Bài giảng Kinh tế học vĩ mô: Thị trường tài chính của Nguyễn Hòa Bảo

Thị trường tài chính [Financial Markets]

Nguyễn Hoài Bảo Nguyễn Hoài Bảo Bộ môn Kinh tế học – Khoa Kinh tế Phát triển – Đại học Kinh tế TP.HCM

August 5, 2010

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Nội dung bài giảng này

• Phân tích về hàm cầu tiền trong ngắn hạn • Cung tiền của ngân hàng trung ương và vai trò của

trung gian tài chính trong cung ứng tiền tệ. • Xác định lãi suất trong ngắn hạn: cân bằng thị • Xác định lãi suất trong ngắn hạn: cân bằng thị

trường tiền tệ.

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Hãy hình dung:

• Hiện nay trong tài khoản của bạn ở ngân hàng có 50 triệu, bạn sẽ

làm gì với nó cho hợp lý?

• Cứ để yên đó, khi nào cần mua gì đó thì dùng: bạn sẽ nhận được 1 ít lãi suất (và ở nhiều nước họ không trả lãi trên tiền gửi này). • Chuyển nó sang một dạng tài sản tài chính khác có thể sinh lợi

cao hơn: trái phiếu, cổ phiếu, vàng, đô la …

• Vấn đề ở đây: tài sản tài chính khác mặc dù có lợi suất cao hơn

nhưng cũng có có rủi ro và khả năng thanh khoản của nó như thế nào?

• Trên thực tế, các cá nhân sẽ phân bổ thành hai phần: tiền và tài

sản tài chính khác.

Của cải tài chính (Financial Wealth) = Tiền (Money )+ Tài sản tài chính (Financial assets)

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Việc phân chia tạo ra cầu tiền

Việc phân chia dựa vào:

• 1. Mức độ tiêu xài (giao dịch – level of transactions) của bạn. 2. Lãi suất trên các tài sản khác. • Trong trường hợp này, lượng tiền mà bạn muốn giữ lại để tiêu xài gọi là

cầu tiền (demand for money): MD

• Giả sử rằng tất cả những người khác trong nền kinh tế cũng giống bạn. Vậy thì: Cầu tiền trong nền kinh tế phụ thuộc vào khối lượng giao dịch và lãi suất. dịch và lãi suất.

• Khối lượng giao dịch là giá trị của tổng sản lượng thực làm ra tính bằng

•

tiền (P×Y) và đây cũng là sản lượng danh nghĩa. (Để đơn giản, giả sử tài sản tài chính khác chỉ có trái phiếu với mức lãi suất là i; L là ký hiệu của Liquidity – thanh khoản: Keynes dùng từ liquidity preference – sự ưa thích thanh khoản để nói về cầu tiền)

MD = P×YL(i) Trong đó ∂MD/ ∂Y > 0 và ∂MD/ ∂i < 0

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Đồ thị: cầu tiền

Lãi suất - i

MD(PY1)

MD(PY0)

Lượng cầu tiền - MD

Khi thu nhập tăng, nếu lãi suất không đổi thì cầu tiền tăng từ M0 lên M1

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Xác định lãi suất đơn giản

Cung tiền (chỉ bao gồm tiền mặt): MS = M

- t ấ u s i

ã L

Cầu tiền (chỉ có tiền mặt) = PYL(i)

Lượng tiền

Giả sử rằng cầu tiền chỉ là lượng tiền mặt và ngân hàng trung ương cung ứng một lượng là M. Khi đó lãi suất cân bằng là i* (i* sẽ biến động khi Y và M thay đổi.)

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Câu hỏi

• Bằng cách nào để ngân hàng trung ương tăng/giảm cung

tiền?

• Nhưng nếu thị trường tiền tệ chỉ là cung và cầu tiền mặt, thì lãi suất (i) hình thành từ đâu – khi mà lãi suất là suất sinh lợi của trái phiếu (chứ không phải là của tiền mặt)?

Gọi B là là giá trị thụ hưởng của trái phiếu sau 1 thời gian, 1 năm chẳng hạn và giá Gọi B là là giá trị thụ hưởng của trái phiếu sau 1 thời gian, 1 năm chẳng hạn và giá trị này là cố định. PB là giá hiện tại của trái phiếu mà bạn mua (PB < B). Khi đó:

Lãi suất của trái phiếu (i) = (B – PB)/PB Hay PB = B/(1 + i)

Khi ngân hàng trung ương mua trái phiếu trên thị trường mở – tăng cung tiền thì PB sẽ tăng và lãi suất sẽ giảm. Và ngược lại, khi ngân hàng trung ương bán trái phiếu – giảm cung tiền, khi đó PB sẽ giảm và lãi suất sẽ tăng.

