V N Đ 1Ấ Ề
V N Đ C B N C A TRI T H CẤ Ề Ơ Ả Ủ Ế Ọ
S ĐI L P GI A QUAN ĐI M DUY V T VÀ DUY TÂM TRONG VI C GI I QUY T V NỰ Ố Ậ Ữ Ể Ậ Ệ Ả Ế Ấ
Đ C B N C A TRI T H CỀ Ơ Ả Ủ Ế Ọ
1. N i dung và ý nghĩa c a v n đ c b n c a tri t h cộ ủ ấ ề ơ ả ủ ế ọ
Trong tác ph m ẩ“L.Phoi- -b c và s cáo chung c a Tri t h c c đi m Đc”ơ ắ ự ủ ế ọ ổ ể ứ Ph.Ăngghen đã ch rõ:ỉ
“V n đ c b n l n nh t c a m i tri t h c, đc bi t là tri t h c hi n đi, là v n đ quan h gi a t duy v iấ ề ơ ả ớ ấ ủ ọ ế ọ ặ ệ ế ọ ệ ạ ấ ề ệ ữ ư ớ
t n t i” (Toàn t p, t21,tr.403).ồ ạ ậ
Trong th gi i có vô vàn hi n t ng nh ng chung qui l i chúng ta ch phân làm hai lo i, ế ớ ệ ượ ư ạ ỉ ạ m t làộ, nh ng hi nữ ệ
t ng v t ch t (t n t i, t nhiên), ượ ậ ấ ồ ạ ự hai là, nh ng hi n t ng tinh th n (t duy, ý th c). Do v y, v n đ v m iữ ệ ượ ầ ư ứ ậ ấ ề ề ố
quan h gi a v t ch t và ý th c đc goi là ệ ữ ậ ấ ứ ượ “v n đ c b n l n nh t”ấ ề ơ ả ớ ấ hay “v n đ t i cao” ấ ề ố c a tri t h c. Vìủ ế ọ
vi c gi i quy t v n đ này là c s và là đi m xu t phát đ gi i quy t các v n đ khác c a tri t h c.ệ ả ế ấ ề ơ ở ể ấ ể ả ế ấ ề ủ ế ọ
+ T nhiên – tinh th nự ầ
+ T n t i – t duyồ ạ ư
+ V t ch t – ý th cậ ấ ứ
* V n đ c b n c a tri t h c đó là v n đ v m i quan h gi a v t ch t và ý th c.ấ ề ơ ả ủ ế ọ ấ ề ề ố ệ ữ ậ ấ ứ B i vì:ở
- V t ch t và ý th c là hai hi n t ng r ng l n nh t c a đi s ng con ng iậ ấ ứ ệ ượ ộ ớ ấ ủ ờ ố ườ
- Đây là v n đ xuyên su t trong m i h th ng tri t h c.ấ ề ố ọ ệ ố ế ọ
- Gi i quy t m i quan h gi a v t ch t và ý th c nó là c s đ phân đnh l p tr ng tri t h c c a cácả ế ố ệ ữ ậ ấ ứ ơ ơ ể ị ậ ườ ế ọ ủ
tr ng phái, các khuynh h ng, các hình th c c a tri t h c.ườ ướ ứ ủ ế ọ
V n đ c b n c a tri t h c g m hai m t:ấ ề ơ ả ủ ế ọ ồ ặ
- M t th nh t ặ ứ ấ (m t b n th lu n) tr l i câu h i: trong m i quan h gi a tặ ả ể ậ ả ờ ỏ ố ệ ữ ư duy và t n t i, gi a ý th c vàồ ạ ữ ứ
v t ch t thì cái nào có tr c, cái nào có sau, cái nào sinh ra cái nào, cái nào quy t đnh cái nào? (ậ ấ ướ ế ị Trong m i quanố
h gi a con ng i v i gi i t nhiên thì v trí và vai trò c a con ng i đi v i gi i t nhiên nh th nào?)ệ ữ ườ ớ ớ ự ị ủ ườ ố ớ ớ ự ư ế
- M t th hai ặ ứ (m t nh n th c lu n) tr l i câu h i: t duy con ng i có khặ ậ ứ ậ ả ờ ỏ ư ườ ả năng nh n th c th gi i chungậ ứ ế ớ
quanh hay không? (Trong m i quan h gi a con ng i v i gi i t nhiên thì kh năng nh n th c c a con ng iố ệ ữ ườ ớ ớ ự ả ậ ứ ủ ườ
