Nh ng nguyên lý c b n c a ch nghĩa Mac-ữ ơ ả ủ ủ
Lênin
Lĩnh v c tinh th n c a đ i s ng xã h i có c u trúc h t s c ph c t p. Có th ti p c nự ầ ủ ờ ố ộ ấ ế ứ ứ ạ ể ế ậ
k t c u c a ý th c xã h i t nh ng ph ng di n khác nhau.ế ấ ủ ứ ộ ừ ữ ươ ệ
Theo n i dung và lĩnh v c ph n ánh đ i s ng xã h i, ý th c xã h i bao g m các hình tháiộ ự ả ờ ố ộ ứ ộ ồ
khác nhau, đó là ý th c chính tr , ý th c pháp quy n, ý th c đ o đ c, ý th c tôn giáo, ý th cứ ị ứ ề ứ ạ ứ ứ ứ
th m m , ý th c khoa h c,…ẩ ỹ ứ ọ
Theo trình đ ph n ánh c a ý th c xã h i đ i v i t n t i xã h i có th phân bi t ý th cộ ả ủ ứ ộ ố ớ ồ ạ ộ ể ệ ứ
xã h i thông th ng và ý th c lý lu n: ộ ườ ứ ậ ý th c xã h i thông th ng ứ ộ ườ là toàn b nh ng tri th c,ộ ữ ứ
nh ng quan ni m…c a nh ng con ng i trong m t c ng đ ng ng i nh t đ nh, đ c hìnhữ ệ ủ ữ ườ ộ ộ ồ ườ ấ ị ượ
thành m t cách tr c ti p t ho t đ ng th c ti n hàng ngày, ch a đ c h th ng hóa, kháiộ ự ế ừ ạ ộ ự ẽ ư ượ ệ ố
quát hóa thành lý lu n. ậÝ th c lý lu n ứ ậ là nh ng t t ng, quan đi m đã đ c h th ng hóa,ữ ư ưở ể ượ ệ ố
khái quát hóa thành các h c thuy t xã h i, đ c trình bày d i d ng nh ng khái ni m, ph mọ ế ộ ượ ướ ạ ữ ệ ạ
trù, qui lu t. Ý th c lý lu n có kh năng ph n ánh hi n th c khách quan m t cách khái quát,ậ ứ ậ ả ả ệ ự ộ
sâu s c và chính xác, v ch ra các m i liên h b n ch t c a các s v t và hi n t ng. Ý th cắ ạ ố ệ ả ấ ủ ự ậ ệ ượ ứ
lý lu n đ t trình đ cao và mang tính h th ng t o thành các h t t ng.ậ ạ ộ ệ ố ạ ệ ư ưở
Cũng có th phân tích ý th c xã h i theo hai trình đ và hai ph ng th c ph n ánh đ iể ứ ộ ộ ươ ứ ả ố
v i t n t i xã h i, đó là tâm lý xã h i và h t t ng xã h i. ớ ồ ạ ộ ộ ệ ư ưở ộ Tâm lý xã h iộ là toàn b đ iộ ờ
s ng tình c m, tâm tr ng, khát v ng, ý chí,…c a nh ng c ng đ ng ng i nh t đ nh; là số ả ạ ọ ủ ữ ộ ồ ườ ấ ị ự
ph n ánh tr c ti p và t phát đ i v i hoàn c nh s ng c a h . ả ự ế ự ố ớ ả ố ủ ọ H t t ng xã h iệ ư ưở ộ là toàn bộ
các h th ng quan ni m, quan đi m xã h i nh : chính tr , tri t h c, đ o đ c, tôn giáo,…; làệ ố ệ ể ộ ư ị ế ọ ạ ứ
s ph n ánh gián ti p và t giác đ i v i t n t i xã h i. Tâm lý xã h i và h t t ng xã h iự ả ế ự ố ớ ồ ạ ộ ộ ệ ư ưở ộ
là hai trình đ , hai ph ng th c ph n ánh khác nhau c a ý th c xã h i đ i v i cùng m t t nộ ươ ứ ả ủ ứ ộ ố ớ ộ ồ
t i xã h i, chúng có m i quan h bi n ch ng v i nhau, tuy nhiên, không ph i tâm lý xã h i tạ ộ ố ệ ệ ứ ớ ả ộ ự
nó s n sinh ra h t t ng xã h i.ả ệ ư ưở ộ
Trong xã h i có giai c p thì ý th c xã h i cũng có tính giai c p, ph n ánh đi u ki n sinhộ ấ ứ ộ ấ ả ề ệ
ho t v t ch t và l i ích khác nhau, đ i l p nhau gi a các giai c p. M i giai c p đ u có đ iạ ậ ấ ợ ố ậ ữ ấ ỗ ấ ề ờ
s ng sinh ho t tinh th n đ c thù c a nó nh ng h t t ng th ng tr xã h i bao gi cũng làố ạ ầ ặ ủ ư ệ ư ưở ố ị ộ ờ
h t t ng c a giai c p th ng tr xã h i, nó có nh h ng đ n ý th c c a các giai c p trongệ ư ưở ủ ấ ố ị ộ ả ưở ế ứ ủ ấ
đ i s ng xã h i. Theo quan ni m c a Mác và Ăngghen: “giai c p nào chi ph i nh ng t li uờ ố ộ ệ ủ ấ ố ữ ư ệ
s n xu t v t ch t thì cũng chi ph i luôn c nh ng t li u s n xu t tinh th n, thành th nóiả ấ ậ ấ ố ả ữ ư ệ ả ấ ầ ử
chung t t ng c a nh ng ng i không có t li u s n xu t tinh th n cũng đ ng th i b giaiư ưở ủ ữ ườ ư ệ ả ấ ầ ồ ờ ị
c p th ng tr đó chi ph i”.ấ ố ị ố
b. Vai trò quy t đ nh c a t n t i xã h i đ i v i ý th c xã h iế ị ủ ồ ạ ộ ố ớ ứ ộ
