1
www.facebook.com/sachdongyduoc
MẠCH HỌC TỔNG HỢP
Tác giả: Hoàng Duy Tân
LỜI NÓI ĐẦU
Trong lâm sàng thực nghiệm, đối với các thầy thuốc YHCT, một trong những yếu tố chẩn
đoán đƣợc coi là khó nhất, đó là việc xem mạch. Mạch tƣợng (hình thể của mạch) vừa là
thực tại ( sờ, bắt được) nhƣng cũng rất trừu tƣợng. Xét về từng ý nghĩa của mạch, mỗi loại
mạch có thể chủ một loại bệnh khác nhau. Ngoài ra mạch ở các vị trí khác nhau cũng biểu
hiện bệnh lý khác nhau. Thí dụ: Mạch Trầm (thuộc Thận - Thủy), nếu ở vị trí bộ xích bên tay
trái ( bộ vị của Thận) thì rất tốt nhƣng nếu ở vị trí bộ thốn tay trái (thuộc Tâm) lại rất nguy
hiểm, vì đó là biểu hiện của thủy khắc hỏa, bệnh nặng hơn... Muốn hiểu tại sao cũng mạch
Trầm, ở bộ vị này thì tốt, ở bộ vị khác lại xấu... đòi hỏi phải hiểu biết về y lý...
Sách chuyên đề về mạch bằng tiếng Việt hiện nay tƣơng đối rất ít và ngay cả trong các sách
giáo khoa cũng chỉ bàn sơ qua về các bộ mạch, khó đáp ứng đƣợc nhu cầu ngày càng có
chiều hƣớng muốn nghiên cứu sâu hơn về YHCT (trong đó có mạch học).
Hiện nay, với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật, nhiều nƣớc đã nghiên cứu và sử dụng một số
máy để chẩn đoán mạch. Với đà phát triển nhƣ vũ bão của khoa thông công nghệ thông tin,
rất có thể trong tƣơng lai, việc sử dụng máy móc thiết bị hiện đại để thay thế đôi bàn tay của
thầy thuốc trong việc xem mạch. Tuy nhiên, vẫn cần đến sự khéo léo, tinh tế của bàn tay thầy
thuốc trong việc xem mạch. Vì vậy, chúng tôi cũng sẽ giới thiệu một cách tổng quan về
những thiệt bị hiện đại dùng trong việc hỗ trợ ghi nhận mạch. Các chuyên gia về máy tính
nhận xét rằng, khi chúng mua một máy tính, ra khỏi cửa, có thể máy của chúng ta đã bị tụt
hậu rồi. Các thiết bị chúng tôi giới thiệu bây giờ, có thể chỉ vài năm nữa thôi sẽ trở thành tụt
hậu, nhƣng hy vọng sẽ phần nào đem đến cho ngƣời đọc một số nét chấm phá về việc ứng
dụng các thiết bị mới trong việc ghi nhận hình sóng mạch.
Vì vậy, trong tinh thần nghiên cứu, học hỏi, chúng tôi cố gắng tổng hợp lại các sách mạch (đa
số dựa theo các sách mạch bằng tiếng Hán) xƣa và nay, sắp xếp lại thành hệ thống trong
từng vấn đề chuyên sâu về mạch.
Nội dung của từng mạch đƣợc triển khai dƣới 9 tiêu đề:
1- Đại cƣơng: Nêu lên phần xuất xứ hoặc định nghĩa về từng loại mạch đó.
2- Mạch tƣợng: Cách mô tả hoặc hình vẽ biểu diễn của các mạch đó theo các sách chuyên
khoa. Trong phần này, chúng tôi giới thiệu thêm (nếu có thể) hình vẽ biểu diễn của các mạch
đó theo những sách mạch hiện đại: trình bày đƣờng biểu diễn mạch qua các dạng sóng,
đƣợc đo bằng các máy tƣơng đối hiện đại, giúp ngƣời đọc có đƣợc sự so sánh hoặc dễ nhận
xét về các sóng mạch.
2
3- Nguyên nhân phát sinh mạch: Dựa theo quan điểm của các sách xƣa và nay, theo
YHCT lẫn YHHĐ. Thí dụ: Nguyên nhân phát sinh ra mạch PHÙ:
+ Theo YHCT có thể do tà khí xâm nhập vào 3 kinh dƣơng bức bách mạch khí ra ngoài...
+ Theo YHHĐ có thể do lƣợng máu của tim tống ra đƣợc tăng lên...
Những quan niệm tuy khác nhau giữa hai nền YHCT và YHHĐ có thể giúp ngƣời đọc hiểu rõ
hơn về nguyên nhân phát sinh ra loại mạch đó.
4- Mạch chủ bệnh: Mỗi mạch, tùy từng bộ vị (thốn, quan xích) khác nhau, có thể biểu hiện
loại bệnh chứng khác nhau... Các y gia, qua kinh nghiệm, đã ghi chép tƣơng đối khá đầy
đủ... ở đây, chúng tôi chỉ tổng hợp lại và sắp xếp theo thứ tự thời gian của các tác phẩm trích
dẫn. Thí dụ cũng về mạch PHÙ, theo lịch sử phải kể đến sách Nội kinh Tố Vấn rồi đến
Thƣơng hàn luận, Kim quỹ...
5- Mạch chủ kiêm mạch bệnh: Mỗi mạch, khi kết hợp với mạch khác, có thể đem lại ý nghĩa
bệnh lý khác nhau. Thí dụ: mạch Phù Sác chủ cảm phong nhiệt nhƣng Phù Khẩn lại chủ cảm
phong hàn...