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Nhưng “tiền” không chỉ là tiền mặt!

• Chúng ta cần tiền với mục đích duy nhất là phục vụ cho các khoản giao dịch. Vì thế “cái gì” giúp cho chúng ta đạt được mục đích này thì nó có thể được hiểu là “tiền”:

• •

•

1) Tiền mặt (cash) 2) Tiền trong tài khoản có thể viết séc (checkable deposits) 3) Tiền gửi tiết kiệm ngắn hạn hoặc dài hạn (time deposits), vàng, đô la, tiền trên những hợp đồng có thể mua bán lại (repurchase agreements). Những loại giấy tờ có giá khác (cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỉ….) Chỉ có 1) và 2) là có tính thanh khoản 100% (nghĩa là thanh toán ngay lập tức Chỉ có 1) và 2) là có tính thanh khoản 100% (nghĩa là thanh toán ngay lập tức cho người bán), từ 3) trở đi thì tính thanh khoản giảm dần, nhưng dù sao nó cũng có thể chuyển thành tiền khi cần. Trong bài giảng, chúng ta chỉ phân tích đơn giản là tiền gồm tiền mặt và tiền trong tài khoản có thể viết check!

MD = Nhu cầu về tiền mặt (C) + Nhu cầu về tiền có thể viết séc (D) Gọi c là tỷ lệ nhu cầu C trog MD thì [1-c] là tỷ lệ nhu cầu đối với D, hay 1 = c + [1- c]

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Hệ thống ngân hàng trong góc độ cầu tiền

• Ngân hàng trung ương (central bank): cung ứng tiền tệ (currency)

và lượng tiền này gọi là tiền cơ sở (monetary base) hoặc là lượng tiền mạnh (Higher-powered money).

• Như vậy, một phần lượng tiền này đáp ứng nhu cầu giữ tiền mặt

dân chúng (Cash). Vậy phần còn lại nằm ở đâu?

• Các ngân hàng (banks): cung ứng tiền có thể viết check (D) • Khi cung ứng D, thì các ngân hàng phải dự trữ tiền mặt để khách hàng có thể rút (tại ngân hàng hoặc qua máy ATM) hoặc cho mục đích dự phòng khác và đây chính là phần còn lại của cơ sở tiền – gọi là chung là dự trữ (Reserves) và nó cũng tạo ra cầu tiền đối với ngân hàng trung ương.

H = C + R

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Hình dung về thị trường tiền tệ

Nhu cầu về tiền:

Nhu cầu về dự trữ của các NHTM

1. Nhu cầu về tiền trên tài khoản có thể viết check check

Nhu cầu về tiền đối với ngân hàng ngân hàng trung ương

Cung tiền của ngân hàng trung hàng trung ương.

2. Nhu cầu tiền

mặt

Nguồn: Dựa theo Blanchard, 2000

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Các ngân hàng dự trữ bao nhiêu?

• Dự trữ dựa trên yêu cầu của ngân hàng trung ương. • Dự trữ dựa trên số tiền mà dân chúng gửi vào và rút ra mỗi ngày. • Dự trữ dựa vào số tiền mà các tài khoản ở các ngân hàng khác

nhau thanh toán qua lại lẫn nhau.

• Dự trữ dựa vào tình hình của thị trường … • Như vậy tổng số dự trữ của một ngân hàng trên số dư tiền gửi (D) tùy vào: thứ nhất là bắt buộc từ ngân hàng trung ương (Reserve Requirement); và thứ hai là chủ ý của ngân hàng – gọi (Reserve Requirement); và thứ hai là chủ ý của ngân hàng – gọi là dự trữ vượt mức (Excees Reserves).

• Phần còn lại của D sẽ cho vay lại hoặc đầu tư tài chính.