M t trong nh ng công lao to l n c a Mác và Ăngghen là đã phát tri n ch nghĩa duy v tộ ữ ớ ủ ể ủ ậ
đ n đ nh cao, xây d ng quan đi m duy v t v l ch s , gi i quy t m t cách khoa h c v n đế ỉ ự ể ậ ề ị ử ả ế ộ ọ ấ ề
s hình thành và phát tri n c a ý th c xã h i. Các ông đã ch ng minh r ng, đ i s ng tinhự ể ủ ứ ộ ứ ằ ờ ố
th n c a xã h i hình thành và phát tri n trên c s c a đ i s ng v t ch t; r ng không th tìmầ ủ ộ ể ơ ở ủ ờ ố ậ ấ ằ ể
ngu n g c c a t t ng, tâm lý xã h i trong b n thân nó, nghĩa là không th tìm trong đ u ócồ ố ủ ư ưở ộ ả ể ầ
con ng i mà ph i tìm trong hi n th c v t ch t. S bi n đ i c a m t th i đ i nào đó cũngườ ả ệ ự ậ ấ ự ế ổ ủ ộ ờ ạ
s không gi i thích đ c n u ch căn c vào ý th c c a th i đ i y. Theo Mác: “…không thẽ ả ượ ế ỉ ứ ứ ủ ờ ạ ấ ể
nh n đ nh v m t th i đ i nh th căn c vào ý th c c a th i đ i đó. Trái l i, ph i gi iậ ị ề ộ ờ ạ ư ế ứ ứ ủ ờ ạ ạ ả ả
thích ý th c y b ng nh ng mâu thu n c a đ i s ng v t ch t, b ng s xung đ t hi n có gi aứ ấ ằ ữ ẫ ủ ờ ố ậ ấ ằ ự ộ ệ ữ
các l c l ng s n xu t xã h i và nh ng quan h s n xu t xã h i”.ự ượ ả ấ ộ ữ ệ ả ấ ộ
Quan đi m trên đây đ i l p v i quan đi m duy tâm v xã h i t c đ i l p v i quan đi mể ố ậ ớ ể ề ộ ứ ố ậ ớ ể
mu n đi tìm ngu n g c c a ý th c, t t ng trong b n thân ý th c t t ng, coi đó là ngu nố ồ ố ủ ứ ư ưở ả ứ ư ưở ồ
g c c a m i hi n t ng xã h i, quy t đ nh s phát tri n xã h i và trình bày l ch s các hìnhố ủ ọ ệ ượ ộ ế ị ự ể ộ ị ử
thái ý th c xã h i tách r i c s kinh t - xã h i. Ng c l i, theo quan đi m duy v t l ch sứ ộ ờ ơ ở ế ộ ượ ạ ể ậ ị ử
thì t n t i xã h i quy t đ nh ý th c xã h i; ý th c xã h i là s ph n ánh đ i v i t n t i xãồ ạ ộ ế ị ứ ộ ứ ộ ự ả ố ớ ồ ạ
h i và ph thu c vào t n t i xã h i; m i khi t n t i xã h i (nh t là ph ng th c s n xu t)ộ ụ ộ ồ ạ ộ ỗ ồ ạ ộ ấ ươ ứ ả ấ
bi n đ i thì nh ng t t ng và lý lu n xã h i, nh ng quan đi m v chính tr , pháp quy n,ế ổ ữ ư ưở ậ ộ ữ ể ề ị ể
tri t h c, đ o đ c,văn hóa, ngh thu t,… t t y u s bi n đ i theo. Cho nên nh ng th i kỳế ọ ạ ứ ệ ậ ấ ế ẽ ế ổ ở ữ ờ
49
Nh ng nguyên lý c b n c a ch nghĩa Mac-ữ ơ ả ủ ủ
Lênin
l ch s khác nhau n u chúng ta th y có nh ng lý lu n, quan đi m, t t ng xã h i khác nhauị ử ế ấ ữ ậ ể ư ưở ộ
thì đó là do nh ng đi u ki n khác nhau c a đ i s ng v t ch t quy t đ nh.ữ ề ệ ủ ờ ố ậ ấ ế ị
Quan đi m duy v t l ch s v ngu n g c c a ý th c xã h i không ph i d ng l i chể ậ ị ử ề ồ ố ủ ứ ộ ả ừ ạ ở ỗ
xác đ nh s ph thu c c a ý th c xã h i vào t n t i xã h i, mà còn ch ra r ng, t n t i xã h iị ự ụ ộ ủ ứ ộ ồ ạ ộ ỉ ằ ồ ạ ộ
quy t đ nh ý th c xã h i không ph i m t cách gi n đ n tr c ti p mà th ng thông qua cácế ị ứ ộ ả ộ ả ơ ự ế ườ
khâu trung gian. Không ph i b t c t t ng, quan ni m, lý lu n hình thái ý th c xã h i nàoả ấ ứ ư ưở ệ ậ ứ ộ
cũng ph n ánh rõ ràng và tr c ti p nh ng quan h kinh t c a th i đ i, mà ch khi nào ả ự ế ữ ệ ế ủ ờ ạ ỉ xét
đ n cùngế thì chúng ta m i th y rõ nh ng m i quan h kinh t đ c ph n ánh b ng cách nàyớ ấ ữ ố ệ ế ượ ả ằ
hay cách khác trong các t t ng y.ư ưở ấ
2. Tính đ c l p t ng đ i c a ý th c xã h iộ ậ ươ ố ủ ứ ộ
Quan đi m duy v t bi n ch ng v xã h i không ch kh ng đ nh tính quy t đ nh c a t nể ậ ệ ứ ề ộ ỉ ẳ ị ế ị ủ ồ
t i xã h i đ i v i ý th c xã h i mà còn làm sáng t nh ng n i dung c a tính đ c l p t ngạ ộ ố ớ ứ ộ ỏ ữ ộ ủ ộ ậ ươ
đ i c a ý th c xã h i.ố ủ ứ ộ
- Ý th c xã h i th ng l c h u so v i t n t i xã h iứ ộ ườ ạ ậ ớ ồ ạ ộ