v i gi i t nhiên ra sao?)ớ ớ ự
1
2. S đi l p gi a hai quan đi m duy v t và duy tâm trong vi c gi i quy t v n đ c b n c a tri tự ố ậ ữ ể ậ ệ ả ế ấ ề ơ ả ủ ế
h cọ
- Ch nghĩa duy v tủ ậ là trào l u tri t h c cho r ng t n t i (t nhiên, v t ch t) có tr c t duy (tinh th n, ýư ế ọ ằ ồ ạ ự ậ ấ ướ ư ầ
th c), và quy t đnh ý th c. ứ ế ị ứ
Ch nghĩa duy v t có nh ng hình th c l ch s c b n: ch nghĩa duy v tủ ậ ữ ứ ị ử ơ ả ủ ậ ph ng Đông và Hy L p cở ươ ạ ổ
điạ, ch nghĩa duy v t Tây Âu th k XVII, XVIII và ch nghĩa duy v t bi n ch ng do C.Mác và Ph.Ăngghenủ ậ ế ỷ ủ ậ ệ ứ
sáng l p.ậ
- Ch nghĩa duy tâmủ là trào l u tri t h c cho r ng t duy, ý th c có tr cư ế ọ ằ ư ứ ướ v t ch t, sinh ra và quy t đnhậ ấ ế ị
v t ch t. ậ ấ
Ch nghĩa duy tâm có hai hình th c: ủ ứ Ch nghĩa duy tâm khách quanủ và ch nghĩa duy tâm ch quanủ ủ . Chủ
nghĩa duy tâm khách quan cho r ng có m t l c l ng siêu t nhiên (ý ni m, ýằ ộ ự ượ ự ệ ni m tuy t đi, tinh th n thệ ệ ố ầ ế
gi i, Tr i, Th ng đ) có tr c, sinh ra và quy t đnh th gi i v t ch t. Nh ng đi bi u c a trào l u này làớ ờ ượ ế ướ ế ị ế ớ ậ ấ ữ ạ ể ủ ư
Platôn, G.V.Hêghen, Thomas Aquinas (Tômát Đacanh), v.v.. Ch nghĩa duy tâm ch quan cho r ng c m giác, ýủ ủ ằ ả
th c quy t đnh v t ch t, v t ch t không t n t i đc l p mà ph thu c vào c m giác, ý th c. Nh ng đi bi uứ ế ị ậ ấ ậ ấ ồ ạ ộ ậ ụ ộ ả ứ ữ ạ ể
c a trào l u này là George Berkeley (Becc li), David Hume (Đavít Hium).ủ ư ơ
2. Các hình th c phát tri n c a ch nghĩa duy v t trong l ch sứ ể ủ ủ ậ ị ử
a. Ch nghĩa duy v t ch t phácủ ậ ấ
Ch nghĩa duy v t ch t phác ủ ậ ấ là k t qu nh n th c c a các nhà tri t h c duy v t th i c đi. Trong khi th aế ả ậ ứ ủ ế ọ ậ ờ ổ ạ ừ
nh n tính th nh t c a v t ch t, ch nghĩa duy v t giai đo n này đã đng nh t v t ch t v i m t hay m t s ch tậ ứ ấ ủ ậ ấ ủ ậ ạ ồ ấ ậ ấ ớ ộ ộ ố ấ
c th , coi đó là th c th đu tiên, là b n nguyên c a vũ tr . ụ ể ự ể ầ ả ủ ụ
Tuy còn nhi u h n ch nh ng ch nghĩa duy v t th i k c đi đã có nhi u đóng góp cho l ch s phát tri nề ạ ế ư ủ ậ ờ ỳ ổ ạ ề ị ử ể
c a t t ng nhân lo i vì nó đã l y b n thân gi i t nhiên đ gi i thích gi i t nhiên, nó không vi n đn th nủ ư ưở ạ ấ ả ớ ự ể ả ớ ự ệ ế ầ
linh hay m t đng sáng t o nào đ gi i thích th gi i.ộ ấ ạ ể ả ế ớ
b. Ch nghĩa duy v t siêu hìnhủ ậ