D = RR + ER + [Cho vay lại hoặc đầu tư tài chính]

Tỷ lệ dự trữ (r) = tỷ lệ dự trữ bắt buộc (rr)+ tỷ lệ dự trữ vượt mức (er)

R/D = RR/D + E/D

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Cân bằng của thị trường tiền tệ

Ngân hàng trung ương

H ≡ C + R (1)

Các ngân hàng thương mại R = (rr + er)D (2)

Phía cầu tiền: MD = PYL(i) (3) | MD ≡ C + D (4) | C = cMD (5) | D = (1-c)MD (6)

Thay (6) vào (2) Thay (6) vào (2) R = (rr + er) (1-c)MD (7)

Thay (5) và (7) vào (1) H = cMD + (rr + er) (1-c)MD hay H = [c + (rr+er)(1-c)]MD (8)

Thay (3) vào (8) và chuyển vế ta được: H/[c + (rr+er)(1-c)] = PYL(i) (9) Cung tiền = Cầu tiền tiền

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Đồ thị: thị trường tiền tệ

H/[c + (rr+er)(1-c)] = PYL(i)

- t ấ u s i

Cung tiền = M = H/[c+ (rr+er)(1-c)]

ã L

Cầu tiền

Lượng tiền

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Mô phỏng các tình huống khác nhau

H/[c + (rr+er)(1-c)] = PYL(i) Cung tiền danh nghĩa = Cầu tiền danh nghĩa 1/ [c + (rr+er)(1-c)] = m > 1 gọi là số nhân tiền (money multiplier)

Ví dụ

1-c

r = rr + er Money multiplier Money supply

100

0.5

0.2

0.1

0.3

1.54

153.85

100

0.2

0.1

0.3

1.00

100.00

100

0.2

0.1

0.3

3.33

333.33

100

0.5

0.1

1.82

181.82

100

0.5

0.2

0.4

1.43

142.86

200

0.5

0.2

0.4

1.43

285.71

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Một kiểu phân tích khác

Ngân hàng trung ương

H ≡ C + R (1)

Các ngân hàng thương mại R = (rr + er)D = rD (2)

Phía cầu tiền: MD = PYL(i) (3) | MD ≡ C + D (4)

Chi (4) cho (1) Chi (4) cho (1) MD/H = (C + D)/(C + R) = (φ + 1)/(φ+r) = (φ +1)/(φ + rr + er) = m (Lưu ý: φ trong tình huống này là φ = C/D) MD = mH YPL(i) = (φ +1)/(φ + rr + er) H Cầu tiền = cung tiền (Trong tình huống này thì m cũng là là số nhân tiền – xem hướng dẫn chứng minh ở phần Phụ lục. Hạn chế của phương pháp này là không tính được tình huống D = 0)

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Tóm lại

• Ngân hàng trung ương cung ứng tiền mặt và lượng tiền này đáp ứng một phần nhu cầu về tiền (dưới dạng tiền mặt) của dân chúng và phần còn lại đáp ứng nhu cầu dự trữ của các ngân hàng.

• Phần còn lại của nhu cầu về tiền của dân chúng được đáp ứng

bởi các ngân hàng thương mại và đó là tiền viết séc.

• Nếu không có các ngân hàng thương mại hoặc dân chúng chỉ xài tiền mặt thì toàn bộ số tiền của ngân hàng trung ương phát hành (tiền mạnh) cũng chính là lượng tiền mà dân chúng giữ trong túi. (tiền mạnh) cũng chính là lượng tiền mà dân chúng giữ trong túi. • Nếu dân chúng không giữ tiền mặt thì toàn bộ tiền có thể viết séc

được tạo ra bởi hệ thống ngân hàng.

Số nhân tiền khi không có ngân hàng thương mại hoặc dân chúng chỉ xài tiền mặt: m = 1 Số nhân khi mà dân chúng không xài tiền mặt: m = 1/(rr+er) > 1

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Bằng cách nào mà ngân hàng trung ương thay đổi cung tiền?

MS = H/[c + (rr+er)(1-c)] = m×H

1. Thay đổi m:

Bằng cách thay đổi tỷ lệ dự trữ bắt buộc (rr)

2. Thay đổi H

II. Nghiệp vụ thị trường mở (open market operations): mua (Purchases) hoặc bán (Sales) trái phiếu chính phủ. P

S

III. Lãi suất tái chiết khấu (discount rate - dr): là lãi suất mà các ngân hàng thương mại phải trả khi vay từ ngân hàng trung ương.

MS = MS(rr, dr, P/S) Trong đó: ∂MS/∂rr < 0; ∂MS/∂dr < 0; ∂MS/∂P > 0; ∂MS/∂S < 0

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Tại sao số nhân tiền lại lớn hơn 1

• Giả sử rằng NHTW mua $100 từ thị trường mở - người bán sẽ nhận được $100 này. Nghĩa là H tăng $100. Chuyện gì sẽ xảy ra tiếp?

• Nếu người bán này giữ tiền mặt toàn bộ thì mọi chuyện sẽ dừng lại. Đây

là tình huống c = 1.

