Bài giảng Dược liệu thú y chương 2: TS. Phan Vũ Hải (tóm tắt, đầy đủ)

5/2/2018

KHÁNG SINH THỰC VẬT

(PHYTOCIDE)

Introduced by Phan Vu Hai, HUAF

KHÁNG SINH THỰC VẬT

(PHYTOCIDE)

Phytocide là những hợp chất hữu cơ có

nguồn gốc thực vật, có tác dụng tiêu diệt hay

kìm hãm sự phát triển của các VK, VR –

kháng sinh thực vật. Những chất này có thể

thuộc nhiều cấu trúc hóa học khác nhau như

Ancaloid, các hợp chất Quinon, Flavonoid,

tinh dầu v.v…

PHÂN LOẠI PHYTOCIDE

–Nhóm bay hơi: Gồm những kháng sinh thực vật do thực

vật tiết ra có khả năng khuếch tán vào không khí và có tác

dụng ức chế sự sinh trưởng, phát triển của Virus, Vi khuẩn.

–Nhóm không bay hơi: Gồm những kháng sinh thực vật nó

ở sâu trong các tế bào thực vật, không có khả năng khuếch

tán vào không khí. Muốn sử dụng nó, phải dựa vào đặc

điểm, tính chất của từng loại kháng sinh thực vật.

Thường người ta hay sử dụng chúng dưới các dạng: Giã nát

lấy nước cốt, ngâm, sắc hoặc chiết bằng các dung môi thích

hợp.

Ví dụvềmột sốkháng sinh thực vật hay gặp:

–Berberin (Hoàng đằng);

–Allicin (Tỏi, tinh dầu tràm, tinh dầuhúng quế,

tinh dầu sả);

–Conessin (mức hoa trắng);

–Plumbagin (bạch hoa xà);

–Juglon (hồđào);

–Lawson (lá móng);

- Wedelolacton (cỏmực, sài đất);

–Solanin (mầm khoai tây);

–Tomatin (lá cà chua)… 4

ĐỊNH TÍNH VÀ ĐỊNH LƯỢNG

Bài thực hành

CÂY TỎI

TRONG DƯỢC LIỆU THÚ Y

5/2/2018

MỤC LỤC

I. Khái quát chung về cây tỏi

II. Đặc trưng thực vật

III. Thành phần hóa học của tỏi

IV. Định tính, định lượng phytoncid trong tỏi

V. Dược động học của thành phần hữu dụng của tỏi

VI. Tác dụng chữa bệnh của tỏi

VII. Độc tính và tác dụng phụ của tỏi

VIII. Ứng dụng và bài thuốc kinh nghiệm

I. KHÁI QUÁT CHUNG VỀCÂY TỎI

a. Ngu

ồ

n g

ố

c tên g

ọ

-Cây tỏi: Allium sativum L. (Đại hoàng)

+ ChữLatinh

“olere”: “ng

ử

ith

ấ

y, có mùi”.

+ ChữHy Lạp

“halesstai”: “nh

ả

y v

ọ

tra

” mô tảsựtăng

trưởng của các củthứcấp gọilà

“tép”,

dường như tức

thì vọtra từcủnguyên cấp.

+ Nhà thơ LM Plautus (250 –184 TCN) dùng Allium gọi

cây tỏi nên có nghĩa một gia vị.

+ Năm 1877, Picter dùng từ

“Celtic all”

: “ấmáp, làm

nóng, đốt nóng”.

- Tên gọi khoa họcxưa: Allium domesticum và

Scordium

+ Tiếng Latinh: Theriaca rusticorum

+ Tiếng Anh: farmer’s theriac (chấtgiảiđộcởnông

thôn)

I. KHÁI QUÁT CHUNG VỀCÂY TỎI

b. Vi

ệ

c s

ử

ụ

ng t

ỏ

“ T

ỏ

i là phương thu

ố

c bách b

ệ

nh c

ủ

a ngư

ờ

i nông

dân”

xuất xứtừngười vùng Bourbon ởPháp.

-Trung Á nơi phát sinh của cây tỏi, những người

sống du mục có nhu cầu là thực phẩm thơm ngon,

mùi gia vịlà: muối và cây tỏi.

-Lương y Ấn Độ(~năm 500 SCN): một thứthuốc bổ

và là một phương thuốc chữa bệnh ngoài da, kém

ăn, khó tiêu, ho, tê thấp, các bệnh vùng bụng, lách

to và trĩ – đó phương thuốc vạn năng trịbách bệnh.

