Bài giảng Dược lý thú y: Đại cương chương 1 chi tiết







CHNG 1: ÐI CNG

I. Gii thiu môn hc:

Các khái nim

- Dc lý hc (Pharmacology) là môn hc nghiên cu v nguyên lý và nhng qui lut tác

dng ln nhau gia thuc và cơ th sinh vt trong ó chia thành hai phn:

- Dc ng hc (Pharmacokinetics) nghiên cu v tác ng ca cơ th i vi thuc hay

nghiên cu v s phn ca thuc trong cơ th qua các quá trình hp thu, phân b chuyn hóa

và ào thi.

- Dc lc hc (Pharmacodynamics) nghiên cu v tác ng ca thuc i vi cơ th v mt

tính cht cng  và thi gian.

- Thuc là nhng cht (có ngun gc t nhiên, tng hp hay bán tng hp) khi c a vào

cơ th sinh vt s có tác ng làm thay i chc nng ca cơ th. S thay i này có th là

hu ích nh trong iu tr hoc có th gây tác hi nh trong trng hp ng c. Do ó ranh

gii gia thc n, thuc và cht c thng không rõ rt, ph thuc nhiu yu t trong ó liu

lng là quan trng

II. Dc ng hc

2.1. S hp thu: là quá trình dc phm thm nhp vào ni môi trng

2.1.1. Các phơng cách vn chuyn

2.1.1.1.Vn chuyn th ng (khuych tán)

- Ch ph thuc tính cht hóa lý ca màng và thuc

- Thun chiu gradien nng 

- Không tn nng lng

Có 3 cách:

* Qua lp lipid ca màng: thung các cht tan trong li pid, không ion hóa (không phân cc)

d! qua hơn

* Qua l" ca màng: tùy thuc ng kính ca l" và trng lng phân t# ca thuc. Ðng

kính này c$ng thay i tùy t%ng mô.

Ví d: d mao mch =40 A

d nơi khác = 4 A

* Qua khe các t bào: khong cách gia các khe c$ng thay i tùy mô

Ví d: & mãch máu > & rut > & mô thn kinh

2.1.1.2. Vn chuyn ch ng (tích cc)

- Cn có cht chuyên ch& (cht mang)

- Vn chuyn ngc chiu gradien nng 

- Cn cung cp nng lng

2.1.2. Các ng cp thuc thng dùng trong thú y

2.1.2.1. Ðng ung (ng tiêu hóa, oral, per os, P.O)

Thuc c hp thu qua niêm mc d dày, rut non

'u im ca ng cp thuc này là tin li, d! thc hin và an toàn nht.

Nhc im là s hp thu ph thuc nhiu yu t nh tình trng ca d dày rut, thành phn







thc n. ( ng cp này thuc có th b mt tác dng do  pH thp ca dch v và các

enzym tiêu hóa có th phá hy thuc. Ði vi gia súc, vic cung cp thuc b)ng ng ung

cn phi chú ý v liu lng vì có th s không cung cp  c bit là trng hp trn vào

thc n, nc ung. Thêm vào ó, ng cp này không nên s# dng i vi các thuc có

mùi v khó chu, gây kích ng, các thuc có tính ion hóa.

2.1.2.2. Ðng tiêm chích (ng ngoi tiêu hóa, parenteral)

Thuc khuch tán th ng do chênh lch nng , d mao mch ln nên nhiu phân t# thuc

qua c.

'u im ca ng cp này là thuc c hp thu nhanh và nhanh có tác ng. Cp thuc

b)ng ng tiêm chích s gii quyt c nhng hn ch ca ng ung.

Hn ch ca ng tiêm chích là òi h*i iu kin vô trùng, ngi cp thuc phi có k+ thut.

Thuc dùng cho ng tiêm chích thng ,t tin, kém an toàn và gây au.

