Bµi 6
T¸m M¹CH KH¸C KINH
(Kú KINH B¸T M¹CH)
MôC TIªU
1. Nªu ®−îc tªn gäi cña 8 m¹ch kh¸c kinh vµ xÕp ®−îc 8 m¹ch thµnh 4 cÆp
t−¬ng øng.
2. M« t¶ chÝnh x¸c lé tr×nh cña 8 m¹ch kh¸c kinh.
3. Tr×nh bµy ®−îc nh÷ng tÝnh chÊt chung trong sinh lý b×nh th−êng vµ trong
bÖnh lý cña 8 m¹ch kh¸c kinh.
4. LiÖt kª vµ ph©n tÝch ®−îc triÖu chøng chñ yÕu vµ 4 triÖu chøng phô khi m¹ch
kh¸c kinh t−¬ng øng cã bÖnh.
5. Nªu ®−îc tªn gäi cña 8 huyÖt giao héi cña 8 m¹ch kh¸c kinh (b¸t m¹ch giao
héi huyÖt ).
6. Tr×nh bµy ®−îc c¸ch sö dông huyÖt cña 8 m¹ch kh¸c kinh trong ®iÒu trÞ.
I. §¹I C−¬NG
T¸m m¹ch kh¸c kinh (Kú kinh b¸t m¹ch) bao gåm c¸c m¹ch:
− M¹ch Xung
− M¹ch ©m kiÓu
− M¹ch §íi
− M¹ch D−¬ng kiÓu
− M¹ch §èc
− M¹ch ©m duy
− M¹ch Nh©m
− M¹ch D−¬ng duy
Nh÷ng m¹ch kh¸c kinh cã nhiÖm vô liªn l¹c vµ ®iÒu hßa sù thÞnh suy cña
khÝ huyÕt trong 12 kinh chÝnh ®Ó ®¶m b¶o sù c©n b»ng cña c¬ thÓ. Nh÷ng nhµ
ch©m cøu x−a ®· xem “nh÷ng ®−êng kinh nh− lµ s«ng, nh÷ng m¹ch kh¸c kinh
nh− lµ hå”. Mét c¸ch tæng qu¸t nh− sau:
113
− C¸c m¹ch Nh©m, §èc, Xung, §íi: chøc n¨ng sinh ®Î.
− M¹ch D−¬ng kiÓu, ©m kiÓu: chøc n¨ng vËn ®éng.
− M¹ch D−¬ng duy, ©m duy: chøc n¨ng c©n b»ng.
A. ý NGHÜA CñA NH÷NG TªN GäI
− §èc cã nghÜa lµ chØ huy, cai trÞ. M¹ch §èc cã lé tr×nh ch¹y theo ®−êng gi÷a
sau th©n vµ qu¶n lý tÊt c¶ c¸c kinh d−¬ng cña c¬ thÓ, v× thÕ cßn cã tªn “bÓ
cña c¸c kinh d−¬ng”.
− Nh©m cã nghÜa lµ tr¸ch nhiÖm, cã chøc n¨ng h−íng dÉn. M¹ch Nh©m
ch¹y theo ®−êng gi÷a tr−íc th©n vµ qu¶n lý tÊt c¶ c¸c kinh ©m, v× thÕ cßn
cã tªn “bÓ cña c¸c kinh ©m”.
− Xung cã nghÜa lµ n¬i tËp trung, giao lé. M¹ch Xung nèi nh÷ng huyÖt cña
kinh ThËn ë bông vµ ngùc.
− KiÓu cã nghÜa lµ th¨ng b»ng, linh ho¹t. §©y còng lµ tªn gäi kh¸c kinh cho
m¾t c¸ ch©n cña c¸c vò c«ng. Hai m¹ch KiÓu ®Òu b¾t nguån tõ m¾t c¸
ch©n, cã nhiÖm vô chØ ®¹o c¸c vËn ®éng cña c¬ thÓ, ®Õn chÊm døt ë khãe
m¾t trong ®Ó duy tr× ho¹t ®éng cña mÝ m¾t.
− Duy cã nghÜa lµ nèi liÒn. M¹ch ©m duy cã lé tr×nh ë phÇn ©m cña c¬ thÓ vµ
nèi c¸c kinh ©m víi nhau. M¹ch D−¬ng duy cã lé tr×nh ë phÇn d−¬ng cña
c¬ thÓ vµ nèi c¸c kinh d−¬ng víi nhau.