• Nhưng nếu người này chuyển toàn bộ vào ngân hàng nghĩa là tình

huống c = 0.

• Ngân hàng nhận $100 và dự trữ lại 10%, số còn lại là $90 và dùng nó để mua trái phiếu hoặc cho vay. Dù bằng cách nào thì một người khác để mua trái phiếu hoặc cho vay. Dù bằng cách nào thì một người khác sẽ có trong tay $90 này. Giả sử tiếp tục với tình huống c = 0 vậy thì $90 này sẽ trở lại ngân hàng và ngân hàng sẽ tiếp tục như ngân hàng vừa rồi…..Tổng số tiền qua n vòng sẽ là:

M = 100 + (1-0.1)×100 + (1-0.1)2×100 + (1-0.1)3×100 + … = 100/0.1 = 1000

Tổng quát (với giả sử c = 0) ∆M = ∆H/r

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Ngân hàng trung ương có kiểm soát được lãi suất?

• Ngân hàng trung ương không kiểm soát hoàn toàn cung

tiền vì không thể kiểm soát được số nhân.

• Ngân hàng trung ương ngay cả khi giả định số nhân tiền là ổn định và kiểm soát được cung tiền thì cầu tiền cũng chưa chắc là ổn định.

• Lãi suất mục tiêu chỉ đạt được khi thỏa mãn hai giả thuyết:

1. Số nhân tiền là ổn định 2. Cầu tiền là ổn định.

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Thị trường liên ngân hàng

• Nhu cầu dữ trữ tiền mặt của các ngân hàng thương mại: [1] do ngân hàng trung ương bắt buộc và [2] do tự ý của chính họ.

• Cung tiền mặt cho các ngân hàng thương mại là phần còn lại của khối tiền mạnh (H) sau khi trừ đi lượng tiền mà dân chúng nắm giữ (C).

• Lãi suất giữa cầu và cung nói trên sẽ hình thành lãi suất • Lãi suất giữa cầu và cung nói trên sẽ hình thành lãi suất

trên thị trường liên ngân hàng.

Nhu cầu dự trữ: R Cung tiền mặt cho các ngân hàng dự trữ: H – C Cân bằng đối với cung và cầu tiền dự trữ của ngân hàng: H – C = R

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Phụ lục: Chứng minh hai cách tính số nhân tiền là tương đương

Cách 1: Gọi c = C/MD và 1- c = D/MD. Ở slide 12 đã tính được số nhân:

m = 1/[c + (rr + er)(1-c)] (*)

Cách 2: Gọi ϕ = C/D. Khi đó: ϕ = c/(1+c) Mà ϕ + 1 = C/D + 1 hay ϕ +1 = (C+D)/D = MD/D = (1-c)-1 (**) Nhân tử và mẫu của (*) cho 1/(1+c) và thay (**) vào chúng ta có được số

nhân mới theo ϕ (là tỷ lệ tiền mặt trên tiền gửi): m = (ϕ + 1)/(ϕ + rr + er) m = (ϕ + 1)/(ϕ + rr + er)

Như vậy: m = (ϕ + 1)/(ϕ + rr + er) = 1/[c + (rr + er)(1-c)]

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Phụ lục: Thu nhập vs. của cải vs. tiền …

• Thu nhập (Income) là những gì bạn kiếm được từ từ làm việc hoặc lợi tức của của cải (wealth) mà bạn có. Nó là một biến lưu lượng (flow). Chẳng hạn lương/tháng là 5 triệu và lãi ngân hàng/năm là 15 triệu. • Của cải (wealth) là tài sản mà bạn tích lũy được, nó có thể là tiền hoặc tài sản tài chính khác cho đến “ngày hôm nay” – nó là một biến tích lượng (stock). Ví dụ, bạn vừa kiểm tra số dư tài khoản và tiền tiết kiệm hiện nay có được là 100 triệu. hiện nay có được là 100 triệu.

•

• Tiền (money) là một phần trong của cải của bạn mà nó dùng để thanh toán khi tiêu dùng – nó có thể là tiền mặt hoặc là tiền trong tài khoản có thể viết check. (Như vậy một phát biểu đúng theo góc độ lý thuyết kinh tế phải là “Bill Gates có thu nhập cao” hoặc “Bill Gates có một tài sản lớn”, chứ không phải là “Bill Gates kiếm được nhiều tiền”.)

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Phụ lục: Các định nghĩa khác nhau về khối tiền

Chỉ bao gồm tiền mặt

C + tiền gửi không kỳ hạn có thể viết check, check du lịch.

M1 (Narrow money)

Broad Money

Gồm các M2, M3. Cụ thể:

M1 + tiền gửi tiết kiệm, tiền gửi ngắn hạn, hợp đồng có thể mua bán lại qua đêm …

M3 M3

M2 + tiền gửi dài hạn, hợp đồng có thể mua bán lại, … M2 + tiền gửi dài hạn, hợp đồng có thể mua bán lại, …

Lưu ý: Việc định nghĩa các M1, M2, M3 là tùy vào chuẩn mực thống kê của quốc gia hoặc tổ chức. Định nghĩa của ngân hàng trung ương Mỹ (FED) có khác đôi chút so với ngân hàng trung ương Châu Âu (ECB) hoặc của IMF.

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Phụ lục: Bank-run (mất khả năng chi trả khi khách hàng đồng loạt rút tiền mặt)

Tài sản (Assets)

Nợ (Liabilities)

1.000 Tiền gửi không kỳ hạn (Deposits) 900 Nợ ngắn hạn (Short-Term Debt) 100 Nợ dài hạn (Long-Term Debt)

1.000 400 400

Cho vay (Loans) Đầu tư (Investments) Tiền mặt và Dự trữ (Cash and reserves) Tổng tài sản (Total Assets):

2.000 Tổng nợ (Taltal Liabilities)

1.800 200 200

Vốn chủ sở hữu (Equity hay net Vốn chủ sở hữu (Equity hay net work)

Chuyện gì xảy ra nếu tất cả khách hàng ở tiền gửi không kỳ hạn đồng loạt đến ngân hàng này rút tiền?

Tổng tiền mặt và dự trữ là 100 < tổng tiền gửi không kỳ hạn (1.000) và nếu rơi vào tình huống trên thì ngân hàng này rơi vào tình huống gọi là “Bank-run”

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Phụ lục: Tỷ phần M1 và M2 so với GDP danh nghĩa của Việt Nam

120%

100%

80%

60%

40%

20%

1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

M1/Nominal GDP (%)

M2/Nominal GDP (%)

Nguồn: IFS của IMF

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Phụ lục: Sự thay đổi tỷ lệ dự trự bắt buộc của Việt Nam những năm gần đây.

12%

11%

10%

5% 4%

4% 3% 3%

1% 1%

0% 0%

6/1/2007

2/1/2008

12/1/2008

12/5/2008

1/3/2009

1/2/1020

Nhóm 1

Nhóm 2

Nhóm 3

Nguồn: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Ghi chú: Đây là tỷ lệ dự trữ bắt buộc đối với tiền gửi VND, không kỳ hạn và dưới 12 tháng. Nhóm 1: Các NHTM Nhà nước (không bao gồm NHNo & PTNT), NHTMCP đô thị, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, ngân hàng liên doanh, công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính. Nhóm 2: Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Nhóm 3: NHTMCP nông thôn, ngân hàng hợp tác, Quỹ tín dụng nhân dân Trung ương.

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Phụ lục: Lãi suất tái chiết khấu của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (2001 – 2010)

14.00%

13.00%

12.00% 12.00%

11% 11%

10.00% 10%

9.00%

8.00% 7.50%

6.00% 6.00% 6% 6% 6% 6% 6%

5% 5% 4.80% 4.50% 4.00% 4.00% 3.50% 3.00%

2.00%

Nguồn: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

0.00%

Macroeconomics/Nguyễn Hoài Bảo

Phụ lục: Lãi suất tái cấp vốn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (2000 -2010)

16.00%

15.00%

14.00% 14.00%

13.00% 13.00%

12.00% 12.00%

11.00%

10.00% 9.50%

8.00% 8% 8% 8% 8% 8%8% 7.50% 7% 7.00% 6.60% 6.50% 6.00% 6.00% 6.00% 6.00% 5.50% 5.50% 5.40% 5.40% 5.40% 5.40% 5.00% 5.00% 4.80% 4.80% 4.80% 4.80% 4.00%

2.00%

0 0 0 2 / 4 / 5

0 0 0 2 / 8 / 1

1 0 0 2 / 4 / 1

1 0 0 2 / 7 / 1

3 0 0 2 / 3 / 1

3 0 0 2 / 6 / 1

3 0 0 2 / 8 / 1

5 0 0 2 / 4 / 1

8 0 0 2 / 2 / 1

9 0 0 2 / 2 / 1

0 1 0 2 / 2 / 1