* Tiêm di da (subcutaneous injection, S.C)

Thuc s có tác dng sau 30-60 phút, liu dùng thng ch b)ng 1/3 liu ung

Nênb tránh dùng ng này cho cácthuc có tính kích ng, gây xót.

* Tiêm b,p (intramuscular, I.M)

Thuc có tác dng nhanh hơn khong 10-30 phút, liu dùng b,ng 1/2 liu ung

Có th tiêm các thuc mà ng tiêm di da gây au xót.

* Tiêm t-nh mch (intravenous, I.V)

( ây thuc không phi c hp thu na mà là thu nhp nhanh chóng và toàn v.n

vào h tun hoàn chung, có tác dng sau 30 giây n 5 phút, liu cp b)ng 1/2-1/4 liu ung.

Ðng tiêm này thng áp dng cho các trng hp cp cu hoc cn thuc có tác dng tc

thi.

Cn ht sc thn trng khi dùng ng cp này, lu ý s /ng trơng, tc  cp thuc và

tuyt i không s# dng các dung môi là các cht du, cht không tan.

* Tiêm phúc mô (intraperitoneal, I.P)

Vi b mt hp thu ln cùng mng li mao mch phát trin ca phúc mô, thuc c

hp thu nhanh chóng gn b)ng ng tiêm t-nh mch. S# dng ng cp này cn chú ý tránh

gây viêm nhi!m, thng rut, bàng quang.

Ðng cp này thng dùng khi cn cp mt lng ln thuc trong thi gian ng,n mà ng

tiêm t-nh mch khó thc hin.

* Tiêm trong da (intradermic I.D) thng gp trong các th# nghim lao t (tuberculin test)

hoc th# d ng vi kháng sinh

2.1.2.3. Các ng cp thuc khác:

* Ðng thm qua màng nhày khí qun, cung phi, bì mô ph nang

Thng áp dng cho các thuc bay hơi hoc d! bay hơi, khí dung. Thuc s c hp thu qua

din tích rng ln ca b máy hô hp và mng mao qun và h tun hoàn chung.

* Ðng trc tràng (rectum mucosa)

Thuc s tránh c tác ng chuyn hóa ti gan. Có th dùng cho các thuc có mùi v khó







chu. Tuy nhiên, ng cp này ch áp dng cho các thuc không b hy b&i men penicillinase.

* Ðng bôi ngoài da, t vào âm o, t# cung...

2.2. Phân b

Thuc vào h tun hoàn chung s c phân b ch yu n nơi tác ng, t% ó sinh

ra tác ng dc lý. Mt phn b chuyn hóa hay cón gi là bin i sinh hc, mt phn nh*

n nơi d tr và mt phn khác b thi ra ngoài. Dù c phân b & âu, thuc c$ng có th

n)m & dng t do hoc kt hp vi các thành phn khác ca mô.

Vic phân b thuc & máu ph thuc vào s v trí g,n và ái lc ca thuc vi protein. ( mô,

s phân b ph thuc lý hóa tính ca thuc, mc  tun hoàn ti mô và ái lc ca thuc vi

mô.

2.3. Chuyn hóa (bin i sinh hc)

Ch yu do h microsomes ca gan m nhn, ngoài ra, còn có ti phi, thn, lách...

thông qua các phn ng oxyhóa, kh#, thy phân, tng hp c bit là phn ng liên hp vi

acid glucuronic  to thành nhng phân t# ester có cc cao, tan trong nc, khó thm qua

màng t bào, không còn hot tính dc lc và d! ào thi ra ngoài.

2.4. Bài thi

Thuc c bài thi qua rut (theo phân), qua thn (theo nc tiu), qua phi (theo

hơi th&), qua các tuyn tit (m hôi, nc bt), qua sa...Trong ó quan trng nht là thn.

S bài thi thuc qua thn ph thuc 3 cơ ch:

- Lc qua cu thn, ph thuc lng thuc g,n vào protein huyt thanh và tc  lc ca cu

thn.

