KỶ XẢO ĐIỆN ẢNH
Để có một bộ phim hay yếu tố cốt lõi đương nhiên là con người, không phải là
máy móc, thiết bị hay công nghệ. Một bộ phim hấp dẫn cần những tài năng biên
kịch, đạo diễn, diễn viên, và cả của chuyên gia hình ảnh-âm thanh nữa… Nhưng
rõ ràng là công nghệ, các công cụ, phương tiện hiện đại như kỹ thuật số để biến
những ý tưởng độc đáo, chất xám của con người thành những nét hấp dẫn, cuốn
hút của bộ phim.
Phim truyền thống
Suốt gần 50 năm lịch sử điện ảnh cách mạng Việt Nam, hầu hết những đột phá, nỗ
lực trong hình thức thể hiện phim đều dừng lại ở những thao tác cắt dán hết sức
đơn giản. Lác đác đôi ba phim cũng đưa kỹ xảo vào, nhưng chỉ ở mức giản đơn.
Bành Hải, Hãng phim truyện Việt Nam cho biết: “Các bạn biết là những hình ảnh
trong phim truyện Việt Nam hiện nay rất thật thà. Quay ở ngoài đời như thế nào
thì dùng như thế, hoàn toàn thiếu những kỹ xảo máy tính.
Chỉ đơn giản tên phim, họ muốn dùng những chuyển động, họ cũng không thể nào
làm được bởi vì làm bằng tay. Trước đây khi chúng tôi làm phim, quy trình cũ vẫn
là phim nhựa. Thế thì chúng tôi phải chạy song song phim nhựa đó với lại những
thiết bị ghi âm thanh, trước đây là phim, từ nay là máy tính thì nó có một điều
phức tạp là quá trình tìm hình đó rất là lâu vì dù sao đó cũng là thời gian thực, phải
tua phim đến điểm cần thiết để làm”.
Với cách làm phim truyền thống, là cách mà hầu hết các nhà sản xuất phim Việt
Nam đang áp dụng, quá trình hậu kỳ cho phim được thực hiện bởi các phòng sản
xuất phim hay còn gọi là film lab: phim âm bản sau khi tráng rửa, được cắt, ghép
nối và sử dụng các kỹ xảo quang học.
Bản phim âm bản hoàn tất được nhân ra thành nhiều bộ phim dương bản để đem
trình chiếu tại các rạp. Với phương pháp truyền thống và cổ điển như vậy, thời
gian cho việc xử lý, cắt dựng phim khá chậm chạp, lại có độ phức tạp cao. Màu
sắc của phim khi trình chiếu bị hạn chế do phụ thuộc hoàn toàn vào kinh nghiệm
của đạo diễn hình ảnh trong lúc quay. Hơn nữa, trong quá trình âm thanh có thể sử
dụng những hiệu quả của âm thanh, ví dụ tạo ra những tiếng vang, tiếng… hoặc
những tiếng khác đòi hỏi những thiết bị hỗ trợ bên ngoài và rất đắt tiền.
Tương lai gần đầy hứa hẹn
Năm 1993, công nghệ xử lý phim bằng kỹ thuật số xuất hiện khi hãng Kodak giới
thiệu định dạng hình ảnh kỹ thuật số Cineon.
Đến bây giờ, vẫn có người nghĩ rằng đó là cuộc chơi của điện ảnh nghiệp dư, kts
làm sao có thể sánh được với chất lượng phim nhựa!
Nhưng gần một thập kỷ qua, điện ảnh đã bị cuốn vào cơn lốc số hoá, bước những
bước dài trong kỹ nghệ xử lý hình ảnh, âm thanh nhờ kỹ thuật số. 10 năm trước thì
việc chuyển từ số sang phim là không thể nhưng giờ đây với sự hỗ trợ của công
nghệ mới cùng với tốc độ của máy tính ngày một nhanh hơn, mạnh hơn, chúng ta
đã có thể chuyển từ video số sang phim nhựa.
Điện ảnh đã xuất hiện khái niệm số hoá và nhu cầu những người làm phim chuyển
sang số hoá là rất cao. Hàng loạt các lợi ích và cơ hội mới mà ngành công nghiệp
điện ảnh trên toàn thế giới này khai thác được nhờ kỹ thuật số: thu ngắn vòng đời
sản xuất phim từ tiền kỳ, hậu kỳ cho đến phát hành, trình chiếu phim… lượt lượt
tiếp bước theo nó. Thị trường Việt Nam mới được mở cửa, cho nên những thông
tin về việc chuyển từ kỹ thuật số thành phim nhựa chiếu rạp còn mới mẻ. Nhưng
đó là tất yếu.
