THƯ NGỎ, GỬI CHO NHỮNG AI
QUAN TÂM ĐẾN MỸ THUẬT TRẺ
Trước hết tôi trình bày quan điểm lập luận về mỹ thuật trẻ. Một vấn đề lớn,
nhạy cảm, thời sự, một cá nhân khó bao quát.
Nghệ thuật nói chung không có tuổi? Tài năng nghệ thuật không phụ thuộc
vào lứa tuổi. Một khi “thần hứng”, “giờ sáng sao” nhập vào một t
ài năng khi
còn trẻ hay nhập vào một tài năng khi có tuổi đều có tác phẩm để đời. Tự
khẳng định mình và được tôn vinh.
Song, lịch sử mỹ thuật còn khẳng định những trang sử, xu hướng, khuynh
hướng nghệ thuật đều in đậm dấu ấn một thế hệ, một nhóm họa sĩ, nhà điêu
khắc. Trang sử mỹ thuật nào cũng đều do một thế hệ viết nên định hình, đ
ịnh
vị một phong cách nghệ thuật.
Nghệ thuật luôn như một quan niệm. Mỗi một thế hệ, thậm chí mỗi một họa
sĩ đều có một quan niệm, một cách tiếp cận hiện thực dân tộc và ứng xử
nghệ thuật riêng. Viết nên trang sử mỹ thuật của thế hệ mình, ví như:
- Trang sử mỹ thuật hiện đại Việt Nam 1925-1945 do các thế hệ họa sĩ, nhà
điêu khắc có nguồn gốc đào tạo từ trường Mỹ thuật Đông Dương viết nên.
Định hình, định vị một phong cách nghệ thuật hiện thực lãng mạn, hiện thực
mộng mơ.
- Trang sử mỹ thuật cách mạng được xác định từ Cách mạng Tháng 8-1945
thành công. Thế hệ họa sĩ mở đường năm 1925 đã gặp gỡ giao lưu với nghệ
thuật khoa học hiện đại phương Tây và truyền thống mỹ thuật ph
ương Đông.
Đã thực sự thức dậy tình yêu mỹ thuật dân tộc, tự tìm hiểu, khám phá mỹ
thuật truyền thống. Từ tình yêu nghệ thuật dân tộc dẫn đến tình yêu đất
nước, dân tộc. Những tri thức, văn nghệ sĩ yêu nước đã đến với cách mạng
và đi vào kháng chiến như một lẽ sống. Cùng với các thế hệ họa sĩ, nhà điêu
khắc được đào tạo dưới chính quyền cách mạng những khóa đầu và trưởng
thành trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ thần thánh của dân
tộc. Tất cả đã viết nên một trang sử mỹ thuật cách mạng đẹp. Tiêu biểu là
các tác phẩm của 18 tác giả nhận giải thưởng Hồ Chí Minh và 51 tác giả
nhận giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật, định hình định vị một
phong cách nghệ thuật hiện thực cách mạng giàu chất thơ.
- Thế hệ thứ 3 và thứ 4 trưởng thành từ khi đất nước thống nhất, nhất là từ
khi đất nước đổi mới và hội nhập. Các giải thưởng cao, giải thưởng chính
thức triển lãm mỹ thuật Toàn quốc, triển lãm mỹ thuật Toàn quốc về đề tài
Lực lượng vũ trang, Chiến tranh cách mạng, triển lãm m
ỹ thuật khu vực Việt
Nam - Asean, triển lãm hàng năm của Hội Mỹ thuật Việt Nam hầu như
thuộc thế hệ tác giả thứ ba, thứ tư. Một đường biên nghệ thuật từ hiện thực
đến phi hiện thực thuộc kênh tạo hình của chủ nghĩa hiện đại. Định hình,
định vị một phong cách nghệ thuật hiện thực theo cảm quan của thế hệ m
ình,
đa phần thiên về phong cách hiện thực tâm trạng. Một thế hệ tác giả đã và
đang hội đủ tư cách trực tiếp đối thoại với mỹ thuật khu vực và thế giới.
Khẳng định vị thế của mình trong đời sống mỹ thuật hôm nay. Một trang sử
mới bước đầu hình thành.
Tựu chung, lịch sử mỹ thuật đã sang trang? Tất nhiên không ít tác giả thuộc
thế hệ cha anh vẫn sáng tác-công bố tác phẩm, song xem ra thời kỳ nở hoa,
đơm bông kết trái một thời đã đi vào lịch sử, đã được tôn vinh. Âu cũng là l
ẽ
thường tình. Ngay thế hệ thứ ba, thứ tư rất năng động trong sáng tác, công
bố, tiêu thụ tác phẩm trong và ngoài nước nổi lên một thời, không ít người
đã chững lại rồi, quả thật tự làm mới mình trong sáng tạo nghệ thuật chẳng
đơn giản chút nào? mặc dù không ít người tự phong hoặc tự phong cho nhau
họa sĩ tiên phong, đi đầu trong đổi mới cách tân nghệ thuật. Có điều cái mới
đó đã cách nay hai mươi năm hoặc ít nhất cũng hơn mười năm rồi. Xin dành
cho thời gian và công chúng thẩm định chúng ta.
Đúng như lời dạy của Bác Hồ:
“Xã hội thế nào? văn nghệ thế ấy”.
Khẳng định quan điểm lịch sử, một trang sử, một thế hệ tác giả....