Theo nguyên lý t n t i xã h i quy t đ nh ý th c xã h i thì khi t n t i xã h i bi n đ i sồ ạ ộ ế ị ứ ộ ồ ạ ộ ế ổ ẽ
t t y u d n t i nh ng s bi n đ i c a ý th c xã h i. Tuy nhiên không ph i trong m i tr ngấ ế ẫ ớ ữ ự ế ổ ủ ứ ộ ả ọ ườ
h p, s bi n đ i c a t n t i xã h i đ u ngay l p t c d n t i s bi n đ i c a ý th c xã h i;ợ ự ế ổ ủ ồ ạ ộ ề ậ ứ ẫ ớ ự ế ổ ủ ứ ộ
trái l i, nhi u y u t c a ý th c xã h i (trong đ i s ng tâm lý xã h i và h t t ng xã h i)ạ ề ế ố ủ ứ ộ ờ ố ộ ệ ư ưở ộ
có th còn t n t i r t lâu dài ngay c khi c s t n t i xã h i đã sinh ra nó đã đ c thay đ iể ồ ạ ấ ả ơ ở ồ ạ ộ ượ ổ
căn b n. S dĩ nh v y là vì:ả ở ư ậ
+ Do b n ch t c a ý th c xã h i ch là s ph n ánh c a t n t i xã h i cho nên nói chungả ấ ủ ứ ộ ỉ ự ả ủ ồ ạ ộ
ý th c xã h i ch có th bi n đ i sau khi có s bi n đ i c a t n t i xã h i. M t khác, sứ ộ ỉ ể ế ổ ự ế ổ ủ ồ ạ ộ ặ ự
bi n đ i c a t n t i xã h i do s tác đ ng m nh m , th ng xuyên và tr c ti p c a ho tế ổ ủ ồ ạ ộ ự ộ ạ ẽ ườ ự ế ủ ạ
đ ng th c ti n, di n ra v i t c đ nhanh mà ý th c không th ph n ánh k p.ộ ự ễ ễ ớ ố ộ ứ ể ả ị
+ Do s c m nh c a thói quen, truy n th ng, t p quán cũng nh do tính l c h u, b o thứ ạ ủ ề ố ậ ư ạ ậ ả ủ
c a m t s hình thái ý th c xã h i.ủ ộ ố ứ ộ
+ Ý th c xã h i luôn g n v i l i ích c a nh ng nhóm; nh ng t p đoàn ng i, nh ng giaiứ ộ ắ ớ ợ ủ ữ ữ ậ ườ ữ
c p nh t đ nh trong l ch s . Vì v y, nh ng t t ng cũ, l c h u th ng đ c các l c l ngấ ấ ị ị ử ậ ữ ư ưở ạ ậ ườ ượ ự ượ
xã h i ph n ti n b l u gi và truy n bá nh m ch ng l i các l c l ng xã h i ti n b .ộ ả ế ộ ư ữ ề ằ ố ạ ự ượ ộ ế ộ
- Ý th c xã h i có th v t tr c t n t i xã h iứ ộ ể ượ ướ ồ ạ ộ
Khi kh ng đ nh tính th ng l c h u h n c a ý th c xã h i so v i t n t i xã h i, chẳ ị ườ ạ ậ ơ ủ ứ ộ ớ ồ ạ ộ ủ
nghĩa duy v t l ch s đ ng th i th a nh n r ng, trong nh ng đi u ki n nh t đ nh, t t ngậ ị ử ồ ờ ừ ậ ằ ữ ề ệ ấ ị ư ưở
c a con ng i, đ c bi t là nh ng t t ng khoa h c tiên ti n có th v t tr c s phát tri nủ ườ ặ ệ ữ ư ưở ọ ế ể ượ ướ ự ể
c a t n t i xã h i, d báo đ c t ng lai và có tác d ng t ch c, ch đ o ho t đ ng th củ ồ ạ ộ ự ượ ươ ụ ổ ứ ỉ ạ ạ ộ ự
ti n c a con ng i, h ng ho t đ ng đó vào vi c gi i quy t nh ng nhi m v m i do sễ ủ ườ ướ ạ ộ ệ ả ế ữ ệ ụ ớ ự
phát tri n chín mu i c a đ i s ng v t ch t c a xã h i đ t ra. Tuy nhiên suy đ n cùng, khể ồ ủ ờ ố ậ ấ ủ ộ ặ ế ả
năng v t tr c ý th c xã h i v n ph thu c vào t n t i xã h i.ượ ướ ứ ộ ẫ ụ ộ ồ ạ ộ
- Ý th c xã h i có tính k th a trong s phát tri n c a nó.ứ ộ ế ừ ự ể ủ
L ch s phát tri n đ i s ng tinh th n c a xã h i cho th y r ng, nh ng quan đi m lý lu nị ử ể ờ ố ầ ủ ộ ấ ằ ữ ể ậ
c a m i th i đ i không xu t hi n trên m nh đ t tr ng không mà đ c t o ra trên c s kủ ỗ ờ ạ ấ ệ ả ấ ố ượ ạ ơ ở ế
th a nh ng tài li u lý lu n c a các th i đ i tr c.ừ ữ ệ ậ ủ ờ ạ ướ
Do ý th c có tính k th a trong s phát tri n, nên không th gi i thích đ c m t tứ ế ừ ự ể ể ả ượ ộ ư
t ng nào đó n u ch d a vào nh ng quan h kinh t hi n có, không chú ý đ n các giai đo nưở ế ỉ ự ữ ệ ế ệ ế ạ
phát tri n t t ng tr c đó. L ch s phát tri n c a t t ng đã cho th y nh ng giai đo nể ư ưở ướ ị ử ể ủ ư ưở ấ ữ ạ
h ng th nh ho c suy tàn c a tri t h c, văn h c, ngh thu t,…nhi u khi không phù h p hoànư ị ặ ủ ế ọ ọ ệ ậ ề ợ
toàn v i nh ng giai đo n h ng th nh ho c suy tàn c a kinh t .ớ ữ ạ ư ị ặ ủ ế
