BỘ NỘI VỤ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG XÃ HỘI
***** *****
Ban biên soạn:
1. Đồng chủ biên: TS. Trương Thị Tâm - TS. Ngô Thị Hồng Nhung
2. Thành viên: ThS. Vũ Thị Ánh Tuyết
GIÁO TRÌNH
KINH TẾ LAO ĐỘNG
(Dùng đào tạo trình độ đại học)
LƯU HÀNH NỘI BỘ
HÀ NỘI, NĂM 2025
i
LỜI NÓI ĐẦU
Kinh tế lao động là một môn học cơ bản, có vai trò đặc biệt quan trọng trong
hệ thống các môn khoa học kinh tế – xã hội và hiện đang được giảng dạy thường
xuyên trong nhiều chương trình đào tạo tại Trường Đại học Lao động – Xã hội
cũng như tại các cơ sở đào tạo khác. Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam không
ngừng đổi mới và hội nhập ngày càng sâu rộng với kinh tế khu vực và thế giới, thị
trường lao động đang có những biến đổi mạnh mẽ cả về quy mô, cơ cấu và chất
lượng nguồn nhân lực. Điều này đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với việc trang bị
cho người học hệ thống kiến thức chuẩn hóa, hiện đại và có khả năng vận dụng
linh hoạt vào thực tiễn.
Bên cạnh việc nắm vững các lý thuyết cơ bản của kinh tế lao động, sinh viên
và đội ngũ cán bộ tương lai trong lĩnh vực kinh tế và quản lý nguồn nhân lực cần
được trang bị các phương pháp phân tích kinh tế, các công cụ quản lý lao động và
nguồn nhân lực tiên tiến, qua đó nâng cao năng lực thích ứng với những thay đổi
nhanh chóng của thị trường lao động trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển
bền vững. Xuất phát từ yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo và cung cấp tài liệu
học tập phù hợp cho người học, Khoa Quản lý nguồn nhân lực, Trường Đại học
Lao động – Xã hội đã tổ chức biên soạn giáo trình Kinh tế lao động.
Giáo trình Kinh tế lao động của Trường Đại học Lao động – Xã hội do TS.
Trương Thị Tâm và TS. Ngô Thị Hồng Nhung đồng chủ biên, được xây dựng gồm
05 chương, với sự tham gia biên soạn của các giảng viên có nhiều kinh nghiệm
giảng dạy và nghiên cứu trong lĩnh vực kinh tế lao động và quản lý nguồn nhân
lực, cụ thể:
TS. Trương Thị Tâm biên soạn Chương 1 và Chương 2;
TS. Ngô Thị Hồng Nhung biên soạn Chương 3 và Chương 5;
ThS. Vũ Thị Ánh Tuyết biên soạn Chương 4.
Giáo trình được xây dựng nhằm đáp ứng trực tiếp yêu cầu giảng dạy và học
tập tại Trường Đại học Lao động – Xã hội. Cụ thể, giáo trình là tài liệu chính phục
vụ cho học phần Tổng quan Kinh tế lao động và Kinh tế lao động của sinh viên
ngành Kinh tế; là tài liệu chính cho học phần Kinh tế lao động căn bản của sinh
viên ngành Quản trị kinh doanh; đồng thời là tài liệu tham khảo cho sinh viên các
ngành khác thuộc Khoa Quản lý nguồn nhân lực trong quá trình học tập, nghiên
cứu các nội dung liên quan đến lao động, việc làm và quản lý nguồn nhân lực ở
cấp độ vĩ mô.
Trong quá trình biên soạn, mặc dù các tác giả đã có nhiều nỗ lực song do đây
là lần đầu biên soạn giáo trình nên khó tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót nhất
định. Nhóm tác giả rất mong nhận được các ý kiến đóng góp quý báu của các nhà
ii
khoa học, các giảng viên và độc giả để giáo trình ngày càng hoàn thiện hơn, góp
phần nâng cao chất lượng đào tạo sinh viên của Khoa Quản lý nguồn nhân lực,
Trường Đại học Lao động - Xã hội.
Mọi ý kiến đóng góp xin gửi về Khoa Quản lý nguồn nhân lực, Trường Đại
học Lao động – Xã hội.
Xin trân trọng cảm ơn!