Ch nghĩa duy v t siêu hình ủ ậ xu t hi n t kho ng th k XV đn th k XVIII và đt đnh cao vào th kấ ệ ừ ả ế ỷ ế ế ỷ ạ ỉ ế ỷ
XIX. Đây là th i k phát tri n m nh m c a c h c vì v y nó đã nh h ng l n t i quan đi m c a các nhàờ ỳ ể ạ ẽ ủ ơ ọ ậ ả ưở ớ ớ ể ủ
tri t h c th i k này. Ch nghĩa duy v t trong giai đo n này ch u s tác đng m nh m c a ph ng pháp tế ọ ờ ỳ ủ ậ ạ ị ự ộ ạ ẽ ủ ươ ư
2
M t th ặ ứ
nh tấ
CNDV
CNDT
Nh t nguyên ấ monism – monos (duy nh t )ấ
Nh nguyên ị dualism – dualis (2 m t)ặ
Đa nguyên Pluralism – plulis (nhi u)ề
M t th haiặ ứ
Kh triả
B t kh ấ ả
tri
Nh n th c đc th gi iậ ứ ượ ế ớ
Không nh n th c đc th gi iậ ứ ượ ế ớ
duy siêu hình, máy móc c a c h c c đi n. H nh n th c th gi i nh m t c máy c gi i kh ng l mà m iủ ơ ọ ổ ể ọ ậ ứ ế ớ ư ộ ỗ ơ ớ ổ ồ ỗ
b ph n t o nên nó luôn trong tr ng thái bi t l p, tĩnh t i; n u có bi n đi thì đó ch là s tăng, gi m đnộ ậ ạ ở ạ ệ ậ ạ ế ế ổ ỉ ự ả ơ
thu n v s l ng và do nh ng nguyên nhân bên ngoài gây nên.ầ ề ố ượ ữ
c. Ch nghĩa duy v t bi n ch ngủ ậ ệ ứ
Ch nghĩa duy v t bi n ch ng ủ ậ ệ ứ do C.Mác và Ph.Ăngghen xây d ng, sau đó đc V.I.Lênin và nh ng ng iự ượ ữ ườ
k t c b o v và phát tri n. K th a nh ng tinh hoa trong l ch s tri t h c c a nhân lo i và v n d ng nh ngế ụ ả ệ ể ế ừ ữ ị ử ế ọ ủ ạ ậ ụ ữ
thành t u c a khoa h c t nhiên đng th i C.Mác và Ph.Ăngghen đã xây d ng nên nh ng quan đi m, nguyênự ủ ọ ự ươ ờ ự ữ ể
lý, quy lu t c b n nh t c a ch nghĩa duy v t bi n ch ng. Trên c s ph n ánh đúng đn hi n th c kháchậ ơ ả ấ ủ ủ ậ ệ ứ ơ ở ả ắ ệ ự
quan trong m i liên h ph bi n và s phát tri n, ch nghĩa duy v t bi n ch ng đã cung c p công c vĩ đi choố ệ ổ ế ự ể ủ ậ ệ ứ ấ ụ ạ
ho t đng nh n th c khoa h c và ho t đng th c ti n. ạ ộ ậ ứ ọ ạ ộ ự ễ
3
V N Đ 2Ấ Ề
QUAN NI M C A TRI T H C TR C MÁC V V T CH T. PH M TRÙ V T CH T C AỆ Ủ Ế Ọ ƯỚ Ề Ậ Ấ Ạ Ậ Ấ Ủ
CH NGHĨA DUY V T BI N CH NG Ủ Ậ Ệ Ứ
1. Quan ni m v v t ch t trong tri t h c tr c Mácệ ề ậ ấ ế ọ ướ
Vi c khám phá ra b n ch t và c u trúc t n t i c a th gi i xung quanh ta, mà tr c h t là th gi i c aệ ả ấ ấ ồ ạ ủ ế ớ ướ ế ế ớ ủ
nh ng v t h u hình là v n đ đc quan tâm hàng đu trong l ch s nh n th c c a nhân lo i. H u h t cácữ ậ ữ ấ ề ượ ầ ị ử ậ ứ ủ ạ ầ ế
tr ng phái tri t h c đu b ng cách này hay cách khác gi i quy t v n đ này. Và b i v y trong tri t h c ph mườ ế ọ ề ằ ả ế ấ ề ở ậ ế ọ ạ
trù v t ch t xu t hi n.ậ ấ ấ ệ