Trong xã h i có giai c p, tính ch t k th a c a ý th c xã h i g n v i tính ch t giai c pộ ấ ấ ế ừ ủ ứ ộ ắ ớ ấ ấ
c a nó. Nh ng giai c p khác nhau k th a nh ng n i dung ý th c khác nhau c a các th i đ iủ ữ ấ ế ừ ữ ộ ứ ủ ờ ạ
tr c. Các giai c p tiên ti n ti p nh n nh ng di s n, t t ng ti n b c a xã h i cũ đ l i.ướ ấ ế ế ậ ữ ả ư ưở ế ộ ủ ộ ể ạ
Lênin nh n m nh r ng, văn hóa xã h i ch nghĩa c n ph i phát huy nh ng thành t u vàấ ạ ằ ộ ủ ầ ả ữ ự
truy n th ng t t đ p nh t c a n n văn hóa nhân lo i t c chí kim trên c s th gi i quanề ố ố ẹ ấ ủ ề ạ ừ ổ ơ ở ế ớ
50
Nh ng nguyên lý c b n c a ch nghĩa Mac-ữ ơ ả ủ ủ
Lênin
Macxit. Ng i vi t: “Văn hóa vô s n ph i là s phát tri n h p qui lu t c a t ng s nh ngườ ế ả ả ự ể ợ ậ ủ ổ ố ữ
ki n th c mà loài ng i đã tích lũy đ c d i ách th ng tr c a xã h i t b n, xã h i b n đ aế ứ ườ ượ ướ ố ị ủ ộ ư ả ộ ọ ị
ch và xã h i c a b n quan liêu”.ủ ộ ủ ọ
- S tác đ ng qua l i gi a các hình thái ý th c xã h i trong s phát tri n c a chúng.ự ộ ạ ữ ứ ộ ự ể ủ
S tác đ ng qua l i gi a các hình thái ý th c xã h i là m t nguyên nhân làm cho trongự ộ ạ ữ ứ ộ ộ
m i hình thái ý th c xã h i có nh ng m t, nh ng tính ch t không th gi i thích đ c m tỗ ứ ộ ữ ặ ữ ấ ể ả ượ ộ
cách tr c ti p t t n t i xã h i. ự ế ừ ồ ạ ộ
L ch s phát tri n c a ý th c xã h i cho th y, thông th ng m i th i đ i, tùy theoị ử ể ủ ứ ộ ấ ườ ở ỗ ờ ạ
nh ng hoàn c nh l ch s c th có nh ng hình thái ý th c nào đó n i lên hàng đ u và tácữ ả ị ử ụ ể ữ ứ ổ ầ
đ ng m nh đ n các hình thái ý th c khác. Hy L p th i c , tri t h c và ngh thu t đã t ngộ ạ ế ứ Ở ạ ờ ổ ế ọ ệ ậ ừ
đóng vai trò đ c bi t quan tr ng; còn Tây Âu th i trung c thì tôn giáo đã có m t nhặ ệ ọ ở ờ ổ ộ ả
h ng m nh m đ n m i m t tinh th n c a xã h i. Các n c Tây Âu giai đo n l ch s sauưở ạ ẽ ế ọ ặ ầ ủ ộ ướ ở ạ ị ử
này thì ý th c chính tr l i đóng vai trò to l n, tác đ ng m nh m đ n các hình thái ý th c xãứ ị ạ ớ ộ ạ ẽ ế ứ
h i khác. Pháp t n a sau th k XVIII và Đ c cu i th k XIX, tri t h c và văn h c làộ Ở ừ ử ế ỷ ở ứ ố ế ỷ ế ọ ọ
công c quan tr ng nh t đ tuyên truy n nh ng t t ng chính tr , là vũ đài c a cu c đ uụ ọ ấ ể ề ữ ư ưở ị ủ ộ ấ
tranh chính tr c a các l c l ng xã h i tiên ti n. Ngày nay, trong s tác đ ng l n nhau gi aị ủ ự ượ ộ ế ự ộ ẫ ữ
các hình thái ý th c xã h i, ý th c chính tr th ng có vai trò đ c bi t quan tr ng. Ý th cứ ộ ứ ị ườ ặ ệ ọ ứ
chính tr c a giai c p cách m ng đ nh h ng cho s phát tri n theo chi u h ng ti n b c aị ủ ấ ạ ị ướ ự ể ề ướ ế ộ ủ
các hình thái ý th c khác.ứ
- Ý thúc xã h i có kh năng tác đ ng tr l i t n t i xã h i.ộ ả ộ ở ạ ồ ạ ộ
Ch nghĩa duy v t l ch s không nh ng phê phán quan đi m duy tâm, mà còn bác b quanủ ậ ị ử ữ ể ỏ
đi m duy v t t m th ng hay “ch nghĩa duy v t kinh t ”. Theo Ăngghen: “S phát tri n vể ậ ầ ườ ủ ậ ế ự ể ề
m t chính tr , pháp lu t, tri t h c, tôn giáo,…ặ ị ậ ế ọ đ u d a vào s phát tri n kinh t . Nh ng t tề ự ự ể ế ư ấ
c chúng cũng có nh h ng l n nhau và nh h ng đ n c s kinh t ”. M c đ nh h ngả ả ưở ẫ ả ưở ế ơ ở ế ứ ộ ả ưở
c a t t ng đ i v i s phát tri n xã h i ph thu c vào nh ng đi u ki n l ch s c th ; vàoủ ư ưở ố ớ ự ể ộ ụ ộ ữ ề ệ ị ử ụ ể
tính ch t c a các m i quan h kinh t mà trên đó tu t ng n y sinh; vai trò l ch s c a giaiấ ủ ố ệ ế ưở ả ị ử ủ
c p mang ng n c tu t ng; vào m c đ ph n ánh đúng đ n c a t t ng đ i v i các nhuấ ọ ờ ưở ứ ộ ả ắ ủ ư ưở ố ớ