− §íi cã nghÜa lµ ®ai. M¹ch ®íi ch¹y vßng quanh th©n, bªn d−íi c¸c s−ên
vµ bäc lÊy nh÷ng ®−êng kinh chÝnh nh− bã lóa (ngo¹i trõ kinh Can vµ
kinh Bµng quang).
B. §ÆC §IÓM CHUNG CñA 8 M¹CH KH¸C KINH
1. Nh÷ng m¹ch kh¸c kinh t¹o thµnh 4 hÖ thèng, bao gåm:
− Hai hÖ thèng m¹ch ©m - ©m
− Hai hÖ thèng m¹ch d−¬ng - d−¬ng.
Cã nghÜa lµ 4 hÖ thèng liªn l¹c ®−îc gäi “hÖ thèng chñ - kh¸ch”
− HÖ thèng 1: m¹ch Xung (©m) víi m¹ch ©m duy (©m).
− HÖ thèng 2: m¹ch Nh©m (©m) víi m¹ch ©m kiÓu (©m).
− HÖ thèng 3: m¹ch §èc (d−¬ng) víi m¹ch D−¬ng kiÓu (d−¬ng).
− HÖ thèng 4: m¹ch §íi (d−¬ng) víi m¹ch D−¬ng duy (d−¬ng).
2. Nh÷ng m¹ch kh¸c kinh kh«ng cã lé tr×nh ®i s©u vµo c¸c t¹ng phñ, ngo¹i
trõ cã mét sè m¹ch ®i vµo phñ kh¸c th−êng (m¹ch §èc, Xung, Nh©m ®i tõ d¹
con (n÷ tö bµo; m¹ch §èc vµo n·o tñy). M¹ch kh¸c kinh lµ nh÷ng ®−êng dÉn
tinh khÝ cña ThËn lªn ®Çu.
114
3. Trõ m¹ch §íi ®i vßng quanh l−ng, 7 m¹ch cßn l¹i ®Òu ®i tõ d−íi lªn vµ
tÊt c¶ ®Òu b¾t nguån tõ ThËn - Bµng quang.
Thiªn §éng du, s¸ch Linh khu cã ®o¹n: “Xung m¹ch lµ biÓn cña 12
kinh, cïng víi ®¹i l¹c cña kinh tóc thiÕu ©m, khëi lªn tõ bªn d−íi ThËn (khëi
vu ThËn h¹)...”.
Thiªn B¶n du, s¸ch Linh khu cã ®o¹n: “M¹ch Nh©m vµ §èc b¾t nguån tõ
ThËn vµ th«ng víi ©m d−¬ng cña trêi ®Êt”.
Nh÷ng m¹ch ©m kiÓu, D−¬ng kiÓu, ©m duy vµ D−¬ng duy xuÊt ph¸t tuÇn
tù tõ nh÷ng huyÖt chiÕu h¶i, th©n m¹ch, tróc t©n, kim m«n thuéc hÖ thèng
ThËn - Bµng quang.
4. Nh÷ng m¹ch kh¸c kinh kh«ng g¾n víi ngò hµnh, kh«ng cã quan hÖ biÓu
lý nh− kinh chÝnh.
5. ChØ cã 2 m¹ch Nh©m vµ §èc cã huyÖt riªng, c¸c m¹ch cßn l¹i ®Òu m−în
huyÖt cña c¸c ®−êng kinh chÝnh khi nã ®i qua.
C. PH−¬NG PH¸P Sö DôNG Kú KINH B¸T M¹CH
Nh÷ng m¹ch kh¸c kinh cã quan hÖ chÆt chÏ víi nh÷ng kinh chÝnh. Ng−êi
x−a ®· vÝ kinh chÝnh nh− s«ng, m¹ch kh¸c kinh nh− hå. Sù quan hÖ nµy ®−îc
thÓ hiÖn ë b¸t m¹ch giao héi huyÖt.
Trong bÖnh lý rèi lo¹n cña m¹ch kh¸c kinh, ph−¬ng ph¸p chän huyÖt nh− sau:
− Chän giao héi huyÖt cña m¹ch bÞ bÖnh.
− KÕ tiÕp lµ nh÷ng huyÖt ®iÒu trÞ triÖu chøng.
− Cuèi cïng lµ huyÖt giao héi cña m¹ch kh¸c kinh cã quan hÖ chñ - kh¸ch
víi m¹ch bÞ bÖnh.