Ph m trù là gì? Ph m trù là khái ni m r ng nh t, ph n ánh nh ng m t, nh ng thu c tính, nh ngạ ạ ệ ộ ấ ả ữ ặ ữ ộ ữ
m i liên h chung c b n c a các s v t, hi n t ng thu c m t lĩnh v c hi n th c nh t đnh g i làố ệ ơ ả ủ ự ậ ệ ượ ộ ộ ự ệ ự ấ ị ọ
ph m trù.ạ
* Khái quát quan ni m c a ch nghĩa duy v t tr c Mác v v t ch tệ ủ ủ ậ ướ ề ậ ấ
- Ch nghĩa duy tâm: ph nh n v t ch t v i tính cách là th c t i khách quan. Cho r ng th gi i v t ch t làủ ủ ậ ậ ấ ớ ự ạ ằ ế ớ ậ ấ
t o v t c a th ng đ, ho c là “s k t h p” nh ng c m giác c a con ng i.ạ ậ ủ ượ ế ặ ự ế ợ ữ ả ủ ườ
- Ch nghĩa duy v t c đi: đng nh t v t ch t v i nh ng d ng t n t i c th c a v t ch t:ủ ậ ổ ạ ồ ấ ậ ấ ớ ữ ạ ồ ạ ụ ể ủ ậ ấ
+ Talét (Thales): n c ướ
+ Anaximen (Anaximenus): Không khí
+ Hê-ra-clít (Heraclitus): L aử
+ Anaximanđr cho r ng, th c th c a th gi i là m t b n nguyên không xác đnh đc v m t ch t và vôơ ằ ự ể ủ ế ớ ộ ả ị ượ ề ặ ấ
t n v m t l ng.ậ ề ặ ượ
+ L -xíp và Đê-mô-crít: Nguyên t . Các ông coi đây ph n t c c k nh , c ng, truy t đi không thâm nh pơ ử ầ ử ự ỳ ỏ ứ ệ ố ậ
đc, không quan sát đc và nói chung không c m giác đc, ch có th nh n bi t nh t duy. Đê-mô-crítượ ượ ả ượ ỉ ể ậ ế ờ ư
hình dung nguyên t có nhi u lo i, s k t h p ho c tách r i gi a chúng theo các tr t t khác nhau c a khôngử ề ạ ự ế ợ ặ ờ ữ ậ ự ủ
gian s t o nên toàn b th gi i.ẽ ạ ộ ế ớ
+ Tri t h c n Đ: Đt, n c, l a, gió ế ọ Ấ ộ ấ ướ ử
+ Thuy t Âm d ng - Ngũ hành: ế ươ Kim - M c - Th y - H a - Th .ộ ủ ỏ ổ
- Ch nghĩa duy v t th k XVII - XVIII đng nh t v t ch t v i nguyên t và kh i l ng.ủ ậ ế ỷ ồ ấ ậ ấ ớ ử ố ượ
Tóm l i, ạcác nhà tri t h c tr c Mác đi đu không tr l i đc câu h i, ế ọ ướ ạ ề ả ờ ượ ỏ b n ch t c a th gi i là gì? ả ấ ủ ế ớ Mà
h l i đi vào nghiên c u, tìm hi u c u t o c a v t ch t. Do v y, h đã kh ng đnh, v t ch t là cái b t bi n, cáiọ ạ ứ ể ấ ạ ủ ậ ấ ậ ọ ẳ ị ậ ấ ấ ế
c th nào đó. Quan ni m này đã t n t i su t nhi u th k trong l ch s tri t h c.ụ ể ệ ồ ạ ố ề ế ỷ ị ử ế ọ
2.ĐNH NGHĨA V T CH T Ị Ậ Ấ
* B i c nh l ch s khi V.I.Lênin đa ra đnh nghĩa v t ch t.ố ả ị ử ư ị ậ ấ
Cu i th k XIX đu th k XX, m t lo t phát minh khoa h c nh :ố ế ỷ ầ ế ỷ ộ ạ ọ ư
+ Năm 1895 W.Conrad Roentgen (1845 – 1923) phát hi n ra ệtia X, m t lo i sóng đi n t có b c sóng tộ ạ ệ ừ ướ ừ
0,01 đn 100.10ế-8 cm
+ Năm 1896 Antoine Henri Becquerel (1852-1908) phát hi n ra hi n t ng phóng x trong ch t uraniumệ ệ ượ ạ ấ