c u phát tri n xã h i; vào m c đ m r ng c a tu t ng trong qu n chúng;…Cũng do đó, ầ ể ộ ứ ộ ở ộ ủ ưở ầ ở
đây c n phân bi t vai trò c a ý th c t t ng ti n b và t t ng ý th c ph n ti n b đ iầ ệ ủ ứ ư ưở ế ộ ư ưở ứ ả ế ộ ố
v i s phát tri n c a xã h i.ớ ự ể ủ ộ
Nh v y, nguyên lý c a ch nghĩa duy v t l ch s v tính đ c l p t ng đ i c a ý th cư ậ ủ ủ ậ ị ử ề ộ ậ ươ ố ủ ứ
xã h i đã ch ra b c tranh ph c t p trong l ch s phát tri n c a ý th c xã h i và đ i s ng tinhộ ỉ ứ ứ ạ ị ử ể ủ ứ ộ ờ ố
th n xã h i nói chung; nó bác b m i quan ni m siêu hình, máy móc, t m th ng v m iầ ộ ỏ ọ ệ ầ ườ ề ố
quan h gi a t n t i xã h i và ý th c xã h i.ệ ữ ồ ạ ộ ứ ộ
Quan đi m duy v t Macxit v “tính quy t đ nh c a t n t i xã h i đ i v i ý th c xã h iể ậ ề ế ị ủ ồ ạ ộ ố ớ ứ ộ
và tính đ c l p t ng đ i c a ý th c xã h i” là m t trong nh ng nguyên lý c b n c a chộ ậ ươ ố ủ ứ ộ ộ ữ ơ ả ủ ủ
nghĩa duy v t l ch s ; là m t trong nh ng c s ph ng pháp lu n căn b n c a ho t đ ngậ ị ử ộ ữ ơ ở ươ ậ ả ủ ạ ộ
nh n th c và th c ti n. theo nguyên lý này, ậ ứ ự ễ m t m t,ộ ặ vi c nh n th c các hi n t ng c a đ iệ ậ ứ ệ ượ ủ ờ
s ng tinh th n xã h i c n ph i căn c vào t n t i xã h i đã làm n y sinh ra nó, nh ng ố ầ ộ ầ ả ứ ồ ạ ộ ả ư m tặ
khác, cũng c n ph i gi i thích các hi n t ng đó t nh ng ph ng di n khác nhau thu c n iầ ả ả ệ ượ ừ ữ ươ ệ ộ ộ
dung tính đ c l p t ng đ i c a chúng. Do đó trong th c ti n c i t o xã h i cũ, xây d ng xãộ ậ ươ ố ủ ự ễ ả ạ ộ ự
h i m i c n ph i đ c ti n hành đ ng th i trên c hai m t t n t i xã h i và ý th c xã h i,ộ ớ ầ ả ượ ế ồ ờ ả ặ ồ ạ ộ ứ ộ
trong đó vi c thay đ i t n t i xã h i cũ là đi u ki n c b n nh t đ thay đ i ý th c xã h iệ ổ ồ ạ ộ ề ệ ơ ả ấ ể ổ ứ ộ
cũ; đ ng th i cũng th y r ng không ch nh ng bi n đ i trong t n t i xã h i m i t t y u d nồ ờ ấ ằ ỉ ữ ế ổ ồ ạ ộ ớ ấ ế ẫ
đ n nh ng thay đ i to l n trong đ i s ng tinh th n c a xã h i mà ng c l i, nh ng tác đ ngế ữ ổ ớ ờ ố ầ ủ ộ ượ ạ ữ ộ
c a đ i s ng tinh th n xã h i, v i nh ng đi u ki n xác đ nh cũng có th t o ra nh ng bi nủ ờ ố ầ ộ ớ ữ ề ệ ị ể ạ ữ ế
đ i m nh m , sâu s c trong t n t i xã h i.ổ ạ ẽ ắ ồ ạ ộ
IV. HÌNH THÁI KINH T - XÃ H I VÀ QUÁ TRÌNH L CH S T NHIÊN Ế Ộ Ị Ử Ự
C A S PHÁT TRI N CÁC HÌNH THÁI KINH T - XÃ H IỦ Ự Ể Ế Ộ
1. Khái ni m, c u trúc hình thái kinh t - xã h iệ ấ ế ộ
51
Nh ng nguyên lý c b n c a ch nghĩa Mac-ữ ơ ả ủ ủ
Lênin
Xã h i là t ng th c a nhi u lĩnh v c v i nh ng m i quan h h t s c ph c t p. Các nhàộ ổ ể ủ ề ự ớ ữ ố ệ ế ứ ứ ạ
kinh đi n c a ch nghĩa Mác-Lênin đã v n d ng ph ng pháp duy v t bi n ch ng vào vi cể ủ ủ ậ ụ ươ ậ ệ ứ ệ
phân tích đ i s ng xã h i, ti n hành tr u t ng hóa các quan h xã h i và phân tách ra nh ngờ ố ộ ế ừ ượ ệ ộ ữ
quan h s n xu t, t c là nh ng quan h kinh t t n t i m t cách khách quan, t t y u khôngệ ả ấ ứ ữ ệ ế ồ ạ ộ ấ ế
ph thu c vào ý chí con ng i, ti n hành “gi i ph u” nh ng quan h đó và đ ng th i phânụ ộ ườ ế ả ẫ ữ ệ ồ ờ
tích nh ng quan h đó trong m i quan h ph thu c c a nó v i th c tr ng phát tri n c a l cữ ệ ố ệ ụ ộ ủ ớ ự ạ ể ủ ự
l ng s n xu t hi n th c, phân tích nh ng quan h đó trong m i quan h toàn b v i nh ngượ ả ấ ệ ự ữ ệ ố ệ ộ ớ ữ
quan h xã h i khác, t c v i nh ng quan h thu c ki n trúc th ng t ng chính tr - xã h i, tệ ộ ứ ớ ữ ệ ộ ế ượ ầ ị ộ ừ
đó cho th y rõ xã h i là m t h th ng c u trúc v i các lĩnh v c c b n t o thành, đó là: l cấ ộ ộ ệ ố ấ ớ ự ơ ả ạ ự
