© hiepkhachquay 14
MỘT TƯƠNG LAI ĐEN TỐI CHO VŨ TRỤ HỌC
Lawrence M Krauss
Cho dù với nhiều quan sát đã được lên kế hoạch trong thập niên tới, nhưng
có một sự may rủi thật sự chúng ta sẽ không bao giờ hiểu được bản chất đích thực
của năng lượng tối, như Lawrence M Krauss trình bày sau đây.
Khám phá hồi 10 trước đây rằng sự dãn nở vũ trụ đang tăng tốc, ngụ ý rằng
đa phần vũ trụ cấu thành từ một chất đẩy hấp dẫn gọi là năng lượng tối, là một trong
những quan sát nổi bật nhất trong lĩnh vực vũ trụ học. Một vài nhà lí thuyết của
chúng ta hồi vài ba năm trước đây đã thật sự tranh cãi rằng một thứ gì đó giống như
năng lượng tối phải tồn tại – nguyên do là một chất như thế có thể giải quyết sự mâu
thuẫn, ví dụ, trong những phép đo của sự tổng hợp hạt nhân Big Bang và tuổi của
vũ trụ. Nhưng quan sát trực tiếp của sự gia tốc vũ trụ thông qua những phép đo sao
siêu mới ở xa chứng minh cho toàn bộ cộng đồng rằng hiểu biết của chúng ta về sự
tiến hóa của vũ trụ cần phải đại tu lại.
Các phép đo có lẽ không bao giờ tiết lộ vật chất tối có thể giải thích
được hay không bằng một hằng số vũ trụ.
Chúng ta không hề có bất cứ lời giải thích nào cho mật độ đo được của năng
lượng tối dựa trên các lí thuyết cơ sở của chúng ta về vật lí hạt cơ bản. Vì những
điều kiện ban đầu của vũ trụ có lẽ được xác định bởi những quy luật cơ sở như thế,
nên việc tìm hiểu xem năng lượng tối là cái gì chắc chắn sẽ buộc chúng ta phải nghi
vấn sự hiểu biết của mình về những thời khắc sớm nhất của Big Bang. Đây là
nguyên nhân vì sao người ta lại quá hào hứng với việc cố gắng và giải quyết bí ẩn
của nguồn gốc lẫn bản chất của loại năng lượng kì lạ này, thứ năng lượng hình như
thấm đẫm không gian trống rỗng.
Tuy nhiên, vấn đề là ở chỗ rất có khả năng những quan sát tương lai – bị hạn
chế bởi cả sai số thực nghiệm và thiếu sự chỉ dẫn lí thuyết về thứ tìm kiếm – sẽ rọi
chút ít ánh sáng mới lên những nghi vấn hết sức quan trọng này. Thay vì vậy, có lẽ
chúng ta cần những ý tưởng lí thuyết mới để giải quyết bản chất của năng lượng tối,
và chúng thường khí xuất hiện hơn những quan sát mới.
© hiepkhachquay 15
Sự tiên đoán ngược đời
Mặc dù chúng ta không có một lí thuyết cho phép mình tiên đoán giá trị quan
sát được của mật độ của năng lượng tối, nhưng chúng ta thật sự có một ứng cử viên
tiềm năng cho nguồn gốc của nó: hằng số vũ trụ học. Do Einstein đề xuất vào năm
1917 là một thuật ngữ bổ sung trong những phương trình thuyết tương đối rộng của
ông làm cho vũ trụ có thể tĩnh tại và vĩnh hằng (một sự khôn ngoan thịnh hành thời
đó), hằng số vũ trụ là một loại “phản hấp dẫn” tràn ngập toàn bộ không gian.
Tuy nhiên, kể từ thập niên 1960, một thuật ngữ hằng số như thế đã có trụ cột
lí thuyết khác. Cơ học lượng tử, cùng với thuyết tương đối, ngụ ý rằng không gian
trống rỗng tràn đầy một mẻ hoang dại các hạt ảo tạt đến và biến mất nhanh đến mức
chúng ta không thể trực tiếp phát hiện ra chúng được. Tuy nhiên, những hạt này để
lại vết tích có thể đo được lên mọi thứ từ khoảng cách giữa các mức năng lượng
nguyên tử cho đến lực Casimir đẩy các tấm kim loại mang lại rất gần nhau.
Người ta có thể trông đợi những hạt ảo này đóng góp năng lượng cho không
gian trống rỗng, thu được dạng thức giống hệt hằng số vũ trụ nguyên bản của
Einstein đã đưa đến lực đẩy vũ trụ và do đó là một vũ trụ đang gia tốc. Dạng “năng
lượng chân không” này có tính đẩy hấp dẫn vì nó có áp suất âm bằng và ngược dấu
độ lớn với mật độ năng lượng của nó. Nói cách khác, tỉ số áp suất trên mật độ năng
lượng – gọi là “phương trình trạng thái” thông số, w – có giá trị - 1.
Một sự giải thích cơ bản, vi mô như thế cho năng lượng tối đúng là cái các
nhà vũ trụ học đang tìm kiếm. Nhưng có một cái bẫy gài lớn: khi chúng ta nỗ lực
ước tính độ lớn của năng lượng chân không dựa trên sự hiểu biết hiện nay của
chúng ta về vật lí hạt cơ bản, chúng ta thu được một giá trị lớn hơn 120 bậc so với
giá trị đo được! Điều này có nghĩa là nếu như năng lượng tối tương ứng với một
hằng số vũ trụ phát sinh từ năng lượng chân không khác không, thì có cái gì đó về
cơ bản là sai lầm với sự hiểu biết của chúng ta về nền vật lí hạt. Mặt khác, nguồn
năng lượng tối có lẽ chỉ nhạy lại hằng số vũ trụ ở thời hiện tại, và có lẽ nó là một cái
gì đó phức tạp hơn là biến thiên như một hàm của thời gian. Thật vậy, có thể một
nguồn năng lượng tối như thế sẽ biến mất hoàn toàn vào một lúc nào đó trong tương
lai, điều đó có thể ngụ ý rằng năng lượng chân không cơ bản của tự nhiên chính xác
là bằng không. Khi đó, chúng ta có thể hiểu một giá trị như thế, có lẽ, là do một số
đối xứng mới của tự nhiên triệt tiêu chính xác hết đóng góp của tất cả các hạt ảo.
Nhưng vấn đề là ở chỗ đó. Cách duy nhất chúng ta có thể xác định từ các
quan sát rằng năng lượng tối không phải là một hằng số vũ trụ là bằng cách nào đó
đo phương trình trạng thái thông số, w, của nó, và tìm thấy nó không, hay đã từng
không, bằng – 1. Nếu giá trị đo được không thể phân biệt với – 1 trong sai số thực
nghiệm, thì chúng ta không biết điều gì hết vì năng lượng tối có thể là một hằng số
vũ trụ hay một thứ gì khác kém kì lạ hơn (hoặc kì lạ hơn) hành xử rất giống với nó.
Những thách thức quan sát trong việc phân biệt giữa những kịch bản này đang hết
sức thoái chí.
Thách thức quan sát
Dữ liệu hiện có cho thấy – 1,2 < w < - 0,8, w rất gần với giá trị hằng số vũ trụ
- 1. Nhưng vì không hề có thứ lí thuyết nào chỉ dẫn chúng ta biết w hóa ra có không
bằng -1 hay không, hoặc là hiện nay hoặc là sớm hơn trong lịch sử vũ trụ, chúng ta
© hiepkhachquay 16
buộc phải cho phép khả năng w biến thiên tùy tiện theo thời gian. Khi sai số lí
thuyết này kết hợp với sai số hệ thống khả dĩ của quan sát – ví dụ do những khó
khăn trong việc xác định độ sáng tuyệt đối của sao siêu mới – sẽ thật khó nói
phương trình trạng thái của năng lượng tối có thật sự bị lệch khỏi -1 hay không vào
bất cứ thời điểm nào trong quá khứ.
Hồi đầu năm nay, tôi cùng với Dragan Huterer ở trường đại học Chicago và
Kate Jones-Smith thuộc trường đại học Case Western Reserve, tính được rằng cho
dù là quan sát 3000 sao siêu mới được thực hiện với độ chính xác phép đo tốt hơn
chút xíu thôi so với độ chính xác đã có trước nay, thì sự ràng buộc trên giá trị đo có
thể cải thiện nhiều nhất là 2 lần một khi sai số lí thuyết ở w được hợp nhất vào. Nói
cách khác, - 1,1 < w < - 0,9.