(Theo VTV) Một “núi thóc” trơ xương chờ… gỉ! 2,6 tỷ đồng vào những năm đầu
thập niên chín mươi có thể mua được cả “núi thóc” lớn. Mặc dù còn nhiều khó
khăn nhưng nhà nước vẫn quyết định đổi số thóc đó lấy một cái máy làm kỹ xảo
điện ảnh để mong mỏi và đòi hỏi điện ảnh phát triển mạnh hơn nữa, nhanh hơn
nữa… So với kỹ thuật điện ảnh thế giới lúc đó, cái máy này quả không tệ vì nó có
rất nhiều công dụng giúp cho trí tưởng tượng của các đạo diễn đỡ… ngây ngô.
Tưởng như các đạo diễn phải đổ xô đến “vật báu” này nhưng hơn mười năm qua
chỉ có ba bộ phim có dùng “chút xíu” kỹ xảo từ báu vật này… Hỏi ra mới biết các
đạo diễn hầu như không biết sử dụng máy!
Kỹ xảo điện ảnh là một phần không thể thiếu của nền điện ảnh hiện đại. Thực ra,
xét về nghệ thuật truyền thống, nghệ sĩ không tìm nổi cách diễn đạt tự nhiên mà
phải dùng đến kỹ xảo thì đó đã là một thất bại. Tuy nhiên do sự tiếp nhận mỹ cảm
của công chúng từ điện ảnh hoàn toàn khác với các loại hình nghệ thuật khác nên
kỹ xảo điện ảnh được nhìn nhận ở hướng tích cực hơn.
Điện ảnh dành cho công chúng sự cảm nhận và hiểu bộ phim gần như tức thời nên
“hiện thực” nhiều khi phải vượt quá giới hạn của mình để “đập” thẳng vào tâm
hồn công chúng.
Các đạo diễn cứ than thở về kỹ thuật làm phim của nước nhà lạc hậu nhưng họ
quên, hay họ không được biết đến một cái máy kỹ xảo vẫn nằm chờ phim ở Hãng
phim truyện Việt Nam. Chắc chắn là họ biết rất rõ vì đồng nghiệp của họ, đạo diễn
của các phim Tình Yêu Thần Nước, Dã Tràng Xe Cát… đã dùng chiếc máy này.
Trước khi biết câu chuyện “lạc loài” về chiếc máy, chúng ta cùng trò chuyện với
ôngNguyễn Văn Nam, kỹ sư kinh tế điện ảnh và vô tuyến truyền hình, giám đốc
Hãng phim truyện VN. *…
Thưa ông, tạo sao các bộ phim của chúng ta không dùng tới máy kỹ xảo trong khi
điều đó có thể giúp các đạo diễn bớt những cảnh quay vụng về?
- Thứ nhất là không phải bộ phim nào cũng cần đến kỹ xảo. Thứ hai làm kỹ xảo
mất nhiều tiền lắm, kinh phí ở đâu ra. Hơn nữa, nếu có kinh phí thì ai biết dùng cái
máy này! * Các nhà làm phim chứ ai? - Không phải ai cũng biết dùng cái máy này
để làm ra các cảnh kỹ xảo. Khó lắm. Ví dụ trong phim Dã Tràng Xe Cát, đạo diễn
dùng máy để làm cảnh Dã tràng từ từ xuống nước và phía dưới sủi bọt lên.
- Kỹ xảo như thế thì bất cứ đoạn phim quảng cáo nào chẳng làm được, cần gì đến
máy kỹ xảo. - Quảng cáo là dùng đến kỹ thuật video và máy tính, còn đây là phim
truyện nhựa kia mà.
* Nhưng tại sao chúng ta không đào tạo một đội ngũ chuyên dùng cái máy kỹ xảo
này? - Đào tạo thế nào. Không phải ai đào tạo cũng có thể làm kỹ xảo điện ảnh
được. Các đạo diễn cũng có lúc cần đến cái máy này nhưng không biết cách tạo ra
các cảnh kỹ xảo.
Cuối cùng, bây giờ nó chỉ làm nhiệm vụ là làm tiêu đề phim! … Điều mấu chốt
trong cuộc nói chuyện này là các đạo diễn không dùng đến cái máy này vì hai điều
cơ bản; thứ nhất họ sợ kinh phí làm phim sẽ bị “đội” cao và như thế công sức của
họ (tính theo tiền) bị giảm xuống đáng kể, thứ hai là hầu hết trong số họ đều không
biết dùng chiếc máy này để tạo ra những cảnh kỹ xảo.
Lý do thứ hai thật đáng kinh ngạc. Chúng ta mua đổ một “núi thóc” ra và trang
trọng, háo hức, hy vọng “rước” một cái máy kỹ xảo về để chấn hưng nền điện ảnh
hiện đại. Nhưng các đạo diễn – những nhân tố quyết định sự hưng vượng ấy lại
không biết… dùng nó như thế nào. Tuy nhiên đó là mặt kỹ thuật, chúng ta có thể
học được. Nhưng ngay điều đó các nhà quản lý cũng không nghĩ tới và có nghĩ tới
thì cũng ngần ngại nói rằng, không phải ai học rồi cũng tìm ra cách dùng máy kỹ
xảo điện ảnh!