l ng s n xu t, quan h s n xu t và kién trúc th ng t ng; trong đó quan h s n xu t v aượ ả ấ ệ ả ấ ượ ầ ệ ả ấ ừ
t n t i v i t cách là hình th c kinh t c a s phát tri n l c l ng s n xu t v a t n t i v iồ ạ ớ ư ứ ế ủ ự ể ự ượ ả ấ ừ ồ ạ ớ
t cách là cái h p thành c s kinh t c a xã h i mà trên đó d ng lên m t h th ng ki n trúcư ợ ơ ở ế ủ ộ ự ộ ệ ố ế
th ng t ng chính tr , pháp lu t, tôn giáo,…Trong lý lu n tri t h c c a ch nghĩa Mác-Lêninượ ầ ị ậ ậ ế ọ ủ ủ
c u trúc đó c a xã h i đ c g i là ấ ủ ộ ượ ọ hình thái kinh t - xã h i ế ộ (ho c hình thái xã h i).ặ ộ
V y, ậhình thái kinh t - xã h i là m t ph m trù c b n c a ch nghĩa duy v t l ch s ,ế ộ ộ ạ ơ ả ủ ủ ậ ị ử
dùng đ ch xã h i t ng giai đo n l ch s nh t đ nh, v i m t ki u quan h s n xu t đ cể ỉ ộ ở ừ ạ ị ử ấ ị ớ ộ ể ệ ả ấ ặ
tr ng cho xã h i đó phù h p v i m t trình đ nh t đ nh c a l c l ng s n xu t và v i m tư ộ ợ ớ ộ ộ ấ ị ủ ự ượ ả ấ ớ ộ
ki n trúc th ng t ng t ng ng đ c xây d ng trên nh ng quan h s n xu t y.ế ượ ầ ươ ứ ượ ự ữ ệ ả ấ ấ
V i khái ni m khoa h c v xã h i theo c u trúc “hình thái” nh v y đã đem l i m tớ ệ ọ ề ộ ấ ư ậ ạ ộ
ph ng pháp lu n khoa h c trong vi c nghiên c u v c u trúc c b n c a xã h i, cho phépươ ậ ọ ệ ứ ề ấ ơ ả ủ ộ
phân tích đ i s ng h t s c ph c t p c a xã h i đ ch ra nh ng m i quan h bi n ch ngờ ố ế ứ ứ ạ ủ ộ ể ỉ ữ ố ệ ệ ứ
gi a các lĩnh v c c b n c a nó; ch ra qui lu t v n đ ng và phát tri n c a nó nhu m t quáữ ự ơ ả ủ ỉ ậ ậ ộ ể ủ ộ
trình l ch s t nhiên. Đây là m t trong nh ng phát hi n to l n v m t ph ng pháp lu nị ử ự ộ ữ ệ ớ ề ặ ươ ậ
phân tích khoa h c v đ i s ng xã h i và l ch s c a ch nghĩa Mac-Lênin.ọ ề ờ ố ộ ị ử ủ ủ
2. Quá trình l ch s - t nhiên c a s phát tri n các hình thái kinh t -xã h iị ử ự ủ ự ể ế ộ
Khi phân tích s phát tri n c a l ch s nhân lo i theo lý lu n c u trúc hình thái kinh t -xãự ể ủ ị ử ạ ậ ấ ế
h i, Mác cho r ng: “S phát tri n c a các hình thái kinh tê-xã h i là m t quá trình l ch s -tộ ằ ự ể ủ ộ ộ ị ử ự
nhiên”
Tính ch t l ch s -t nhiên c a quá trình phát tri n các hình thái kinh t -xã h i đ c phânấ ị ử ự ủ ể ế ộ ượ
tích các n i dung ch y u sau đây:ở ộ ủ ế
- S v n đ ng và phát tri n c a xã h i không tuân theo ý chí ch quan c a con ng i màự ậ ộ ể ủ ộ ủ ủ ườ
tuân theo các qui lu t khách quan, dó là các qui lu t c a chính b n thân c u trúc hình thái kinhậ ậ ủ ả ấ
t -xã h i, là h th ng các qui lu t xã h i thu c các lĩnh v c kinh t , chính tr , văn hóa,…màế ộ ệ ố ậ ộ ộ ự ế ị
tr c h t và c b n nh t là qui lu t quan h s n xu t phù h p v i trình đ phát tri n c aướ ế ơ ả ấ ậ ệ ả ấ ợ ớ ộ ể ủ
l c l ng s n xu t và qui lu t ki n trúc th ng t ng phù h p v i c s h t ng.ự ượ ả ấ ậ ế ượ ầ ợ ớ ơ ở ạ ầ
- Ngu n g c c a m i s v n đ ng, phát tri n c a xã h i, c a l ch s nhân lo i, c a m iồ ố ủ ọ ự ậ ộ ể ủ ộ ủ ị ử ạ ủ ọ
lĩnh v c kinh t -xã h i, suy cho đ n cùng đ u có nguyên nhân tr c ti p hay gián ti p t sự ế ộ ế ề ự ế ế ừ ự
phát tri n c a l c l ng s n xu t c a xã h i. Lênin t ng nh n m nh: “ Ch có đem quiể ủ ự ượ ả ấ ủ ộ ừ ấ ạ ỉ
nh ng quan h xã h i vào nh ng quan h s n xu t, và đem qui nh ng quan h s n xu t vàoữ ệ ộ ữ ệ ả ấ ữ ệ ả ấ
trình đ c a nh ng l c l ng s n xu t thì ng i ta m i có đ c m t c s v ng ch c độ ủ ữ ự ượ ả ấ ườ ớ ượ ộ ơ ở ữ ắ ể
quan ni m s phát tri n c a nh ng hình thái kinh t -xã h i là m t quá trình l ch s -tệ ự ể ủ ữ ế ộ ộ ị ử ự
nhiên”.