và sau đó Marie Curie (1867-1934) ti p t c phát tri n. V i phát hi n này, ng i ta hi u ra r ng quan ni m vế ụ ể ớ ệ ườ ể ằ ệ ề
s b t bi n c a nguyên t là không chính xác.ự ấ ế ủ ử
+ Năm 1897 Sir Joseph Thomson (1856 – 1940) phát hi n ra đi n t và ch ng minh đc r ng đi n t làệ ệ ử ứ ượ ằ ệ ử
m t trong nh ng thành ph n c u t o nên nguyên t . Nh phát minh này, l n đu tiên trong khoa h c s t n t iộ ữ ầ ấ ạ ử ờ ầ ầ ọ ự ồ ạ
c a nguyên t đc ch ng minh. ủ ử ượ ứ
4
+ Năm 1901 Kaufman, nhà bác h c ng i Đc đãọ ườ ứ ch ng minh đc kh i l ng c a đi n t không ph i làứ ượ ố ượ ủ ệ ử ả
kh i l ng tĩnh mà nó s thay đi theo t c đ v n đng c a đi n t .ố ượ ẽ ổ ố ộ ậ ộ ủ ệ ử
+ Năm 1905 Albert Eisntein (1879-1955) đã phát minh ra thuy t t ng đi h p (E=mcế ươ ố ẹ 2) là n n t ng cho sề ả ự
phát tri n năng l ng nguyên t và là m t trong nh ng c s khoa h c c a các lý thuy t hi n đi v vũ tr .ể ượ ử ộ ữ ơ ở ọ ủ ế ệ ạ ề ụ
Các phát minh khoa h c này gây ra cu c kh ng ho ng v th gi i quanọ ộ ủ ả ề ế ớ trong v t lý h c. M t s các nhàậ ọ ộ ố
v t lý h c gi i thích m t cách duy tâmậ ọ ả ộ các hi n t ng v t lý: v t ch t tiêu tan m t. Các nhà tri t h c duy tâmệ ượ ậ ậ ấ ấ ế ọ
ch quan đã l i d ng quan đi m này đ t n công, ph nh n v t ch t và ch nghĩa duy v t. Tình hình đó đòiủ ợ ụ ể ể ấ ủ ậ ậ ấ ủ ậ
h i Lênin ph i đu tranh b o v và phát tri n ch nghĩa duy v t. ỏ ả ấ ả ệ ể ủ ậ
* Quan ni m c a C.Mác và Ph.Ăngghen v v t ch tệ ủ ề ậ ấ
C.Mác và Ph.Ăngghen cho r ng, v t ch t là cái t n t i khách quan, đc l p v i ý th c con ng i. Th gi iằ ậ ấ ồ ạ ộ ậ ớ ứ ườ ế ớ
v t ch t luôn luôn v n đng, bi n đi không ng ng, đâu có v t ch t là có v n đng và v n đng khôngậ ấ ậ ộ ế ổ ừ ở ậ ấ ậ ộ ậ ộ
ng ng.ừ
* Đnh nghĩa c a V.I.Lênin v v t ch t; n i dung và ý nghĩa.ị ủ ề ậ ấ ộ
* Đnh nghĩaị
K th a t t ng c a C.Mác và Ph.Ăngghen, trên c s khái quát nh ng thành t u m i nh t c aế ừ ư ưở ủ ơ ở ữ ự ớ ấ ủ
khoa h c t nhiên cu i th k XIX, đu th k XX v m t tri t h c, trên c s phê phán nh ng quanọ ự ố ế ỷ ầ ế ỷ ề ặ ế ọ ơ ở ữ
đi m duy tâm và siêu hình v v t ch t, V.I.Lênin đã đa ra đnh nghĩa v t ch t nh sau: ể ề ậ ấ ư ị ậ ấ ư
“V t ch t là m t ph m trù tri t h c dùng đ ch th c t i khách quan đc đem l i cho con ng iậ ấ ộ ạ ế ọ ể ỉ ự ạ ượ ạ ườ
