TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG – XÃ HỘI
KHOA QUẢN LÝ NGUỒN NHÂN LỰC
------------- -------------
BÀI GIẢNG
NGUYÊN LÝ QUAN HỆ LAO ĐỘNG
BAN BIÊN SOẠN
1. ThS. Hà Nam Phong - Đồng Chủ biên
2. ThS. Nguyễn Đức Chữ - Đồng chủ biên
3. ThS. Ngô Thị Mai - Thành viên
HÀ NỘI, 2025
i
MỤC LỤC
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT ....................................................................................... ix
DANH MỤC BẢNG BIỂU, HÌNH ............................................................................... x
LỜI MỞ ĐẦU ................................................................................................................ 1
CHƯƠNG 1. KHÁI QUÁT VỀ QUAN HỆ LAO ĐỘNG TRONG NỀN ................ 3
KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ............................................................................................. 3
1.1. Lịch sử phát triển và bản chất của quan hệ lao động trong nền kinh tế thị
trường ......................................................................................................................... 3
1.1.1. Khái niệm quan hệ lao động ......................................................................... 3
1.1.2. Lịch sử phát triển quan hệ lao động trên thế giới ......................................... 5
1.1.3. Lịch sử phát triển quan hệ lao động ở Việt Nam .......................................... 7
1.1.4. Bản chất của quan hệ lao động trong nền kinh tế thị trường ........................ 8
1.1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến quan hệ lao động .............................................. 10
1.2. Các nguyên tắc chủ yếu trong xác lập và vận hành quan hệ lao động ............... 11
1.2.1. Nguyên tắc tôn trọng luật pháp ................................................................... 11
1.2.2. Nguyên tắc tôn trọng lẫn nhau .................................................................... 12
1.2.3. Nguyên tắc hợp tác tích cực ........................................................................ 12
1.2.4. Nguyên tắc thương lượng ........................................................................... 12
1.2.5. Nguyên tắc tự nguyện ................................................................................. 13
1.3. Phân loại quan hệ lao động ................................................................................ 13
1.3.1. Phân loại quan hệ lao động theo quá trình .................................................. 13
1.3.2. Phân loại quan hệ lao động theo lĩnh vực ................................................... 13
1.3.3. Phân loại quan hệ lao động theo cấp độ liên kết của chủ thể ..................... 13
1.4. Nội dung quan hệ lao động ................................................................................ 13
1.4.1. Tiếp cận nội dung quan hệ lao động theo lĩnh vực ..................................... 13
1.4.2. Tiếp cận nội dung quan hệ lao động theo chuẩn mực pháp lý ................... 14
1.5. Hình thức biểu hiện của quan hệ lao động ......................................................... 14
1.5.1. Các hình thức đại diện của chủ thể ............................................................. 14
ii
1.5.2. Các hình thức đối thoại ............................................................................... 15
1.5.3. Các hình thức của tiêu chuẩn lao động ....................................................... 15
1.5.4. Các hình thức xung đột và giải quyết xung đột .......................................... 17
1.6. Các học thuyết về quan hệ lao động................................................................... 17
1.6.1. Học thuyết cổ điển của J. Dunlop ............................................................... 17
1.6.2. Học thuyết lựa chọn chiến lược của Kochan .............................................. 18
1.6.3. Học thuyết tác động tương hỗ của Petit ...................................................... 18
1.6.4. Mô hình quan hệ lao động trong thực tiễn .................................................. 19
1.7. Các yếu tố ảnh hưởng tới việc xác lập mô hình quan hệ lao động quốc gia ...... 19
1.7.1. Trình độ phát triển của thị trường lao động ................................................ 19
1.7.2. Thể chế chính trị quốc gia ........................................................................... 19
1.7.3. Bộ máy quản lý nhà nước về lao động ....................................................... 20
1.7.4. Lịch sử và văn hóa xã hội ........................................................................... 20
1.7.5. Toàn cầu hóa ............................................................................................... 20
1.8. Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu của học phần ....................... 21
1.8.1. Đối tượng nghiên cứu của học phần ........................................................... 21
1.8.2. Nội dung học phần ...................................................................................... 21
1.8.3. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................ 22
CHƯƠNG 2. CÁC CHỦ THỂ TRONG QUAN HỆ LAO ĐỘNG .......................... 25
2.1. Bản chất của chủ thể quan hệ lao động .............................................................. 25
2.1.1. Quan hệ lợi ích trên thị trường lao động ..................................................... 25
2.1.2. Bản chất của chủ thể trong quan hệ lao động ............................................. 25
2.2. Các biểu hiện của chủ thể quan hệ lao động ...................................................... 27
2.2.1. Chủ thể trong quan hệ lao động cá nhân ..................................................... 27
2.2.2. Chủ thể trong quan hệ lao động tập thể ...................................................... 27
2.3. Người lao động và tổ chức đại diện của người lao động trong quan hệ lao động
................................................................................................................................... 28