- Quá trình phát tri n c a các hình thái kinh t -xã h i, t c là quá trình thay th l n nhauể ủ ế ộ ứ ế ẫ
c a các hình thái kinh t -xã h i trong l ch s nhân lo i, và do đó là s phát tri n c a l ch sủ ế ộ ị ử ạ ự ể ủ ị ử
xã h i loài ng i, có th do s tác đ ng c a nhi u nhân t ch quan nh ng nhân t gi vaiộ ườ ể ự ộ ủ ề ố ủ ư ố ữ
trò quy t đ nh chính là: s tác đ ng c a các qui lu t khách quan. D i s tác đ ng c a quiế ị ự ộ ủ ậ ướ ự ộ ủ
lu t khách quan mà l ch s nhân lo i, xét trong tính ch t toàn b c a nó là quá trình thay thậ ị ử ạ ấ ộ ủ ế
tu n t các hình thái kinh tê-xã h i: nguyên th y, nô l , phong ki n, t b n ch nghĩa vàầ ự ộ ủ ệ ế ư ả ủ
t ng lai nh t đ nh thu c v hình thái kinh t -xã h i c ng s n ch nghĩa.ươ ấ ị ộ ề ế ộ ộ ả ủ
Trong khi kh ng đ nh tính ch t l ch s t - nhiên, t c tính qui lu t khách quan c a s v nẳ ị ấ ị ử ự ứ ậ ủ ự ậ
đ ng, phát tri n xã h i, ch nghĩa Mac-Lênin cũng đ ng th i kh ng đ nh vai trò c a các nhânộ ể ộ ủ ồ ờ ẳ ị ủ
52
Nh ng nguyên lý c b n c a ch nghĩa Mac-ữ ơ ả ủ ủ
Lênin
t khác đ i v i ti n trình phát tri n c a l ch s nhân lo i nói chung và l ch s m i c ng đ ngố ố ớ ế ể ủ ị ử ạ ị ử ỗ ộ ồ
ng i c th nói riêng, đó là s tác đ ng c a các nhân t thu c v đi u ki n đ a lý, t ngườ ụ ể ự ộ ủ ố ộ ề ề ệ ị ươ
quan l c l ng chính tr cú các giai c p, t ng l p xã h i, truy n th ng văn hóa c a m i c ngự ượ ị ấ ầ ớ ộ ề ố ủ ỗ ộ
đ ng ng i, đi u ki n tác đ ng c a tình hình qu c t đ i v i ti n trình phát tri n c a m iồ ườ ề ệ ộ ủ ố ế ố ớ ế ể ủ ỗ
c ng đ ng ng i trong l ch s ,…chính do s tác đ ng c a các nhân t này mà ti n trình phátộ ồ ườ ị ử ự ộ ủ ố ế
tri n c a m i c ng đ ng ng i có th di n ra v i nh ng con đ ng, hình th c và b c điể ủ ỗ ộ ồ ườ ể ễ ớ ữ ườ ứ ướ
khác nhau, t o nên tính phong phú, đa d ng c a trong s phát tri n c a l ch s nhân lo i. tínhạ ạ ủ ự ể ủ ị ử ạ
ch t phong phú đa d ng c a ti n trình phát tri n các hình thái kinh t -xã h i có th bao hàmấ ạ ủ ế ể ế ộ ể
nh ng b c phát tri n “b qua” m t hay vài hình thái kinh t -xã h i nh t đ nh. Tuy nhiên,ữ ướ ể ỏ ộ ế ộ ấ ị
nh ng s “b qua” nh v y đ u ph i có nh ng đi u ki n khách quan và ch quan nh t đ nh.ữ ự ỏ ư ậ ề ả ữ ề ệ ủ ấ ị
Nh v y, l ch s nhân lo i nói chung, l ch s phát tri n c a m i c ng đ ng ng i nóiư ậ ị ử ạ ị ử ể ủ ỗ ộ ồ ườ
riêng v a tuân theo tính t t y u qui lu t xã h i v a ch u s tác đ ng đa d ng c a các nhân từ ấ ế ậ ộ ừ ị ự ộ ạ ủ ố
khác nhau, trong đó có c nhân t ho t đ ng ch quan c a con ng i, t đó l ch s phát tri nả ố ạ ộ ủ ủ ườ ừ ị ử ể
c a xã h i đ c bi u hi n ra là l ch s th ng nh t trong tính đa d ng và đa d ng trong tínhủ ộ ượ ể ệ ị ử ố ấ ạ ạ
th ng nh t c a nó.ố ấ ủ
3. Giá tr khoa h c c a lý lu n hình thái kinh t -xã h iị ọ ủ ậ ế ộ
Tr c Mác, ch nghĩa duy tâm gi vai trò th ng tr trong khoa h c xã h i. V i s ra đ iướ ủ ữ ố ị ọ ộ ớ ự ờ
c a ch nghĩa duy v t l ch s , trong đó h t nhân c a nó là lý lu n hình thái kinh t -xã h i đãủ ủ ậ ị ử ạ ủ ậ ế ộ
cung c p m t ph ng pháp lu n th c s khoa h c trong nghiên c u v lĩnh v c xã h i.ấ ộ ươ ậ ự ự ọ ứ ề ự ộ
- Theo lý lu n hình thái kinh t -xã h i, s n xu t v t ch t chính là c s c a đ i s ng xãậ ế ộ ả ấ ậ ấ ơ ở ủ ờ ố