- Tỏi là dược liệu chữa bách bệnh ghi trong bản viết

tay tìm thấy trong tàn tích của Mingat gần Kuchar ở

Trung Á.

I. KHÁI QUÁT CHUNG VỀCÂY TỎI

c. Phân bố:

- Tỏi có nguồn gốc từSibêri, hiện được trồng khắp

nơi ởChâu Á, Châu Âu. ỞViệt Nam, tỏi được trồng

ởkhắp mọi miền nhưng tập chung nhiều ởhuyện

Kim Môn (Hải Dương), Gia Lâm (Hà Nội), Lý Sơn,

Ninh Thuận

d. Tầm quan trọng của cây tỏi:

- Ngoài mục đích làm thuốc, làm gia vị, tỏi cũng là

một trong những mặt hàng xuất khẩu lấy ngoại tệ.

II. ĐẶC TRƯNG THỰC VẬT

1. Cấu tạo, hình thái, sựsinh

trưởng và phát triển của cây tỏi

- Tỏi ta (

Allium sativum L.

) 2n=16

cây nhỏmọc từthân củlên, cao

chừng 20 - 40 cm. Thân giả

mang nhiều lá dài, hẹp. Giữa củ

mọc lên cuống mang một số

hoa ởđỉnh, bọc trong một mô

mỏng. Hoa tỏi màu trắng hay

phớt hồng

-Nước ta trồng tỏi vào khoảng

tháng 10 - 11 dương lịch, trên

nền đất tơi xốp, nhiều mùn. Tỏi

củđược thu hoạch vào tháng 1

năm sau.

II. ĐẶC TRƯNG THỰC VẬT

Cây t

ỏ

ở

Lý Sơn

5/2/2018

II. ĐẶC TRƯNG THỰC VẬT

b)Trồng tỏi trong vườn thuốc trong sản xuất nông nghiệp:

Thích hợp với đất cát pha, màu mỡ, thoáng khí, đất nặng,

địa thế ấm áp, có nắng,

tránh được gió rất có lợi cho

việc trồng tỏi. Nhạy cảm: độ

ẩm quá cao, vùng đất lạnh,

hay có mưa

-Có thểbón phân

chuồng, phân xanh ủkỹ.

Bổsung nitrogen tăng sản lượng nhiều, hóa chất điều tiết

tăng trưởng.

-Vườn dược liệu: Cây trồng cách nhau 15 cm, các luống

cách nhau 20–25 cm.

III. THÀNH PHẦN HÓA HỌC

Thành phần Số lượng (% khi tươi)

Nước

Carbohydrat (Chủ yếu là fructans)

Protein

Amino acids thông thường

Amino acids: cysteine sulfoxides

ɣ-Glutamylcysteines

Lipid

Chất xơ

Toàn bộ các hợp chất sulfur

Sulfur

Nitrogen

Chất khoáng

Vitamins

Saponins

Toàn bộ các hợp chất hòa tan trong dầu

Toàn bộ các hợp chất hòa tan trong nước

62 –68

26 –30

1,5 –2,1

1 –1,5

0,6 –1,9

0,5 –1,6

0,1 –0,2

1,5

1,1 –3,5

0,23 –0,37

0,6 –1,3

0,7

0,015

0,04 –0,11

0,15 (để nguyên); 0,7 (cắt ra)

III. THÀNH PHẦN HÓA HỌC

Hoạt chất chính là allicin (alkyl thiosulfinat) có tác

dụng diệt VK rất mạnh. Trong tỏi tươi không có chất

allicin ngay mà chỉcó tiền chất là alliin. Alliin là 1

acid amin, dưới tác dụng của men alliinaza (cũng có

trong củtỏi), alliin bịthủy phân cho ra chất allicin.

Điều kiện là khi gặp men và trong môi trường nước.

III. THÀNH PHẦN HÓA HỌC

Quá trình thủy phân alliin thành allicin

IV. ĐỊNH TÍNH, ĐỊNH LƯỢNG PHYTONCID TRONG TỎI

-Khảo sát, phát hiện tác dụng kháng sinh của tỏi với

các vi khuẩn gây bệnh thú y

-Tìm hiểu xem bộphận nào của tỏi chứa nhiều hoạt

chất có tác dụng kháng sinh nhất đểcó cách thu

hái, bào chế, bảo quản hợp lý

- Chiết suất tìm hoạt chất có tác dụng kháng sinh ở

tỏi (allicin)

-Kiểm tra tính chất lý, hóa học, xác định công thức

phân tửcủa hoạt chất có tác dụng kháng khuẩn

trong tỏi, thông qua đó nghiên cứu cơ chếtác dụng

kháng sinh

- Tìm biện pháp đểtiến tới tổng hợp allicin

5/2/2018

IV. ĐỊNH TÍNH, ĐỊNH LƯỢNG PHYTONCID TRONG TỎI

1. Thửtrực tiếp với mô tỏi

a. Thửvới cây tỏi nhỏ

b. Thửtừng phần của cây tỏi

2. Thửtừdịch chiết của tỏi

a. Phương pháp khuếch tán trên thạch đĩa

-Phương pháp đặt ống trụ

-Phương pháp đục lỗthạch

-Phương pháp khoanh giấy

b. Phương pháp pha loãng

c. Phương pháp thửphytoncid bay hơi

d. Phương pháp kết hợp với sắc ký giấy19

IV. ĐỊNH TÍNH, ĐỊNH LƯỢNG PHYTONCID TRONG TỎI

3. Đ

ị

nh lư

ợ

ng phytoncid trong t

ỏ

+ Phương pháp gián tiếp dựa trên sựgiải phóng acid

pyruvic do phản ứng enzyme với alliinase (1955).

+ Phương pháp DNPH dựa vào phản ứng giữa pyruvate với

2,4 dinitrophenylhydrazine tạo thành sản phẩm có thểđo

lường quang phổ(1968 –1969).

+ Phép sắc ký bản mỏng (TLC) đối với những thành phần

của tỏi, kểcảalliin và các cysteine sulfoxides (1968).

+ Phép sắc ký giấy (PC) phát hiện nhiều thành phần của tỏi

và hành tây, kểcảalliin (1965) và phương pháp điện di

giấy (1958).

+ Phép sắc ký lỏng đặc tính cao (HPLC) xác định allicin và

thiosulfinates và các sản phẩm chuyển hóa có chứa oxygen

từallicin ởtrong tỏi sống cũng như trong các bột tỏi khô.

V. DƯỢC ĐỘNG HỌC CỦA THÀNH PHẦN HỮU DỤNG CỦA TỎI

- Alliin chuyển hóa nhanh ởgan, thận và niêm mạc

ruột non, sinh ra sản phẩm thứcấp diallyl disulfide.

- Allicin trong dịch vị(pH=1,7) không bịmất hoạt

lực trong vòng 24h, trong dịch tụy (pH=9,3) hoạt

lực giảm dần về(0) sau 24h. Sựhiện diện của máu

không ảnh hưởng đến hoạt tính chống vi sinh của

một nồng độcao allicin (6,6mg/ml)

- Sựhấp thụalliin sau 10ph, bài tiết sau 6h, allicin

hấp thụhoàn toàn sau 30 –60ph. Bài tiết toàn phần

trung bình trong phân và nước tiểu sau 72h là

85,5% liều lượng đối với allicin

V. DƯỢC ĐỘNG HỌC CỦA THÀNH PHẦN HỮU DỤNG CỦA TỎI

V. DƯỢC ĐỘNG HỌC CỦA THÀNH PHẦN HỮU DỤNG CỦA

TỎI

Cơ ch

ế

kháng sinh:

Allicin –kháng sinh thảo mộc rất mạnh do trong

công thức phân tửcó chứa: nguyên tốoxy hoạt

động. Ngoài ra allicin cạnh tranh với acid amin

cystein –yếu tốsinh trưởng và phát triển của hầu

hết các VK gây bệnh ởngười và gia súc. Phản ứng

cạnh tranh kết hợp với cystein nên VK bịmất yếu tố

sinh trưởng nên không phát triển được.

V. DƯỢC ĐỘNG HỌC CỦA THÀNH PHẦN HỮU DỤNG CỦA TỎI

Đặc điểm của KS allicin:

-Dễbịnhiệt và ánh sáng phân hủy. Nhiệt độcàng

cao, khảnăng diệt khuẩn của tỏi càng giảm.

-Allicin tinh khiết là chất dầu không màu, hòa tan

trong cồn, benzen, ether.

-Tính tan trong nước không ổn định, dễbịphân hủy

môi trường kiềm, acid nhẹít bị ảnh hưởng.

-Allicin dễgây viêm kích ứng da và niêm mạc. Dùng

tỏi hay cồn tỏi đểxoa bóp ngoài da, trịcác ổviêm.

-Allicin không bịPABA (acid para amino benzoic)

cạnh tranh, dùng tỏi điều trịrộng rãi các vết thương

có mủ.

5/2/2018

VI. TÁC DỤNG CHỮA BỆNH CỦA TỎI

1. Đối với vi sinh vật gây bệnh:

Allicin có hoạt phổKS rộng. Tác dụng với vi khuẩn,

virus và protozoa.

a. Với Vi khuẩn: Tác dụng phổKS rộng chống lại các

VK Gr + và -. Trong điều kiện như nhau

cloramphenicol pha loãng ởnồng độ1/5000

không tác dụng với Salmonella.

VI. TÁC DỤNG CHỮA BỆNH CỦA TỎI

1. Đối với vi sinh vật gây bệnh:

a. Với Vi khuẩn

VI. TÁC DỤNG CHỮA BỆNH CỦA TỎI

b. Với nguyên sinh động vật:

-Nước tỏi 5 –10% ức chếhoạt động của amip.

-Điều trịbệnh giun Giardia lamblia, bệnh đường

ruột do nguyên sinh Lamblia intestinalis gây ra.

-Diệt Entamoeba histolytica nguyên nhân gây lỵ

amip ởnồng độcực kỳ thấp (30µg/ml). Các nòi

khác không gây bệnh của giống Entamoeba cũng bị

tiêu diệt.

-Diallyl trisulfide

in vitro

tiêu diệt các nguyên sinh

ĐV gây bệnh cho người và ĐV: Trypanosoma,

E.histolytica, Giardia lambia ởnhững nồng độ

không gây độc cho dòng tếbào của ĐV có vú.

-Ajoene ức chếsựtăng sinh của Trypanosoma cruzi

do ức chếsinh tổng hợp phosphatidylcholine. 27

VI. TÁC DỤNG CHỮA BỆNH CỦA TỎI

c. Tác dụng kháng virus

-Tỏi dùng đểphòng chống bệnh bại liệt (1934–

1938)

-1950, Tỏi tác dụng chống lại bệnh cúm A do virus

gây ra.

-Ajoene khống chếcác quá trình phụthuộc integrin

trong hệtếbào đã nhiễm HIV (1992).

-Chất chiết tỏi chống lại bệnh LMLM.

-Chất chiết tỏi thểnước tiêu diệt một rotavirus mà

không ảnh hưởng tới tếbào ĐV chủcó vú.

-Diệt được virus ởnồng độtừ10-5 đến 10-7.

VI. TÁC DỤNG CHỮA BỆNH CỦA TỎI

2. Tác dụng chống nấm

Nước ép tỏi tác dụng mạnh hơn các thuốc chống

nấm nystatin, griseofulvin, amophotericin B chống

lại nấm: C. albicans, Cryptococcus neoformans,

Geotrichum candidum, Aspergillus fumigantus và

Epidermophyton mentagrophytes,…

3. Tác dụng diệt ký sinh trùng

Trịgiun đũa, giun kim, giun móc, giun sán, và

trứng của các ký sinh trùng.

4. Tác dụng trừsâu và xua đuổi côn trùng

VI. TÁC DỤNG CHỮA BỆNH CỦA TỎI

5. Tác dụng chống ung thư

Trịung thư tửcung, ức chếtạo u trong phổi, vùng trên dạdày

và thực quản.

6. Tác dụng chống oxy hóa

Ức chếhình thành các gốc tựdo, hỗtrợcác cơ chếxác gốc nội

sinh, chống lại oxy hóa do các gốc tựdo.

7. Tác dụng điều biến miễn dịch

Chất chiết tỏi làm tăng hoạt tính của các lympho B và T, làm

giảm độchuẩn kháng thể, làm tăng hoạt tính thực bào

của lympho bào…

8. Tác dụng kháng viêm

9. Tác dụng giảm đường huyết

10. Tác dụng giống như nội tiết tố

11. Tác dụng tăng cường hấp thụThiamine

12. Tác dụng giảm cholesterol và lipid tác dụng tốt đối với tim

ệ

Bài giảng Dược liệu thú y: Chương 2 - Ts. Phan Vũ Hải

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi