1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG – XÃ HỘI
------------- -------------
CH BIÊN: TS. BÙI TÔN HIẾN
GIO TRNH
THỐNG KÊ LAO ĐỘNG
HÀ NỘI, 2018
2
LỜI NÓI ĐẦU
Quản trị nguồn nhân lực nói chung và sử dụng hiệu quả lao động nói riêng là một
vấn đề quan trọng trong quản lý kinh tế xã hội. Thống kê lao động cung cấp công cụ
nghiên cứu định lượng, giúp đánh giá chính xác và toàn diện những mặt mạnh, mặt yếu
của hoạt động quản lý lao động. Tài liệu thu được từ thống kê lao động là cơ sở giúp các
nhà quản lý đưa ra quyết sách, chiến lược phát triển phù hợp; lập kế hoạch, quy hoạch
phát triển nguồn nhân lực, giải quyết việc làm, tăng thu nhập, nâng cao mức sống của dân
cư.
Cuốn giáo trình “Thống kê lao động” được biên soạn nhằm phục vụ cho việc học
tập, giảng dạy và nghiên cứu của giảng viên Thống kê, sinh viên chuyên ngành Quản trị
nhân lực của Trường Đại học Lao động- xã hội. Đồng thời, có thể dùng làm tài liệu tham
khảo cho các sinh viên trong các trường Kinh tế nói chung, các nhà nghiên cứu và những
bạn đọc quan tâm.
Các vấn đề chủ yếu được Thống kê lao động nghiên cứu gồm có: thống kê thị
trường lao động, tình hình sử dụng lực lượng lao động, tình hình sử dụng sức lao động,
năng suất lao động, thu nhập lao động,…
Giáo trình này có sự lựa chọn, kế thừa và phát triển từ các tài liệu, như giáo trình
Thống kê Lao động; Nguyên lý Thống kê của trường Đại học Kinh tế Quốc dân; bài
giảng, giáo trình Thống kê Lao động trước đây của Trường Đại học Lao động xã hội và
các tài liệu chuyên ngành khác. Trong đó, các ví dụ và bài tập được biên soạn cụ thể giúp
người đọc dễ dàng nắm bắt nội dung môn học.
Giáo trình Thống kê lao động bao gồm các chương như sau:
Chương I: Những vấn đề chung của Thống kê Lao đông
Chương II: Thống kê thị trường lao động
Chương III: Thống kê số lượng lao động trong doanh nghiệp
Chương IV: Thống kê thời gian lao động trong doanh nghiệp
Chương V: Thống kê năng suất lao động trong doanh nghiệp
Chương VI: Thống kê thu nhập của lao động trong doanh nghiệp
Chương VII. Thống kê an toàn, vệ sinh lao động trong doanh nghiệp
Bài giảng do Tiến sĩ Bùi Tôn Hiến và Thạc sĩ Đỗ Thu Hương đồng chủ biên.
3
Tham gia biên soạn cuốn bài giảng này gồm có:
1. TS. Bùi Tôn Hiến và ThS. Đỗ Thu Hương biên soạn chương I,II,VI,VII
2. Ths. Lưu Minh Duyên biên soạn chương III
3. Ths. Lê Thị Thu Trang biên soạn chương IV
4. Ths. Phạm Ngọc Yến biên soạn chương V
Trong quá trình biên soạn tập thể tác giả đã nhận được những ý kiến đóng góp quý
báu có trách nhiệm của các nhà khoa học thuộc Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, Viện
khoa học Thống kê, Trường Đại học Lao động Xã hội...
Mặc dù đã cố gắng nhưng giáo trình khó tránh khỏi sai sót, Bộ môn Thống kê rất
mong nhận được những ý kiến đóng góp của các nhà khoa học, của bạn đọc quan tâm để
hoàn thiện và nâng cao chất lượng trong lần biên soạn sau.
Xin trân trọng cảm ơn!
Tập thể tác giả.
4
CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CA
THỐNG KÊ LAO ĐỘNG
1.1. Một số vấn đề chung về thống kê lao động
1.1.1. Sự ra đời và phát triển của thống kê lao động
Thống kê lao động là một bộ phận của Thống kê học. Nó ra đời từ rất sớm (vào
khoảng cuối thế kỷ 17) cùng với sự ra đời của Thống kê học và từ đó không ngừng phát
triển cho đến nay.
Trong thời kì tư bản chủ nghĩa, kinh tế hàng hoá phát triển, trao đổi hàng hoá
không còn bó hẹp trong phạm vi quốc gia. Nhà nước tư bản cần có các thông tin về thị
trường trong và ngoài nước trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội, tìm ra các
quy luật vận động phát triển nhằm can thiệp kịp thời để quản lý hiệu quả nền kinh tế.
