịgiácmànhàthiếtkế

muốnmangđếnchođộcgiả.Dođó,thiết

kếchữchobìasốthườngưutiênđậmnét,

dễ đọc,ít chitiết.Điều nàyđặt rathách

thứcchonhàthiếtkếkhimuốnduytrìsự

tinhtế vàcá tính.Ví dụ,nhiều bìasách

triếthọctrongxuấtbảnindùngphôngchữ

serifnhỏ,tạocảmgiáctrangtrọng,nhưng

trongphiênbảne-book,fontchữnàybuộc

phảibiếnđổiđểkhôngbị“mờnhòe”trên

mànhình.

 

BìaSáchthánhhiền(3tập),ChuyệnvuaHàmNghi,HồChíMinhvềvănhóalàmngười

Cácthiếtkếsửdùngnhiềufontchữkhácnhautrongtrìnhbày

Nguồn:HọasĩĐườngHồngMai,họasĩĐặngThuChỉnh-TrungtâmXuấtbảnĐiệntử,NXBCTQGST

4.1.2.Hìnhảnhminhhọa

Hìnhảnhtrongthiếtkếbìasáchcó

2 loại: ảnh chụp (photography) và hình

minhhoạ(Illustrator).

a.Hìnhảnhchụp(photography)

Các hình ảnh được chụp bởi chính

NTKhoặcđượcmuatừcácnềntảngbánảnh

cónộidungphùhợpvớiyêucầuminhhoạ

Thiết kế đồ họa bìa sách trong xuất bản số và các yếu tố đồ họa dưới góc nhìn ký hiệu học: Cơ hội và thách thức

Bài viết phân tích thiết kế đồ họa bìa sách trong xuất bản số dưới góc độ ký hiệu học, nêu cơ hội, thách thức và yếu tố đồ họa quan trọng.

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi