1
Đề tài: “Vận dụng bảng hỏi trong phương
pháp định giá ngẫu nhiên – CVM”
2
I. Mở đầu
1. Lí do chọn đề tài:
Ngày nay, khi mà mục tiêu của các quốc gia không chỉ dừng lại ở tăng
trưởng kinh tế mà hướng tới phát triển bền vững thì vấn đề bảo vệ môi
trường được đặt lên ngang hàng với tăng trưởng. Dù ở tầm vĩ mô như chiến
lược, chính sách phát triển kinh tế hay ở tầm vi mô như dự án đầu tư, dự án
kinh doanh thì việc cân nhắc và đánh giá ảnh hưởng, tác động của nó đến
môi trường đều là cần thiết và vô cùng quan trọng. Những dự án chỉ hướng
tới lợi ích kinh tế mà bỏ qua các tác động môi trường không đem lại sự phát
triển bền vững và lâu dài cho địa phương và quốc gia. Chính vì vậy, hiện
nay, tại nhiều quốc gia trên thế giới đã có quy định bắt buộc về việc cung
cấp tài liệu về đánh giá tác động môi trường của dự án kèm theo hồ sơ về dự
án. Nhu cầu đánh giá tác động môi trường do đó cũng trở nên cần thiết hơn.
Tác động môi trường thường rất phức tạp trong việc đánh giá. Vì tùy theo
quan điểm của mỗi bên cũng như lợi ích về mặt môi trường họ nhận được
mà họ coi đó là tác động tích cực hay tiêu cực. Bên cạnh đó, tác động môi
trường thường không chỉ ảnh hưởng lên một mặt cuộc sống mà thường có
tác động tổng hợp, đồng thời và lâu dài lên nhiều khía cạnh như sức khỏe,
năng suất, tiện nghi,… Vì thế, để đánh giá chính xác được các tác động này
thì các nhà nghiên cứu phải sử dụng một loạt các phương pháp đánh giá giá
trị môi trường khác nhau. Hiện nay, trên thế giới hệ thống các phương pháp
này vẫn đang được nghiên cứu, mở rộng và hoàn thiện. Một trong các
phương pháp được nhiều nhà nghiên cứu ưa thích do phạm vi nghiên cứu
linh hoạt của nó trong việc đánh giá nhiều loại tác động môi trường và giá
trị môi trường là phương pháp đánh giá ngẫu nhiên (Contigent valuation
method) – CVM hay còn gọi là phương pháp phát biểu sự ưa thích. Nội
dung chủ yếu của phương pháp này là thông qua việc sử dụng những cuộc
điều tra và bảng hỏi để thu thập thông tin và thăm dò về mức giá sẵn lòng
trả của các cá nhân cho những cải thiện môi trường. Những câu hỏi được
đưa ra dựa trên những điều kiện thị trường mà người nghiên cứu nêu ra
trong bảng hỏi. Do các câu trả lời là cơ sở của việc đánh giá giá trị môi
trường nhưng lại hoàn toàn dựa trên các điều kiện giả định nên việc xây
3
dựng bảng hỏi hợp lí, đảm bảo thu được thông tin chính xác và đáng tin cậy
là yêu cầu hàng đầu khi sử dụng phương pháp CVM. Nghiên cứu việc vận
dụng bảng hỏi trong phương pháp CVM vì thế có ý nghĩa trong việc xây
dựng và hoàn thiện bảng hỏi, đáp ứng được yêu cầu của người nghiên cứu.
2. Mục đích nghiên cứu:
Mục đích chủ yếu của đề tài là phân tích việc vận dụng bảng hỏi trong
phương pháp CVM thông qua việc làm rõ các vấn đề sau:
- Tìm hiểu sơ lược về phương pháp CVM, từ đó chỉ ra những yêu cầu về
thông tin mà bảng hỏi cần thu được.
- Nghiên cứu về bảng hỏi, thiết kế bảng hỏi và đặc điểm vận dụng bảng
hỏi trong nghiên cứu CVM
- Chỉ ra những ưu điểm và những tồn tại khi sử dụng bảng hỏi trong
CVM và một vài gợi ý để khắc phục.
II. Vận dụng bảng hỏi trong phương pháp định giá ngẫu nhiên – CVM:
1. Phương pháp CVM:
1.1 Khái niệm CVM:
Việc đánh giá giá trị môi trường thường rất khó khăn và phức tạp. Điều
này xuất phát từ đặc điểm mà các giá trị môi trường đem lại. Ngoài giá trị sử
dụng của môi trường có thể dễ dàng tiến hành đo đạc, lượng hóa và đánh giá
(như trữ lượng gỗ, trữ lượng cá,…) thì các giá trị khác mà môi trường đem
lại thường rất khó đo lường, lượng hóa và đánh giá. Ví dụ như giá trị cảnh
quan, lợi ích sinh thái, chất lượng môi trường nước, môi trường không
khí,… Bên cạnh đó, một đặc điểm khác của những giá trị này khiến cho việc
định giá càng khó khăn hơn. Đó là bản thân những lợi ích này không phải là
hàng hóa, dịch vụ được trao đổi, mua bán trên thị trường như các loại hàng
hóa, dịch vụ thông thường khác. Việc không tồn tại thị trường, cung hay cầu
của lợi ích môi trường khiến cho việc định giá hoàn toàn mang tính chủ
quan chứ không phải do cơ chế thị trường, cung, cầu điều chỉnh và xác định.
Vì vậy, nếu như với giá trị sử dụng của môi trường có thể dùng phương
pháp quan sát đơn giản hành vi người tiêu dùng trên thị trường để xác định
giá của giá trị sử dụng thì với những giá trị phi sử dụng khác cần phải tiếp
cận bằng nhiều phương pháp phức tạp hơn như: suy luận từ hành vi của con
người trên thị trường liên quan đến môi trường, quan sát những thay đổi môi
4
trường và ước tính sự chênh lệch giá trị của tài sản môi trường do những
thay đổi này gây ra,… Trong các phương pháp trên, CVM là phương pháp
được nhiều nhà nghiên cứu ưa thích sử dụng. Phương pháp CVM được định
nghĩa như sau:
“Phương pháp định giá ngẫu nhiên – CVM là phương pháp xác định giá
trị kinh tế của các hàng hóa và dịch vụ không mua bán trên thị trường.
Phương pháp này sử dụng bảng hỏi phỏng vấn để xác định giá trị của hàng
hóa, dịch vụ không trao đổi và do đó không có giá trên thị trường” (Theo
Katherine Bolt – Estimating the Cost of Environmental Degradation).
Nội dung chủ yếu của phương pháp này là việc ước lượng các giá trị môi
trường trực tiếp theo cách tiếp cận hành vi, dựa trên các câu trả lời và phản
hồi của người được hỏi đối với những vấn đề liên quan đến chất lượng môi
trường. Điều đáng chú ý ở đây là những câu hỏi này hoàn toàn dựa trên
những giả định mà người nghiên cứu đưa ra về việc đóng góp, mức chi trả
của người được hỏi cho các giá trị môi trường (vì bản thân các giá trị này
không hề được đưa ra trao đổi, mua bán). Số liệu điều tra được về giá mà
người được hỏi sẵn lòng trả cho các giá trị môi trường, các biện pháp cải
thiện môi trường hoặc đền bù thiệt hại môi trường sẽ là cơ sở để đánh giá
giá trị môi trường. Tổng mức sẵn lòng chi trả này chính là giá trị của tài sản
môi trường cần đánh giá.
Như vậy, thông qua việc tiếp cận hành vi của người trả lời dựa trên
những câu hỏi giả định nêu ra trong bảng hỏi, người nghiên cứu thu được
thông tin về “giá” của lợi ích môi trường.
1.2 Các bước tiến hành CVM:
Do thực tế các tác động môi trường thường xảy ra đồng thời và rất phức
tạp, khó tách rời nên việc thăm dò, tiếp cận hành vi của người được hỏi phải
được tiến hành qua nhiều bước, đảm bảo thu được những thông tin phản hồi
chính xác về những tác động môi trường cần đánh giá. Thông thường, phương
pháp CVM thường được tiến hành qua 4 bước sau đây:
- Xác định và mô tả những đặc điểm chất lượng môi trường cần đánh giá
- Xác định đối tượng điều tra, xác định mẫu và phương pháp chọn mẫu
- Thiết kế bảng hỏi phỏng vấn và tiến hành điều tra bằng các phương
pháp như phỏng vấn trực tiếp, phương pháp Anket, thảo luận nhóm.
5
- Phân tích và tổng hợp kết quả (phân tích kinh tế lượng, phân tích lợi ích
chi phí).
4 bước này liên quan đến một loạt các lý thuyết về kinh tế học môi trường,
kinh tế lượng và thiết kế điều tra. Trên thực tế, CVM thường được tiến hành
bởi những nhà nghiên cứu môi trường nên kĩ thuật về thiết kế bảng hỏi, thiết
kế điều tra không được họ nghiên cứu nhiều. Trong khi đó, việc thiết kế bảng
hỏi lại đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc mang lại thông tin đầy đủ
và chính xác để định giá giá trị môi trường hợp lí. Chinh vì thế, bước thứ 3
cần phải được chú trọng xem xét trong quá trình tiến hành CVM.
1.3 Ưu điểm của phương pháp CVM:
Ưu điểm lớn nhất của CVM là có phạm vi ứng dụng rộng và linh họat. Do
phương pháp CVM dựa trên giá sẵn lòng chi trả cho các giá trị môi trường
của các cá nhân nên nó có thể áp dụng để định giá nhiều loại hàng hóa môi
trường khác nhau cũng như những giá trị khác nhau của môi trường. Ví dụ
như giá trị tồn tại của môi trường – được coi là một trong những yếu tố khó
lượng hóa nhất như lợi ích sinh thái, chất lượng môi trường nước,… Những
giá trị đôi khi được đánh giá rất cao nhưng thực tế lại không đòi hỏi người
tham gia phỏng vấn phải trực tiếp hưởng thụ giá trị này. Do đó, việc điều tra
được tiến hành dễ dàng và thuận tiện hơn, cũng như ít tốn kém hơn. Ví dụ
như khi nghiên cứu giá trị môi trường của Nam Cực. Trên thực tế, giá trị môi
trường của Nam Cực thường được trả rất cao nhưng rất ít người thực sự đến
tham quan địa điểm này. Nếu sử dụng các phương pháp khác như TCM
(phương pháp chi phí du lịch) đòi hỏi người được phỏng vấn phải là người đã
đến Nam Cực và thực sự chi trả cho các chi phí du lịch ở đây thì chi phí tiến
hành điều tra sẽ rất tốn kém. Nhưng nếu sử dụng phương pháp CVM, người
nghiên cứu chỉ cần đưa ra các giả định và nhận được thông tin về giá sẵn sàng
chi trả của người được phỏng vấn cho việc bảo vệ các giá trị của Nam Cực
trong khi thực tế họ không cần phải đến tận Nam Cực.
Một ưu điểm khác nữa của CVM là nó không đòi hỏi một số lượng lớn
thông tin như những phương pháp đánh giá môi trường khác.
Vì thế, trong các báo cáo đánh giá môi trường của các dự án, chính sách,
CVM thường được sử dụng rộng rãi.