2.3.1. Người lao động và sự liên kết của người lao động ..................................... 28
2.3.2. Những thuộc tính căn bản của người lao động trong quan hệ lao động ..... 29
2.4. Công đoàn và nghiệp đoàn trong quan hệ lao động ........................................... 31
iii
2.4.1. Bản chất của công đoàn và nghiệp đoàn trong quan hệ lao động ............... 31
2.4.3. Các hoạt động mang tính đại diện của công đoàn, nghiệp đoàn................. 32
2.4.4. Các mô hình tổ chức công đoàn, nghiệp đoàn ............................................ 33
2.4.5. Công đoàn cơ sở và năng lực đại diện của tổ chức công đoàn cơ sở ......... 33
2.4.6. Công đoàn ngành và năng lực đại diện của công đoàn ngành .................... 34
2.4.7. Cơ chế can thiệp của nhà nước trong quan hệ lao động ............................. 34
2.4.8. Vai trò của cơ quan quản lý nhà nước ở địa phương .................................. 35
2.4.9. Vai trò của các cơ quan hỗ trợ quan hệ lao động tại địa phương ............... 35
2.5. Chủ sử dụng lao động và tổ chức đại diện của người sử dụng lao động ........... 36
2.5.1. Chủ sử dụng lao động và sự liên kết của các chủ sử dụng lao động .......... 36
2.5.2. Những lợi thế của giới chủ sử dụng lao động trong quan hệ lao động ....... 37
2.5.3. Các xu hướng liên kết của giới chủ sử dụng lao động ................................ 37
2.5.4. Hiệp hội giới chủ và vai trò của hiệp hội giới chủ trong quan hệ lao động 38
2.6. Nhà nước trong quan hệ lao động ...................................................................... 38
2.6.1. Quan hệ lao động và lợi ích quốc gia ......................................................... 39
2.6.2. Các quan điểm chính trị và vai trò của nhà nước trong quan hệ lao động. 39
2.6.3. Các nguyên tắc can thiệp của nhà nước trong quan hệ lao động ................ 40
CHƯƠNG 3. CÁC CƠ CHẾ VÀ THIẾT CHẾ QUAN HỆ LAO ĐỘNG .............. 43
3.1. Khái quát về cơ chế quan hệ lao động ............................................................... 43
3.1.1. Cơ chế quan hệ lao động ............................................................................. 43
3.1.2. Các cách tiếp cận về cơ chế quan hệ lao động ............................................ 43
3.2. Cơ chế hai bên và cơ chế ba bên ........................................................................ 44
3.2.1. Cơ chế hai bên trong quan hệ lao động....................................................... 44
3.2.2. Cơ chế ba bên trong quan hệ lao động ........................................................ 44
3.2.3. Sự thống nhất trong giữa các cơ chế quan hệ lao động .............................. 44
3.3. Cơ chế quan hệ lao động cá nhân ....................................................................... 45
3.3.1. Khái quát về cơ chế quan hệ lao động cá nhân ........................................... 45
3.3.2. Đặc điểm của cơ chế quan hệ lao động cá nhân ......................................... 45
3.2.3. Các biểu hiện cụ thể của cơ chế quan hệ lao động cá nhân ........................ 45
iv
3.4. Cơ chế quan hệ lao động cấp doanh nghiệp ....................................................... 46
3.4.1. Khái quát về cơ chế quan hệ lao động cấp doanh nghiệp ........................... 46
3.4.2. Đặc điểm quan hệ lao động cấp doanh nghiệp ........................................... 46
3.4.3. Các biểu hiện của quan hệ lao động cấp doanh nghiệp .............................. 46
3.5. Cơ chế quan hệ lao động đa doanh nghiệp ........................................................ 47
3.5.1. Sự hình thành các cơ chế quan hệ lao động đa doanh nghiệp .................... 47
3.5.2. Biểu hiện của cơ chế quan hệ lao động đa doanh nghiệp ........................... 47
3.5.3. Các điều kiện thúc đẩy cơ chế quan hệ lao động đa doanh nghiệp ............ 48
3.6. Thiết chế quan hệ lao động ................................................................................ 48
3.6.1. Khái niệm thiết chế quan hệ lao động......................................................... 48
3.6.2. Các loại thiết chế quan hệ lao động ............................................................ 48
3.6.3. Thiết chế tham vấn trong quan hệ lao động ................................................ 49
3.6.4. Thiết chế hỗ trợ trong quan hệ lao động ..................................................... 49
3.6.5. Thiết chế phán xét trong quan hệ lao động ................................................. 49
CHƯƠNG 4. XÂY DỰNG VÀ THỰC HIỆN CÁC TIÊU CHUẨN LAO ĐỘNG 52
4.1. Bản chất của tiêu chuẩn lao động ....................................................................... 52
4.1.1. Khái niệm tiêu chuẩn lao động ................................................................... 52
4.1.2. Phân loại tiêu chuẩn lao động ..................................................................... 55
4.2. Tiêu chuẩn lao động quốc tế .............................................................................. 55
4.2.1. Khái niệm tiêu chuẩn lao động quốc tế....................................................... 55
4.2.2. Ý nghĩa của tiêu chuẩn lao động quốc tế .................................................... 56
4.2.3. Biểu hiện của tiêu chuẩn lao động quốc tế ................................................. 58
4.2.4. Các tiêu chuẩn lao động quốc tế căn bản .................................................... 59
4.3. Pháp luật trong quan hệ lao động ....................................................................... 62
4.3.1. Bản chất của pháp luật trong quan hệ lao động .......................................... 62
4.3.2. Những cản trở trong việc thực hiện pháp luật lao động tại nơi làm việc ... 64
4.3.3. Những nội dung cơ bản của pháp luật lao động ......................................... 65
4.3.4. Lỗ hổng luật pháp và các biện pháp khắc phục .......................................... 68
4.4. Quy tắc ứng xử trong lĩnh vực lao động (CoC) ................................................. 69