- Bài tit ch ng qua biu mô ng thn.

- S tái hp thu t% lòng ng thn vào máu theo s khuch tán th ng. Do ó pH nc tiu

nh h&ng n tái hp thu. Ðiu này c ng dng trong vic gii c trên nguyên t,c là

tng các dng ion hóa ca thuc, làm thuc d! tan trong nc t% ó d! thi ra ngoài.

Ví d: + Ng c các cht kim yu (Amphetamin, quinidin...) dùng NH4Cl  acid hóa nc

tiu.

+ Ng c các cht acid yu (Streptomycin...) dùng NaHCO3  kim hóa nc tiu.

Tóm li:

- Các cht tan trong nc c bài thi ch yu qua ng tiu

- Các cht không tan trong nc c bài thi ch yu qua phân.

- Các cht khí, d! bay hơi c bài thi ch yu qua ng hô hp.

- Các kim loi nng (As, Hg...) c bài thi ch yu qua da, m hôi.

III. Dc lc hc

3.1. Receptor (nơi tip nhn, im ích)

Là bt c thành phn nào ca t bào, kt hp vi thuc và kh&i u mt chu"i các hin

tng sinh hóa  dn n các tác ng dc lc.

V bn cht hóa hc, receptor là các i phân t# sinh hc nh acid nucleic, lipid màng t bào

nhng hu ht chúng có bn cht protein.







Liên kt gia receptor vi thuc là các liên kt ion, hydro, k0 nc, vanderwal và liên kt

cng hóa tr.

3.2. Các cách tác dng ca thuc

- Tác dng ti ch": là tác dng xut hin & ngay nơi ta cung cp thuc

Ví d: sát trùng da: dit vi khun ti ch"

- Tác dng phn x: tác dng dc lý có c thông qua s dn truyn kích thích t% nơi cung

cp thuc n cơ quan khác qua h thn kinh trung ơng

Ví d: ng#i amoniac: kích thích tun hoàn, hô hp

- Tác dng chn lc: là tác dng riêng, c hiu i vi 1 hoc 1 s cơ quan

Ví d: digitalin (Coramin) có tác dng u tiên trên tim

- Tác dng trc tip và gián tip: tác dng gián tip là hu qu ca tác dng trc tip

Ví d: Tác dng trc tip ca cafein là tng cng tun hoàn, tác dng gián tip là gây li tiu

- Tác dng chính và tác dng ph: tác dng chính là mc ích cn t ca iu tr, tác dng

ph là tác dng không mong mun, có khi còn gây c cho cơ th. Do ó, các nhà iu ch

dc phm lúc nào c$ng c g,ng hn ch hoc loi b* hoàn toàn tác dng ph ca thuc

Ví d: tác dng chính ca chloramphenicol là tiêu dit vi khun gây bnh, tác dng ph là gây

suy ty, thiu máu vô to.

3.3. Tưng tác gia hai dưc phm (thuc)

3.3.1. Hip lc:

Dc phm A gi là hip lc vi dc phm B khi A làm tng hot tính ca B v 3 phơng

din: thu ng,n tim thi, tng cng  tác ng, tng thi gian tác ng.

Ý ngh-a trong iu tr:

- Phi hp thuc làm tng hot tính mà không làm tng c tính.

- Tránh hin tng  kháng thuc.

3.3.2. Ði kháng

Hai dc phm i kháng nhau khi hot tính ca mt trong hai dc phm làm gim hay tiêu

hy hot tính dc phm kia.

Ý ngh-a trong iu tr:

- Tránh phi hp hai dc phm i kháng dn n làm gim hiu lc thuc.

- Gii c trong trng hp ng c.

IV. Nhng yu t nh hng n tác dng ca dc phm

4.1. Các yu t bên trong c th

- Tui tác

( gia súc non, h thng chuyn hóa và bài thi thuc cha hoàn ch nh, trong khi & gia súc già

chc nng ca các cơ quan trên ã b gim nên khi dùng thuc cho các i tng trên cn phi

thn trng.