Do ph−¬ng ph¸p sö dông trªn nªn kú kinh b¸t m¹ch ®−îc kh¶o s¸t theo 4
hÖ thèng chñ kh¸ch.
− HÖ thèng 1: ©m - ©m: m¹ch Xung víi m¹ch ©m duy.
− HÖ thèng 2: ©m - ©m: m¹ch Nh©m víi m¹ch ©m kiÓu.
− HÖ thèng 3: d−¬ng - d−¬ng: m¹ch §èc víi m¹ch D−¬ng kiÓu.
− HÖ thèng 4: d−¬ng - d−¬ng: m¹ch §íi víi m¹ch D−¬ng duy.
Chóng t«i kh«ng ®Ò cËp trong bµi nµy ph−¬ng ph¸p sö dông b¸t m¹ch giao
héi huyÖt theo Linh quy b¸t ph¸p. Ph−¬ng ph¸p sö dông huyÖt theo thêi gian
“më” cña nh÷ng huyÖt khãa nµy sÏ ®−îc tr×nh bµy trong ph−¬ng ph¸p ch©m
theo Linh quy b¸t ph¸p (xin tham kh¶o tªn bµi t−¬ng øng trong tËp Ph−¬ng
ph¸p ch©m cøu).
115
Kú kinh b¸t m¹ch
- HÖ thèng 8 m¹ch kh¸c kinh gåm: m¹ch Xung, m¹ch ©m kiÓu, m¹ch D−¬ng kiÓu, m¹ch ©m
duy, m¹ch D−¬ng duy, m¹ch Nh©m, m¹ch §èc vµ m¹ch §íi.
- TÊt c¶ 8 m¹ch kh¸c kinh dÒu b¾t nguån (trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp) tõ hÖ thèng ThËn - Bµng quang.
- T¸m m¹ch kh¸c kinh t¹o thµnh 4 hÖ thèng chñ - kh¸ch gåm:
+ M¹ch Xung vµ m¹ch ¢m duy
+ M¹ch Nh©m vµ m¹ch ¢m kiÓu
+ M¹ch §èc vµ m¹ch D−¬ng kiÓu
+ M¹ch §íi vµ m¹ch D−¬ng duy
- HÖ thèng 8 m¹ch kh¸c kinh th−êng ®−îc sö dông trong:
+ Hç trî chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ nh÷ng bÖnh khã (nh÷ng ®−êng kinh nh− lµ s«ng, nh÷ng m¹ch
kh¸c kinh nh− lµ hå).
+ §iÒu trÞ theo Linh quy b¸t ph¸p (sö dông b¸t m¹ch giao héi huyÖt).
- C¸ch phèi huyÖt trong sö dông kú kinh b¸t m¹ch
+ HuyÖt sè 1 (huyÖt më - huyÖt khai): giao héi huyÖt cña m¹ch bÞ bÖnh (hoÆc cã liªn hÖ ®Õn
bÖnh ®−îc chÈn ®o¸n).
+ KÕ tiÕp lµ nh÷ng huyÖt ®iÒu trÞ triÖu chøng
+ HuyÖt cuèi cïng (huyÖt ®ãng - huyÖt h¹p): huyÖt giao héi cña m¹ch cã quan hÖ chñ-kh¸ch
víi m¹ch bÞ bÖnh.
II. HÖ THèNG M¹CH XUNG, m¹ch ©M DUY
Lé tr×nh cña m¹ch Xung sö dông nh÷ng huyÖt cña kinh ThËn, lé tr×nh cña
m¹ch ©m duy sö dông nh÷ng huyÖt cña kinh Tú vµ kinh Can. Lé tr×nh cña chóng
®i theo nh÷ng kinh ©m chÝnh vµ nèi víi m¹ch Nh©m t¹i huyÖt liªm tuyÒn.
A. M¹CH XUNG
1. Lé tr×nh ®−êng kinh
M¹ch Xung khëi nguån tõ ThËn. Tõ ThËn, m¹ch Xung ch¹y xuèng d−íi
®Õn huyÖt héi ©m cña m¹ch Nh©m. Tõ ®©y, m¹ch Xung chia lµm 2 nh¸nh:
− Nh¸nh sau: ch¹y ®Õn mÆt trong cña cét sèng.
− Nh¸nh tr−íc: theo m¹ch Nh©m ®Õn huyÖt quan nguyªn. Tõ ®©y ®Õn nèi
víi huyÖt hoµnh cèt (ngang trung cùc, c¸ch 1/2 thèn), ch¹y däc theo kinh
ThËn ®o¹n ë bông ®Õn huyÖt u m«n (ngang cù khuyÕt, c¸ch 1/2 thèn). Trªn
®o¹n ë bông nµy, m¹ch Xung cã nh÷ng nh¸nh nhá nèi víi kinh c©n ë
tr−êng vÞ. §−êng kinh ch¹y tiÕp tôc lªn trªn theo kinh ThËn ®Õn huyÖt du
phñ. Trªn ®o¹n ®−êng ë ngùc, m¹ch Xung l¹i còng cho nhiÒu nh¸nh nèi
víi c¸c kho¶ng liªn s−ên. §−êng kinh ch¹y tiÕp tôc lªn hÇu häng vµ nèi víi
huyÖt liªm tuyÒn cña m¹ch Nh©m vµ sau ®ã lªn mÆt, vßng quanh m«i.
116
Tõ huyÖt hoµnh cèt cã nh¸nh ®i xuèng theo mÆt trong ®ïi ®Ó ®i chung víi
kinh ThËn (s¸ch Linh khu, Thiªn §éng du) ®Õn b¾p ch©n, m¾t c¸ trong. Trªn
®o¹n nµy, m¹ch Xung cã nhiÒu nh¸nh ®Õn nh÷ng vïng cña chi d−íi nh»m lµm
“Êm cho ch©n vµ c¼ng ch©n”.
Còng tõ huyÖt Hoµnh cèt, cã 1 nh¸nh kh¸c ®Õn huyÖt khÝ xung cña kinh
VÞ, sau ®ã tiÕp tôc ®i chÐo xuèng mÆt sau c¼ng ch©n vµ chÊm døt ë ngãn ch©n
c¸i. Thiªn 62 s¸ch Linh khu cã ghi “...Khi xuèng d−íi ch©n, nã cã 1 chi biÖt ®i
lÖch vµo bªn trong m¾t c¸, xuÊt ra trªn mu bµn ch©n, nhËp vµo trong kho¶ng
ngãn ch©n c¸i, rãt vµo c¸c l¹c m¹ch, nh»m lµm Êm cho ch©n vµ c¼ng ch©n”.
2. Nh÷ng mèi liªn hÖ cña m¹ch Xung
− Liªn hÖ víi kinh chÝnh ThËn: ë ®o¹n bông ngùc, m¹ch Xung m−în nh÷ng
huyÖt cña kinh ThËn (hoµnh cèt, u m«n, du phñ).
− Liªn hÖ víi m¹ch Nh©m: m¹ch Xung cã nh÷ng nh¸nh ®Õn nèi víi m¹ch
Nh©m ë mÆt t¹i huyÖt liªm tuyÒn vµ thõa t−¬ng, ®Õn vïng bông d−íi nèi
víi huyÖt quan nguyªn, ©m giao.
− Liªn hÖ víi kinh chÝnh VÞ: t¹i huyÖt khÝ xung ®Ó tõ ®ã ch¹y tiÕp xuèng mÆt
trong c¼ng ch©n.
− Liªn hÖ víi m¹ch ©m duy trong mèi quan hÖ chñ kh¸ch.
3. TriÖu chøng khi m¹ch Xung rèi lo¹n
Mét c¸ch tæng qu¸t, dùa vµo lé tr×nh ®−êng kinh, chóng ta cã thÓ thÊy
nh÷ng biÓu hiÖn sau:
3.1. Do rèi lo¹n nh¸nh ë bông
− §au vïng th¾t l−ng, c¶m gi¸c h¬i bèc tõ bông d−íi.
− §au tøc bông d−íi, ãi möa sau khi ¨n.
− ë phô n÷:
+ Ngøa ©m hé, ®au s−ng ©m hé.
+ Kinh kÐo dµi, sa tö cung, thèng kinh.
+ Co th¾t ©m hé, huyÕt tr¾ng, hiÕm muén.
− ë ®µn «ng:
+ S−ng ®au d−¬ng vËt, tinh hoµn; viªm niÖu ®¹o.
+ LiÖt d−¬ng, di tinh.
3.2. Do rèi lo¹n nh¸nh ngùc vµ mÆt
− §au vïng tr−íc tim.
− Khã thë kÌm c¶m gi¸c h¬i bèc ng−îc lªn.
117