trong c m giác, đc c m giác c a chúng ta chép l i, ch p l i, ph n ánh và không l thu c vào c mả ượ ả ủ ạ ụ ạ ả ệ ộ ả
giác”. (T p 18, tr.151)ậ
* Nh ng n i dung c b nữ ộ ơ ả
- V t ch t là m t ph m trù tri t h c dùng đ ch th c t i khách quan.... ậ ấ ộ ạ ế ọ ể ỉ ự ạ
Ph m trù v t ch t là ph m trù khái quát nh t, r ng nh t c a lý lu n nh n th c. Do đó: ạ ậ ấ ạ ấ ộ ấ ủ ậ ậ ứ
+ Ph m trù v t ch t ph i đc xem xét d i góc đ tri t h c ch không ph i d i góc đ c a các khoaạ ậ ấ ả ượ ướ ộ ế ọ ứ ả ướ ộ ủ
h c c th . Đi u này s giúp chúng ta tránh đc sai l m khi đng nh t ph m trù v t ch t trong tri t h c v iọ ụ ể ề ẽ ượ ầ ồ ấ ạ ậ ấ ế ọ ớ
các khái ni m v t ch t th ng dùng trong các khoa h c c th ho c đi s ng hàng ngày.ệ ậ ấ ườ ọ ụ ể ặ ờ ố
+ Chúng ta không th đnh nghĩa ph m trù v t ch t theo ph ng pháp thông th ng. V m t nh n th cể ị ạ ậ ấ ươ ườ ề ặ ậ ứ
lu n, theo V.I.Lênin, ch có th đnh nghĩa ph m trù v t ch t trong m i quan h đi l p v i nó, đó là ph m trùậ ỉ ể ị ạ ậ ấ ố ệ ố ậ ớ ạ
ý th c.ứ
Khi đnh nghĩa ph m trù v t ch t là m t ph m trù tri t h c dùng đ ch th c t i khách quan, V.I.Lênin đãị ạ ậ ấ ộ ạ ế ọ ể ỉ ự ạ
b qua nh ng thu c tính riêng l , c th , nhi u màu, nhi u v c a các s v t, hi n t ng mà nêu b t ỏ ữ ộ ẻ ụ ể ề ề ẻ ủ ự ậ ệ ượ ậ đc tínhặ
nh n th c lu n c b n nh t, ph bi n nh tậ ứ ậ ơ ả ấ ổ ế ấ có t t c các s v t, hi n t ng trong th gi i hi n th c kháchở ấ ả ự ậ ệ ượ ế ớ ệ ự
quan. Đó chính là “th c t i khách quan”. ự ạ
Th c t i khách quan đó chính là t t c nh ng gì t n t i bên ngoài và không l thu c vào ý th c c a conự ạ ấ ả ữ ồ ạ ở ệ ộ ứ ủ
ng i. Đc tính này là d u hi u c b n đ phân bi t cái gì là v t ch t, cái gì không ph i là v t ch t. V t ch tườ ặ ấ ệ ơ ả ể ệ ậ ấ ả ậ ấ ậ ấ
– cái t n t i khách quan bên ngoài ý th c và không l thu c vào ý th c.ồ ạ ứ ệ ộ ứ
Ph m trù v t ch t trong đnh nghĩa c a V.I.Lênin ph i đc hi u là bao g m t t c nh ng gì t n t i vàạ ậ ấ ị ủ ả ượ ể ồ ấ ả ữ ồ ạ
không l thu c vào ý th c.ệ ộ ứ
Nh v yư ậ , v t ch t v i t cách là ph m trù tri t h c, nó ch th c t i khách quan nói chung, nó là vô h n, vôậ ấ ớ ư ạ ế ọ ỉ ự ạ ạ
t n, không sinh ra, không m t đi. Còn v t ch t v i t cách là m t ph m trù khoa h c c th , đó là nh ng d ngậ ấ ậ ấ ớ ư ộ ạ ọ ụ ể ữ ạ
t n t i c th c a v t ch t, đu có gi i h n, sinh ra m t đi đ chuy n hoá thành cái khác. Vì v y, không thồ ạ ụ ể ủ ậ ấ ề ớ ạ ấ ể ể ậ ể
5