Nhưng, vì mục đích lập luận, chúng ta hãy nói rằng giá trị thật sự của
phương trình trạng thái thông số là w = - 0,96. Khi đó, cho dù chúng ta có khả năng
cải thiện sai số hiện có ở w lên 10 lần bằng những kĩ thuật được đề xuất ngoài việc
đơn giản đo sao siêu mới ở xa, giá trị w = - 1 sẽ chỉ là hai độ lệch chuẩn khỏi giá trị
phù hợp nhất (không thể tương ứng với w = - 0,96). Thật không may, những khoảng
thời gian riêng như thế thường xuất hiện trong vật lí và, trong khi gợi ý, không đủ
để khẳng định là một khám phá.
Điều này không có nghĩa là chúng ta sẽ phải từ bỏ các nỗ lực đo w. Nó chỉ có
nghĩa là nhà quan sát sẽ phải làm việc rất vất vả để làm giảm sai số hệ thống, ví dụ,
trong những phép đo sao siêu mới xuống dưới mức hiện nay. Và dẫu cho các nhà
thực nghiệm làm chủ được một kì công như thế, thì chúng ta phải sống phải khả
năng rõ ràng rằng việc mang đến sự tiến bộ to lớn – tức là trả lời được câu hỏi năng
lượng tối là một hằng số vũ trụ hay là một cái gì khác – có khả năng nằm ngoài tầm
với thực nghiệm của chúng ta.
Một thời điểm rất đặc biệt
Nếu như chúng ta không thể trả lời câu
hỏi này, thì khả năng chúng ta làm chủ các mô
hình trong nền vật lí hạt cơ bản sẽ bị hạn chế vì
chúng ta không biết năng lượng tối là do năng
lượng chân không hay một thứ gì khác. Nhưng
sự mù tịt như thế cũng sẽ làm cho khó mà đoán
được tương lai lâu dài của vũ trụ. Thật vậy, nếu
năng lượng tối thật sự là một hằng số vũ trụ, thì
các nhà khoa học cách nay 100 tỉ hay ngần ấy
năm sẽ đều mất hết bằng chứng rằng chúng ta
đang sống trong một vũ trụ đang dãn nở bị
năng lượng tối thống trị. Đây là do khi đó sự
gia tốc vũ trụ sẽ làm cho các thiên hà và sao
siêu mới xa xôi lùi xa nhau ở tốc độ lớn hơn
tốc độ ánh sáng, vì thế đưa những vật chỉ thị
này của động lực học vũ trụ mãi mãi ra khỏi
tầm nhìn.
Do đó, dường như chúng ta đang sống trong một thời khắc rất đặc biệt, ấy là
thời gian duy nhất trong lịch sử vũ trụ chúng ta thật sự có thể suy luận ra sự tồn tại
Lawrence M.Krauss
© hiepkhachquay 17
của chính năng lượng tối. Vì thế, có lẽ chúng ta không nên cảm thấy quá tồi tệ nếu
như quan sát trong những thập niên sắp tới không cho phép chúng ta giải mã bí ẩn
nguồn gốc và bản chất của năng lượng tối. Sau hết thảy, thường thường thì chính
các bí ẩn đã giữ các nhà khoa học tiến lên, tiếp thêm sinh lực cho các nhà lí thuyết
tiếp tục giải thích về bản chất tối hậu của thực tại và thúc đẩy các nhà quan sát tìm
kiếm những công cụ mới để khảo sát nó.
Tác giả: Lawrence M.Krauss, Giám đốc Trung tâm Giáo dục và Nghiên
cứu Vũ trụ học và Thiên văn vật lí tại trường đại học Case Western Reserve, Mĩ.
Cuốn sách mới đây nhất của ông viết về năng lượng tối là Hiding in the Mirror.
Nguyên bản: A dark future for cosmology (Physics World, tháng 12/2007)
hiepkhachquay dịch
An Minh, ngày 06/12/2007, 22:12:21