Thống kê học bắt đầu phát triển mạnh, các nhà khoa học đã nghiên cứu lý luận và
phương pháp thu thập tính toán số liệu thống kê. Thời kì này, lực lượng sản xuất phát
triển mạnh mẽ, phân công lao động xã hội ngày càng cao, thống kê lao động cũng bắt đầu
phát triển.
Năm 1919, phòng Thống kê lao động thuộc tổ chức lao động quốc tế (ILO) được
thành lập. Năm 1945, nó trở thành cơ quan chuyên môn của Liên hiệp quốc và từ đó đến
này công bố niên giám thống kê về lao động.
1.1.2. Đối tượng nghiên cứu của thống kê lao động
Đối tượng nghiên cứu của thống kê lao động là mặt lượng trong mối liên hệ với
mặt chất của các hiện tượng và quá trình kinh tế- xã hội số lớn diễn ra trong quá trình
hình thành phân phối và sử dụng nguồn lực về lao động và tái sản xuất sức lao động trong
điều kiện thời gian và địa điểm cụ thể.
Đối tượng nghiên cứu của Thống kê lao động mang những đặc điểm chung của
khoa học thống kê.
- Thống kê lao động nghiên cứu mặt lượng trong mối liên hệ mật thiết với mặt
chất, biểu hiện bản chất và tính quy luật của hiện tượng bằng con số. Cụ thể sử dụng các
con số về quy mô, kết cấu, quan hệ tỉ lệ, quan hệ so sánh, trình độ phát triển, trình độ phổ
biến,.. để phản ánh bản chất của các hiện tượng lao động, việc làm, năng suất lao động,
thu nhập,... Đặc điểm này giúp phân biệt thống kê lao động với toán học và kinh tế học.
5
- Thống kê lao động nghiên cứu hiện tượng số lớn để tìm ra bản chất và tính quy
luật của hiện tượng. Thông qua nghiên cứu hiện tượng lao động số lớn để bù trừ, triệt tiêu
các yếu tố ngẫu nhiên, biểu hiện bản chất, quy luật phát triển của hiện tượng. Ví dụ,
nghiên cứu tình hình thu nhập của lao động ở khu vực thành thị và nông thôn, lao động ở
khu vực thành thị có thu nhập cao hơn lao động ở khu vực nông thôn. Nhưng nếu nghiên
cứu trên một số ít lao động thì có những lao động nông thôn lại có thu nhập cao hơn so
với lao động ở thành thị. Đặc điểm này giúp phân biệt thống kê lao động với kế toán.
- Thống kê lao động nghiên cứu hiện tượng trong điều kiện thời gian và địa điểm
cụ thể. Trong điều kiện lịch sử khác nhau, các đặc điểm về chất và biểu hiện về lượng của
hiện tượng cũng khác nhau, nhất là các hiện tượng lao động. Ví dụ, năng suất lao động
chịu ảnh hưởng lớn của dây truyền công nghệ sản xuất. Hai đơn vị có thể có năng suất
lao động chênh lệch nhau rất nhiều khi sử dụng hai dây truyền công nghệ khác nhau, vì
vậy, chưa thể kết luận ngay về trình độ tay nghề của người lao động. Cùng một đơn vị,
nhưng ở hai thời kì khác nhau sử dụng dây truyền công nghệ khác nhau cũng có năng
suất lao động khác nhau. Không thể so sánh và kết luận đơn giản về trình độ tay nghề của
người lao động giữa hai thời kì đó.
Bên cạnh những đặc điểm chung của thống kê học, đối tượng nghiên cứu của
thống kê lao động cũng có những đặc trưng riêng.
Thống kê lao động nghiên cứu quá trình hình thành, phân phối và sử dụng nguồn
lực về lao động và tái sản xuất sức lao động; nghiên cứu sử dụng thời gian lao động; tính
và phân tích năng suất lao động, thù lao lao động, môi trường và điều kiện lao động.
Như vậy, thống kê lao động có phạm vi nghiên cứu hẹp hơn so với thống kê học.
Hay nói một cách khác, thống kê lao động là một bộ phận của thống kê học nói chung.
Đặc điểm này giúp phân biệt thống kê lao động với các môn thống kê chuyên ngành
khác.
1.1.3. Phạm vi nghiên cứu của thống kê lao động
- Trong phạm vi doanh nghiệp
Thống kê lao động nghiên cứu tất cả các hiện tượng kinh tế xã hội phát sinh trong
quá trình hình thành, phân phối và sử dụng nguồn lực về lao động và tái sản xuất sức lao
động, tập trung chủ yếu vào các vấn đề: thống kê số lượng lao động, thống kê tình hình