TẬP THỂ TÁC GIẢ
iii
MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU ................................................................................................ i
MỤC LỤC .................................................................................................... iii
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ KINH TẾ LAO ĐỘNG .............................. 1
1.1. Khái niệm, vai trò của kinh tế lao động ....................................................... 1
1.1.1. Một số khái niệm ................................................................................... 1
1.1.2. Vai trò của kinh tế lao động .................................................................... 4
1.2. Một số lý thuyết về kinh tế lao động .......................................................... 10
1.2.1. Lý thuyết Kinh tế lao động của Adam Smith (Anh, 1723–1790) ............. 10
1.2.2. Lý thuyết Kinh tế lao động của David Ricardo (Anh, 1772–1823) .......... 11
1.2.3. Lý thuyết Kinh tế lao động của Karl Marx (1818-1883) ......................... 13
1.2.4. Lý thuyết Kinh tế lao động của Campbell R. McConnell (1928–2019) ... 14
1.3. Mối quan hệ của học phần Kinh tế lao động với các học phần khác ...... 17
1.4. Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu của học phần ............ 20
1.4.1. Đối tượng nghiên cứu ........................................................................... 20
1.4.2. Nội dung của học phần Kinh tế lao động ............................................... 21
1.4.3. Phương pháp nghiên cứu học phần ........................................................ 24
CÂU HỎI ÔN TẬP ...................................................................................... 27
CHƯƠNG 2: DÂN SỐ - NGUỒN NHÂN LỰC VÀ THỊ TRƯỜNG LAO
ĐỘNG .......................................................................................................... 28
2.1. Dân số ............................................................................................................ 28
2.1.1. Một số khái niệm ................................................................................. 28
2.1.2. Mối quan hệ giữa dân số và phát triển kinh tế ........................................ 32
2.2. Nguồn nhân lực ............................................................................................ 36
2.2.1. Khái niệm ............................................................................................ 36
2.2.2. Vai trò của nguồn nhân lực ................................................................... 39
2.2.3 Dân số - Cơ sở hình thành nguồn nhân lực ............................................. 45
2.2.4. Phân bố nguồn nhân lực ....................................................................... 49
2.2.5. Thách thức và xu hướng nguồn nhân lực của Việt Nam hiện nay ............ 53
2.3. Thị trường lao động ..................................................................................... 56
2.3.1. Khái niệm và đặc điểm của thị trường lao động ..................................... 56
2.3.2. Các chủ thể tham gia thị trường lao động .............................................. 63
2.3.3. Các yếu tố của thị trường lao động ........................................................ 64
CÂU HỎI ÔN TẬP ...................................................................................... 75
CHƯƠNG 3. ĐÀO TẠO VÀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC ............ 77
iv
3.1. Khái quát về đào tạo và phát triển nguồn nhân lực ................................. 77
3.1.1. Bản chất của đào tạo và phát triển nguồn nhân lực ................................. 77
3.1.2. Đặc trưng của đào tạo và phát triển nguồn nhân lực ............................... 80
3.2. Các chương trình đào tạo và phát triển nguồn nhân lực ......................... 90
3.2.1. Đào tạo trong hệ thống giáo dục quốc dân ............................................. 91
3.2.2. Đào tạo nghề và phát triển kỹ năng nghề quốc gia ................................. 94
3.2.3. Đào tạo lại và chuyển đổi nghề nghiệp quốc gia .................................... 98
3.2.4. Chương trình phát triển kỹ năng quốc gia ............................................ 101
3.2.5. Hệ thống học tập suốt đời và xã hội học tập ......................................... 104
3.2.6. Hợp tác quốc tế trong đào tạo nhân lực ............................................... 109
3.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến đào tạo và phát triển nguồn nhân lực ........ 112
3.4. Kinh nghiệm đào tạo và phát triển nguồn nhân lực của một số quốc
gia ....................................................................................................................... 116
3.4.1. Kinh nghiệm đào tạo và phát triển nguồn nhân lực của Singapore ........ 116
3.4.2. Kinh nghiệm đào tạo và phát triển nguồn nhân lực của Hàn Quốc ........ 119
3.4.3. Kinh nghiệm đào tạo và phát triển nguồn nhân lực của Nhật Bản ......... 122
3.4.4. Kinh nghiệm đào tạo và phát triển nguồn nhân lực của Thái Lan .......... 124
3.4.5. Kinh nghiệm đào tạo và phát triển nguồn nhân lực của Malaysia .......... 126
3.4.6. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong đào tạo và phát triển nguồn nhân
lực .............................................................................................................. 128
CÂU HỎI ÔN TẬP .................................................................................... 130
CHƯƠNG 4: NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG, TIỀN LƯƠNG VÀ THU
NHẬP ........................................................................................................ 131
4. 1. Năng suất lao động .................................................................................... 131
4.1.1. Khái niệm và ý nghĩa của năng suất lao động ...................................... 131
4.1.4. Quy trình quản lý năng suất ................................................................ 145
4.2. Tiền lương ................................................................................................... 163
4.2.1. Một số khái niệm ............................................................................... 163
4.2.2. Bản chất kinh tế của tiền lương theo các trường phái kinh tế ................ 170
4.2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến mức tiền lương ........................................... 171
4.2.4. Chính sách tiền lương quốc gia ........................................................... 177
4.2.5. Quản tri tiền lương trong doanh nghiệp ............................................... 180
4.3. Thu nhập ..................................................................................................... 184
4.3.1. Khái niệm, cơ cấu thu nhập quốc dân .................................................. 184
4.3.2. Phân phối thu nhập và bất bình đẳng ................................................... 186