h i, ph ng th c s n xu t v t ch t quy t đ nh trình đ phát tri n c a đ i s ng xã h i vàộ ươ ứ ả ấ ậ ấ ế ị ộ ể ủ ờ ố ộ
l ch s nói chung, vì v y không th xu t phát t ý th c, t t ng ho c t ý chí ch quan c aị ử ậ ể ấ ừ ứ ư ưở ặ ừ ủ ủ
con ng i đ gi i thích các hi n t ng trong đ i s ng xã h i mà ph i xu t phát t b n thânườ ể ả ệ ượ ờ ố ộ ả ấ ừ ả
th c tr ng phát tri n c a n n s n xu t xã h i, đ c bi t là t trình đ phát tri n c a ph ngự ạ ể ủ ề ả ấ ộ ặ ệ ừ ộ ể ủ ươ
thúc s n xu t c a xã h i v i c t lõi c a nó là trình đ phát tri n c a l c l ng s n xu tả ấ ủ ộ ớ ố ủ ộ ể ủ ự ượ ả ấ
hi n th c.ệ ự
- Theo lý lu n hình thái ý th c-xã h i, xã h i không ph i là s k t h p m t cách ng uậ ứ ộ ộ ả ự ế ợ ộ ẫ
nhiên, máy móc gi a các cá nhân mà là m t c th s ng đ ng, trong đó các ph ng di n c aữ ộ ơ ể ố ộ ươ ệ ủ
đ i s ng xã h i t n t i trong m t h th ng c u trúc th ng nh t ch t ch , tác đ ng qua l iờ ố ộ ồ ạ ộ ệ ố ấ ố ấ ặ ẽ ộ ạ
l n nhau, trong đó quan h s n xu t đóng vai trò là quan h c b n nh t, quy t đ nh các quanẫ ệ ả ấ ệ ơ ả ấ ế ị
h xã h i khác; là tiêu chu n khách quan đ phân bi t các ch đ xã h i khác nhau. Vì v y,ệ ộ ẩ ể ệ ế ộ ộ ậ
đ lý gi i chính xác đ i s ng xã h i c n ph i s d ng ph ng pháp lu n tr u t ng hóaể ả ờ ố ộ ầ ả ử ụ ươ ậ ừ ượ
khoa h c – đó là c n xu t phát t quan h s n xu t hi n th c c a xã h i đ ti n hành phânọ ầ ấ ừ ệ ả ấ ệ ự ủ ộ ể ế
tích các ph ng di n khác nhau (chính tr , pháp lu t, văn hóa, khoa hoc,…) c a đ i s ng xãươ ệ ị ậ ủ ờ ố
h i và m i quan h l n nhau gi a chúng.ộ ố ệ ẫ ữ
- Theo lý lu n hình thái kinh t -xã h i, s v n đ ng, phát tri n c a xã h i là m t quáậ ế ộ ự ậ ộ ể ủ ộ ộ
trình l ch s -t nhiên, t c là quá trình di n ra theo các qui lu t khách quan ch không ph iị ử ự ứ ễ ậ ứ ả
theo ý mu n ch quan, do v y mu n nh n th c và gi i quy t đúng đ n, có hi u qu nh ngố ủ ậ ố ậ ứ ả ế ắ ệ ả ữ
v n đ c a đ i s ng xã h i thì ph i đi sâu nghiên c u các qui lu t v n đ ng, phát tri n c aấ ề ủ ờ ố ộ ả ứ ậ ậ ộ ể ủ
xã h i. Lênin t ng nh n m nh r ng: “xã h i là m t c th s ng đang phát tri n khôngộ ừ ấ ạ ằ ộ ộ ơ ể ố ể
ng ng, m t c th mà mu n nghiên c u nó thì c n ph i phân tích m t cách khách quanừ ộ ơ ể ố ứ ầ ả ộ
nh ng quan h s n xu t c u thành m t hình thái xã h i nh t đ nh và c n ph i nghiên c uữ ệ ả ấ ấ ộ ộ ấ ị ầ ả ứ
nh ng qui lu t v n hành và phát tri n c a hình thái xã h i đó”.ữ ậ ậ ể ủ ộ
Nh ng giá tr khoa h c trên đây c a lý lu n hình thái kinh t -xã h i là nh ng giá tr vữ ị ọ ủ ậ ế ộ ữ ị ề
m t ặph ng pháp lu n chung nh tươ ậ ấ c a vi c nghiên c u v xã h i và l ch s nhân lo i, l chủ ệ ứ ề ộ ị ử ạ ị
s các c ng đ ng ng i, nó không th thay th cho nh ng ph ng pháp đ c thù trong quáử ộ ồ ườ ể ế ữ ươ ặ
trình nghiên c u v t ng lĩnh v c c th c a xã h i. Lênin đã t ng d y r ng: “lý lu n đóứ ề ừ ự ụ ể ủ ộ ừ ạ ằ ậ
không bao gi có tham v ng gi i thích t t c , mà ch có ý mu n v ch ra m t ph ng pháp…ờ ọ ả ấ ả ỉ ố ạ ộ ươ
duy nh t khoa h c đ gi i thích l ch s ”.ấ ọ ể ả ị ử
V. VAI TRÒ C A Đ U TRANH GIAI C P VÀ CÁCH M NG XÃ H I Đ I V I Ủ Ấ Ấ Ạ Ộ Ố Ớ
53