Công chúng có nhớ đã từng xem hai bộ phim dùng kỹ xảo kể trên không! Chắc
chắn câu trả lời là không. Một núi thóc đổ ra và chỉ giúp làm vài cảnh “sủi bọt” ở
một hai bộ phim “không ai còn nhớ”, không có tác động nào vào đời sống điện
ảnh nước nhà thì quả là chúng ta đã “chơi sang”. Nhưng nếu đó là tiền của cá nhân
thì là chuyện khác, ở đây ai cũng biết, cái máy đó là tài sản quốc gia.
Như vậy, trước khi chúng ta long trọng “rước” tiếp một hệ thống máy móc nào về,
mong rằng các cơ quan chức năng phải biết rõ nó sẽ đạt hiệu quả tới đâu và ai
dùng nó. Đây chỉ là một bài học trong vô số bài học khác mà các nhà quản lý điện
ảnh, các nhà làm phim phải học lại.
Nhưng tôi cho rằng lý do thứ hai không quan trọng lắm. Thậm chí không tồn tại lý
do này. Kỹ thuật phát triển. Ngay một người bình thường, trên máy tính cá nhân
của mình cũng có thể tạo ra vô số các cảnh “kỹ xảo” ly kì không kém các bộ phim
hiện đại. Họ chỉ thua kém các nhà làm phim là không biết thể hiện ý tưởng nghệ
thuật rõ ràng, mạch lạc thôi. Chúng ta không thể nói rằng các đạo diễn không biết
dùng máy kỹ xảo được. Đó là điều phi lý và nực cười (Tôi có hỏi một số đạo diễn,
họ cười phá lên và… im lặng). Như vậy lý do mà cái máy nằm chờ… gỉ nằm ở
chỗ khác. Chúng ta chẳng phải cất công ‘lặn lội” tìm đâu xa vì lý do đó chính là lý
do thứ nhất. Nếu làm kỹ xảo thì bộ phim sẽ “gọn gàng” hơn, “khớp” hơn, tưởng
tượng bớt ngô nghê hơn. Nhưng như ông Giám đốc hãng phim truyện VN đã nói
và dù không nói, chúng ta cũng biết, tiền bạc ngăn không cho chiếc máy này “kết
duyên” với các bộ phim.
Như vậy, trong nhiều điều làm cho nền điện ảnh hiện đại Việt Nam tẻ nhạt thì
chúng ta thấy rõ rằng, những người hiến thân thực sự vì nghệ thuật điện ảnh quá ít
mà chủ yếu là những người làm công ăn lương. Mà đã làm công ăn lương thì
“lương “càng cao càng tốt chứ sao! Điện ảnh Việt Nam đành chờ một thế hệ mới
“hiến thân” vì nghệ thuật thực sự vậy.
‘Bí mật’ của những cảnh quay khói lửa
Bánh mì mốc và mùn cưa là hai chất liệu chính được sử dụng trong cảnh bom nổ.
Các hoạ sĩ thiết kế tiết lộ rằng, họ phải mua khá nhiều bánh mì về làm cho mốc lên
để giống màu đất (và để các diễn viên không lấy ăn). Sau đó họ xé vụn trộn với
chất nổ và một số thứ khác như đất đã được lọc ky sỏi, bụi than và mùn cưa. Quả
nổ được chôn xuống một cái hố, khi giật kíp, quả nổ tung lên. Đất bắn ra mịn như
ném bom thật. Hình ảnh đẹp mà không hề gây sát thương. Những miếng xốp cũng
được đưa vào các cảnh quay này sau khi đã được nhuộm đen. Trên màn ảnh,
chúng được nhìn thấy như những mảnh vỡ văng tứ tung, sẵn sàng giết chết ai đó
rủi ro trúng phải. Thực tế thì xốp rất nhẹ, không đủ khả năng gây nguy hiểm.
Bom nổ, dĩ nhiên sau đó phải có lửa cháy và khói đen mịt mù. Dầu apatits, xăng
lập tức được huy động để tạo ra những đám cháy rừng rực, những cột khói cao đến
20 m. Lúc này thì độ nguy hiểm bắt đầu nhích lên khỏi vạch số 0. Nếu không cẩn
thận, tai nạn dễ dàng xảy ra. Chính vì thế, khi dựng một cảnh chiến, các hoạ sĩ
thiết kế phải “bày binh bố trận” hết sức tỉ mỉ và công phu. Vị trí của từng quả nổ
được vạch ra một cách chính xác trên sơ đồ. Quả nổ nào kích trước, quả nổ nào
kích sau được xác định và phân công cụ thể.