Một trang sử mỹ thuật đẹp, thậm chí một tác phẩm mỹ thuật đích thực đều
mang trong mình nội dung lịch sử, dân tộc và thời đại của một thế hệ tác giả
đã sáng tạo nên lịch sử.
Có điều, chúng ta đã bước vào thế kỷ 21 gần trọn một thập kỷ - mỹ thuật trẻ
với xứ mệnh lịch sử, viết tiếp những trang sử mỹ thuật đẹp mà các th
ế hệ cha
anh đã làm rạng danh mỹ thuật nước nhà. Sớm hay muộn phải hội đủ t
ư cách
đại diện cho chúng ta đối thoại với mỹ thuật khu vực và thế giới.
Còn nhiều bất cập về quan niệm, cơ chế, chính sách, nhằm tổ chức, nhằm
tập hợp, phát hiện và nuôi dưỡng tài năng mỹ thuật trẻ?.
Một vấn đề thuộc tầm vĩ mô, tầm chiến lược một cá nhân khó bao quát.
Đảng, Nhà nước, các cơ quan lãnh đạo và quản lý văn hóa nghệ thuật, các tổ
chức Hội chính trị-xã hội-nghề nghiệp sớm đặt ra và trao đổi rộng rãi nhằm
hoạch định một chiến lược về mỹ thuật trẻ?
Từ quan điểm và những lập luận nêu trên. Tôi xin được sới lên đôi điều, có
điều gì chưa tới, mong được trao đổi, đối thoại cởi mở, rộng rãi.
Lịch sử mỹ thuật đã khẳng định: các trang sử mỹ thuật đẹp đều do họa sĩ trẻ
tạo dựng nên. Tôi biết các danh họa của chúng ta như: Tô Ngọc Vân,
Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn, Lương Xuân Nhị, Nguyễn Thị Kim... và...
ngay tù tuổi 29 đến 33 đã có những tác phẩm đi vào lịch sử để lại cho muôn
đời sau. Song, lịch sử mỹ thuật cũng khẳng định các nền mỹ thuật rực rỡ,
các tài năng mỹ thuật thường gắn với một thể chế xã hội, một Mạnh Thường
Quân mỹ thuật. Với vai trò tổ chức, phát hiện, tiếp sức và tôn vinh các tài
năng mỹ thuật.
Đặc thù của sáng tạo mỹ thuật, vai trò cá nhân họa sĩ quyết định từ khâu:
sáng tác, công bố, tiêu thụ tác phẩm. Song sáng tác mỹ thuật không thể
không tuân theo quĩ đạo đặc thù: tác giả-tác phẩm-nhà phê bình-
phương tiện thông tin đại chúng), nhà sưu tập-gallery-công chúng yêu mỹ
thuật. Tất cả, mỗi khâu đều là một phần của đời sống mỹ thuật hôm nay. Dù
muốn hay không chúng đều là cầu nối tác giả, tác phẩm với công chúng yêu
mỹ thuật.
Tôi biết có danh họa và không ít họa sĩ là họa sĩ trẻ luôn dị ứng với nhà phê
bình, nhà báo? Song, khi làm tuyển tập và triển lãm cho mình, họ không còn
dị ứng nữa, không thể không nhờ nhà phê bình, nhà báo, đúng hơn họ chỉ dị
ứng với nhà phê bình, nhà báo nói chung, mà không dị ứng với nhà phê
bình, nhà báo mà họ nhờ cậy. Âu cũng không thể đứng ngoài quĩ đạo đặc th
ù
của sáng tạo mỹ thuật. Tôi có vinh dự được viết lời giới thiệu cho các vựng
tập, viết kịch bản và lời bình, viết lời giới thiệu cho các triển lãm chung và
triển lãm cá nhân, nhóm tác giả, con số ước tính trên dưới 100, trong đó có
tới vài chục họa sĩ trẻ. Một số đồng nghiệp-nhà phê bình cũng được các tác
giả tin yêu trao vinh dự như tôi... tôi biết nói về mình thì không nên?!song
điều chủ yếu tôi muốn chứng minh, khẳng định - phê bình mỹ thuật là một
phần của đời sống mỹ thuật hôm nay. Đúng như Các Mác đã khẳng định:
“Con người là tổng hòa các quan hệ”
Sáng tác cũng như phê bình mỹ thuật cũng nằm trong tổng hòa các quan hệ
đó. Sống trong đời sống xã hội, không ai được phép đứng trên hay đứng
ngoài đời sống xã hội, nếu không muốn đánh mất mình.
Gần đây, trên các phương tiện thông tin đại chúng, một số hội viên trư
ớc đây
là thành viên các câu lạc bộ trẻ của Hội, hoặc trưởng thành từ khi gia nhập
Hội lại lớn tiếng phủ nhận tổ chức Hội hoặc không mặn mà với hoạt động
Hội như khi mới bước chân vào Hội. Xét trên bình diện: Con người là tổng
hòa các quan hệ, những hội viên đó cần quan hệ với Hội để được sáng tác,
công bố, tiêu thụ tác phẩm. Đến khi trưởng thành, tìm đư
ợc đối tác mới: một
nhà sưu tập, một gallery trong và ngoài. Có mới nới cũ thôi. Tự cho mình
được tự do, trưởng thành, thành danh? Có điều tôi muốn nói mọi đối tác đều
có định hướng, tác động đến sáng tác của chúng ta? Làm gì có tự do tuyệt
đối?.
Sáng tạo mỹ thuật có thành danh hay không tất cả tùy thuộc vào tài năng
mỗi người. Không có một tổ chức xã hội nào? Hội hay nhà trường hoặc một