- Trng lng: cn c vào trng lng hoc din tích b mt cơ th  tính liu lng thuc

cn cp.

-Phái tính: mc  nhy cm vi thuc ca thú c và thú cái có th khác nhau

Ví d: con cái nhy cm vi thuc ng, strychnin hơn con c

- Cách dùng thuc: liên quan n hin tng quen thuc, l thuc thuc,  kháng thuc

- Ðiu kin dinh d1ng: trong thc n, protein c bit liên quan n hin tng g,n kt thuc

c$ng nh các enzym chuyn hóa thuc

- Tình trng bnh lý: c bit là các bnh v gan thn







4.2. Yu t ngoài c th (liên quan n thuc)

- Cu trúc hóa hc: 1 thay i (dù rt nh*) v cu to hóa hc ca dc phm c$ng nh h&ng

n tác dng ca dc phm ó. Ðiu này m& ra các kh nng rng ln cho các nhà khoa hc

ch to ra các thuc mi.

Ví d: PABA yu t sinh tr&ng ca vi khun

Sulfonamid: thuc chng vi khun

- Tính cht vt lý: có liên quan n

. Ðï hòa tan trong nc và trong lipid  thuc c hp thu vào trong cơ th

. Ð bc hơi: i vi các loi thuc mê bay hơi

. Dng bào ch: bt, nc, dung dch treo...

- Liu dùng và nng 

. Liu ti thiu có tác dng (liu ng1ng): lng thuc cho vào cơ th  b,t u có tác dng

. Liu iu tr (thng cao hơn liu ng1ng): c s# dng lâm sàng nh)m mc ích khôi

phc chc nng bình thng ca cơ th và gây ri lon bnh lý

. Liu gây c (cao hơn liu iu tr): liu b,t u có nhng bnh lý c hi

. Liu gây cht (LD

) gây cht 50% ng vt thí nghim.

- Nhp cung cp thuc: ph thuc vào thi gian bán hy (T1/2) ca thuc

T1/2 là thi gian cn thit  nng  thuc trong huyt tơng gim i mt n#a

Nhp cung cp thuc (khong cách gia các ln s# dng)

.3-4 ln / ngày nu T1/2 t% vài phút - 4 gi

.2 ln /ngày nu T1/2 t% 4 gi - 10 gi

1 ln/ ngày nu T1/2 t% trên 12 gi

V. Thông tin v mt loi thuc

Mt s vn  cn c chú ý nh sau:

5.1. Tên thuc

Mt bit dc thng có 3 tên ch yu sau

- Tên khoa hc (chemical name): c gi theo cu to hóa hc ca bit dc ó. Tên này có

khi không c ghi trên nhãn thuc.

- Tên hot cht (generic name): còn gi là tên chung, c gi theo qui nh chung ca quc

t. Tên này cho ta bit hot tính dc lc cho nên cn phi n,m vng. Có th tìm thy tên

hot cht & mc thành phn (composition).

- Tên thơng mi (brand name): còn gi là bit dc. Tên này thay i tùy theo cách t ca

tng hãng sn xut dc phm. Tên này c s# dng trên th trng.

Ví d 1: Tên khoa hc: ortho- acetobenzoic acid

Tên hot cht: Aspirin (U.S.P) hay Acetylsalicylic acid (B.P)

Tên thơng mi: Aspan pH 8 (SANOFI)

Ví d 2: Tên khoa hc: naphthacenecarboxamide

Tên hot cht: oxytetracyclin

Tên thơng mi: Terramycin (PFIZER)

5.2. Ch nh và chng ch nh (indications và contraindications).

- Ch nh: s# dng thuc trong trng hp nào?, bnh gì ?

- Chng ch nh: không c phép s# dng thuc trong nhng trng hp c th nh)m 

Bài giảng Dược lý thú y: Chương 1 - Đại cương

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi