THIÊN 63: NGŨ VỊ LUẬN
Hoàng Đế hỏi Thiếu Du: "Ngũ vị khi ăn vào miệng, mỗi loại đều có nơi để nó
quay về, mỗi loại đều có thể bệnh riêng[1]. Vị chua đi về cân khí, nếu ăn quá
nhiều vị chua sẽ làm cho thành chứng tiểu bí (lung)[2]; Vị mặn đi về huyết,
nếu ăn quá nhiều vị mặn sẽ làm cho thành chứng khát nước[3]; Vị cay đi về
khí, nếu ăn quá nhiều vị cay sẽ thành chứng động tâm[4]; Vị đắng đi về cốt,
nếu ăn qúa nhiều vị đắng sẽ làm cho thành chứng nôn[5]; Vị ngọt đi về nhục,
nếu ăn quá nhiều vị ngọt sẽ làm cho thành chứng Tâm bứt rứt[6]. Ta biết
những gì xảy ra về chúng, nhưng ta không biết do đâu mà thành như vậy?[7].
Ta mong được nghe giải thích về những nguyên nhân gây ra đó”[8].
Thiếu Du đáp: “Vị chua nhập vào đến Vị, khí của nó rít lại có tác dụng thu
liễm, lên trên đến lưỡng tiêu (Trung và Thượng), không còn có thể xuất hoặc
nhập được nữa, không xuất được, tức là sẽ lưu lại trong Vị, nếu trong Vị ôn
hòa không tích lại được, nó sẽ xuống dưới rót vào Bàng quang, bọc của Bàng
quang mỏng và mềm, khi có vị chua sẽ co rút lại, ràng buộc không thông, thủy
đạo không vận hành, do đó mà sẽ bị chứng tiểu bí (lung)[9] .Âm khí tức bộ
phận sinh dục là nơi tích tụ của cân khí, cho nên vị chua nhập vào sẽ đi đến
(tông) cân vậy”[10].
Hoàng Đế hỏi: "Vị mặn khi nhập vào đến Vị, khí của nó đi lên trên để đi vào
Trung tiêu, rót vào các mạch để rồi huyết khí của mạch đưa đi, khi huyết và vị
mặn cùng hợp vào nhau sẽ làm cho ngưng trệ, ngưng trệ thì nước trấp trong Vị
phải rót vào để tư nhuận, và vì phải rót vào cho nên thủy dịch trong Vị bị kiệt,
thì con đường của yết hầu phải khô, vì thế cuống lưỡi bị khô và hay khát
nước[11]. Huyết mạch là con đường vận hành của Trung tiêu, vì thế nếu vị
mặn nhập vào phải đi đến huyết vậy”[12].
Hoàng Đế hỏi: "Vị cay đi về khí, nếu ăn nhiều vị cay sẽ làm thành chứng động
Tâm, tại sao vậy ?”[13].
Thiếu Du đáp: “Vị cay nhập vào Vị, khí của nó chạy lên đến Thượng tiêu,
Thượng tiêu là nơi nhận lấy khí để mở rộng đi đến các vùng Dương của thân
thể[14]. Gừng và rau hẹ, khí của nó chưng cất lên trên, khiến cho khí doanh vệ
luôn luôn nhận lấy sự (sự kích thích ấy), lưu lại lâu ngày ở dưới Tâm, khiến
cho thành chứng động Tâm[15]. Vị cay và khí cùng đi chung nhau, vì thế vị
cay vào sẽ cùng đi ra ngoài với mồ hôi vậy”[16].
Hoàng Đế hỏi: "Vị đắng đi về cốt, nếu ăn nhiều vị đắng sẽ làm cho người ta bị
nôn, tại sao vậy ?”[17].
Thiếu Du đáp: “Vị đắng nhập vào Vị, khí của ngũ cốc không thắng được vị
đắng, vị đắng nhập vào vùng Hạ hoãn làm cho con đường vận hành của Tam
tiêu bị bế tắc không thông, vì thế thành chứng nôn[18]. Răng là nơi chấm dứt
của cốt, vì thế vị đắng vào sẽ đi theo cốt, vì thế vị đắng nhập vào rồi lại quay
trở ra bằng miệng và răng, cho ta biết vị đắng là quay về cốt vậy” [19].
Hoàng Đế hỏi: "Vị ngọt đi về nhục, nếu ăn nhiều vị ngọt sẽ làm cho người ta
bứt rứt ở Tâm, tại sao vậy ?”[20].
Thiếu Du đáp: “Vị ngọt nhập vào Vị, khí của nó nhược và tiểu, không thể lên
trên đến Thượng tiêu, nó sẽ cùng với cốc khí lưu lại ở trong Vị, sẽ làm cho
trong Vị bị mềm và lơi lỏng[21]. Khi mà Vị bị mềm (nhu) thì sẽ lơi lỏng, lơi
lỏng thì trùng sẽ động lên, trùng động lên thì sẽ làm cho Tâm bị bứt rứt[22].
Khí của vị ngọt, bên ngoài không thông với nhục, vì thế mới nói vị ngọt đi theo
với nhục”[23]