Nói qua một tí về múa vậy
(SOI: Nhân bạn Lê Hà đề nghị không nên tranh luận về khái niệm nữa,
mà vào các trường hợp cụ thể, và ở đây là vở “Có thể là mãi mãi“,
nghệ sĩ Trần Lương đã bớt thì giờ bận rộn của anh lại để nói qua một
chút về múa. Bài viết này thực ra dài hơn, với 2 phần riêng biệt – phần
sau “phê bình” Soi trong một việc khác, xin phép anh Trần Lương
được tách riêng ra để dễ theo dõi và thảo luận. Cảm ơn anh vì đã trả
lời bạn Lê Hà.)
*
Múa đương đại đã trở nên phổ biến ở các nước tiên tiến từ khoảng đầu
những năm 90 của thế kỷ trước, sau quá trình phát triển đã hơn 50 năm
qua.
Về cơ bản, múa đương đại có quan niệm thẩm mỹ khác nhiều so với
múa cổ điển, cụ thể không còn dựa trên những quy chuẩn hàn lâm của
múa cổ điển (kể cả múa hiện đại có thể là bước chuyển, là cầu nối sang
múa đương đại, nhưng tuy vậy vẫn cơ bản nằm trong giai đọạn lí luận
và sinh học của múa cổ điển).
Cho đến năm 2000, múa đương đại có thể phân ra thành một số dòng
khác nhau như:
1/ kiểu drama: được cấu tứ và phát triển theo 1 câu chuyện -1 nội dung,
2/ kiểu cấu trúc: dàn dựng theo nhịp điệu thị giác, ánh sáng và âm
thanh, trong đó phần nội dung, tính minh họa đã ẩn đi, không rõ ràng.
3/ kiểu đậm chất triết học được truyền cảm hứng từ quy luật tự nhiên và
con người (như Butoh dance xuất phát từ Nhật Bản)
4/ kiểu tương tác (luôn trôi nổi, ứng biến với từng điều kiện môi trường
và con người cụ thể- site specific- không tập trước, tác phẩm bắt đầu
luôn từ 1 ý tưởng, 1 cảm xúc, 1 gợi ý, 1 trạng thái…
5/ và những kiểu khác (có thể trong đó múa không còn là phần trung
tâm của tác phẩm, mà là 1 phần phối hợp với Video projection, sắp đặt,
âm thanh, hoặc pha trộn trong tác phẩm nhạc kịch, hòa nhạc, triển lãm
nghệ thuật thị giác…)
Tôi tạm đặt mốc cho đến năm 2000. Vì từ sau đó, múa đương đại đã
chuyển mình về lí thuyết và hình thức sang một bước mới nữa rồi! Với
sự tác động của những tiến bộ dân chủ, xã hội và công nghệ của loài
người ở những năm đầu thế kỷ 21, trong lúc dòng múa đương đại chính
thống phải hoàn thiện nâng cao chất hàn lâm và đào sâu tìm tinh túy
của mình, thì mặt bằng múa đương đại nói chung đã cho thấy những bế
tắc, lặp lại và phần nào hữu hạn về ngôn ngữ.
Trong vở To Dance and Skylark của đoàn Richard Alston
Một cuộc đào thoát mới không chỉ ở múa đương đại nói riêng mà cả
ngành sân khấu nói chung đã đẩy cửa đi ra khỏi không gian mặc định
(cả nghĩa đen lẫn bóng), thay đổi cả những khái niệm, cấu trúc và quy
ước cũ để trình diễn với không gian 360 độ, tương tác với bất kì nghệ
thuật khác, bất kỳ tầng lớp công chúng khác nhau và bất kỳ môi trường
khác nhau…
Ở trường hợp này thoạt tiên chúng ta sẽ khó nhận ra loại hình nghệ
thuật cụ thể giữa performance art (nghệ thuật trình diễn), performing
art (sân khấu), contemporary dance (múa đương đại), hay đơn giản là
action art (nghệ thuật hành vi)
Bước phát triển này còn rất mới, nhưng đã xảy ra khá thường xuyên ở
các trung tâm nghệ thuật phát triển.
Vậy có thể tạm để vở Có thể là mãi mãi là ở kiểu 1, còn vở ROAM ở
kiểu 2…
Trong Maybe Forever
Khi đề cập đến múa đương đại hay cụ thể vở múa ROAM của đoàn
Tom Dale, tôi nói rắc rối rồi đây là vì tham gia thảo luận sẽ rất mất thời
gian (thật lòng là tôi rất bận, nhiều lúc cũng muốn tham gia các diễn
đàn nhưng sợ nhúng chân vào là mắc kẹt…)
Để nói có đầu có đuôi thì có thể đôi khi là bất khả kháng (nhiều khả
năng bế tắc vì điều kiện hạ tầng), còn nếu bỏ lửng thì không fair lắm!
Phải nhắc lại cho rõ là với một lịch sử phát triển gần đây như múa
đương đại (nhất là ở Việt nam) thì việc hồn nhiên tiếp cận và thưởng
thức là không dễ dàng tí nào nếu không có quá trình tích lũy kinh
nghiệm cảm xúc, thông tin, để chạm nhẹ và cảm được ngôn ngữ của nó.
Trực giác ĐÚNG hay không phụ thuộc vào kinh nghiệm, kiến thức và
thời điểm (như tôi đã viết ở comment trước).
Về tác phẩm Có thể là mãi mãi, rất tiếc tôi không được xem trực tiếp,
còn trên mạng cũng chỉ xem được 1 đoạn thôi. Nhưng với ngôn ngữ
hình thể và hình thức nghệ thuật, có thể nói tác phẩm này (và cả Roam)
là ở form “trước năm 2000” (theo cách tự phân kì của tôi) Nếu so sánh
giữa 2 tác phẩm, tôi thích ngôn ngữ hình thể, cấu tứ nhịp điệu, tổng thể
thẩm mỹ thị giác và sự tinh tế phản ánh nhịp thời đại của Roam hơn!
Roam
Tôi có cơ hội xem trực tiếp khá thường xuyên performing art và
contemporary dance ở các trung tâm văn hóa lớn trên thế giới từ hơn 10
năm nay, phải nói thực lòng là tôi đã ngán phần “đại trà“ của múa
đương đại (trong phần “trước năm 2000”) lắm rồi, cảm giác là sự bế
tắc! Ngôn ngữ múa của Có thể là mãi mãi cũng thế, nó làm tôi ngấy!
Để làm cho hình ảnh múa đương đại sáng ra một chút, không thể chỉ
bàn không như thế này, tôi mong các bạn nên tham dự các workshop
chuyên ngành. Bằng thực hành sẽ khai thông và lướt qua được hàng
chục trang lí luận…