6- Mạch và trị liệu: Qua kinh nghiệm, các nhà mạch học đã tổng hợp đƣợc các phác đồ điều
trị cho từng loại mạch, làm cơ sở cho việc lập luận và nghiên cứu về mạch.
7- Các lời bàn về mạch: Trình bày các quan điểm riêng của các sách về mạch có uy tín, kể
cả những lời bình luận, tranh cãi... giúp hiểu sâu hơn về ý nghĩa và ứng dụng của các loại
mạch đó trong nghiên cứu và trị liệu.
8- Các y án liên quan đến mạch: Nêu những kinh nghiệm thực tiễn của các danh y và đó
cũng là cách hay nhất để hiểu rõ hơn về lý luận và ứng dụng mạch trong chẩn đoán và trị
liệu.
9- Sự liên hệ: (nếu có) giữa mạch đó với các mạch khác giúp cho dễ nhận xét và dễ nhớ.
Vì tài liệu có hạn, sự hiểu biết có chừng mực mà đề tài về mạch quá rộng... chắc chắn trong
lúc biên soạn khó tránh khỏi thiếu sót, rất mong nhận đƣợc những ý kiến đóng góp để việc
biên soạn đƣợc tốt đẹp và hoàn hảo hơn.
Biên Hoà, ngày 01 tháng 04 năm 2006.
HOÀNG DUY TÂN
A- Đại cƣơng
Chữ MẠCH theo nguyên nghĩa có thể hiểu là:
1- Chữ Mạch (脈) một bên là chữ Huyết (血) một bên là chữ Phái (派) (là ngành, là chi phái,
nhánh), ý nói rằng mạch là một phái, một ngành của huyết, ở trong đó, huyết lƣu thông.
3
2- (血永) Một bên là chữ Huyết (血) một bên là chữ Vĩnh (永) là lâu dài, ý nói có mạch (có
huyết), còn mạch thì có thể còn sống lâu dài (mất mạch, mạch không đập nữa là chết).
3- Một bên là chữ Nguyệt (đúng ra là bộ Nhục 月) một bên là chữ (Vĩnh 永) là lâu dài, ý nói có
mạch thì sống lâu ( không còn mạch thì chết).
Nhƣ vậy, theo YHCT, mạch là biểu hiện của Khí, Huyết, lƣu hành ngày đêm khắp cả cơ thể
con ngƣời.
Theo YHHĐ, mạch là làn sóng áp huyết, từ tim
chuyển ra động mạch, lan truyền dài theo ống mạch với tốc độ bình thƣờng là 9m/giây.
Theo YHCT, chẩn mạch là thầy thuốc dùng ngón tay của mình, bắt mạch của ngƣời bệnh để
phân biệt mạch tƣợng rồi kết hợp với các phép Vọng (nhìn), Văn (nghe), Vấn (hỏi), để chẩn
đoán âm dƣơng biểu lý, hàn nhiệt, hƣ thực của bệnh chứng.
Giá Trị Của Việc Chẩn Mạch
- Sách 'Trung y học khái luận' ghi: "Chẩn đoán mạch tƣợng có thể hiểu rõ đƣợc sự biến hóa
của bệnh tà, theo đó mà phân biệt chứng hậu, mặt khác lại có thể dò đƣợc sự thƣờng hoặc
biến của khí huyết, theo đó mà suy đoán đƣợc sự thịnh suy của chính khí, làm cho thầy
thuốc có thể nắm vững đƣợc chiều hƣớng tiêu trƣởng trên lâm sàng".
- Thiên 'Nghịch thuận' (Linh khu 55) ghi: "Sự thịnh suy của mạch là để xét biết đƣợc sự hƣ
hoặc thực, hữu dƣ hoặc bất túc của khí".
- Thiên 'Phƣơng thịnh suy luận' (Tố vấn 80) nêu lên cụ thể giá trị của việc chẩn mạch: "...
Đem những tình hình tỉ mỉ đã xem xét đƣợc mà tổng hợp lại, suy tìm sự biến hóa của âm
dƣơng, hiểu rõ bệnh tình của ngũ tạng, rút ra đƣợc kết luận đúng đắn rồi căn cứ vào điểm
cốt yếu của hƣ thực, ngũ chẩn, ngũ độ để phán đoán".
B- Lịch Sử Mạch Học
4
- Cuốn sách cổ nhất đề cập đến mạch là cuốn 'Nội kinh Tố vấn' ( khoảng 200 - 300 năm trước
Công nguyên), đáng kể nhất là các thiên: 'Mạch yếu tinh vi luận (Tố vấn 17), Bình nhân khí
tƣợng luận (Tố vấn 18), Kinh mạch biệt luận (Tố vấn 21), Mạch giải ( Tố vấn 49), Thị thung
dung luận (Tố vấn 76)...
- Khoảng thế kỷ thứ 5 trƣớc Công nguyên, Tần Việt Nhân (Biển Thước) trong tác phẩm 'Nan
kinh' đã để ra 24 Nan (trong tổng số 81 Nan) bàn về mạch.
- Thế kỷ 2-3 sau Công nguyên, Trƣơng Trọng Cảnh, trong sách 'Thƣơng hàn luận' và 'Kim
quỹ ngọc hàm kinh' đã ghi lại kinh nghiệm và nhận định về từng loại mạch và chứng.
- Thế kỷ thứ 3, Vƣơng Thúc Hòa lần đầu tiên đã hệ thống hóa toàn bộ mạch học trong tác
phẩm 'Mạch kinh'.
- Đời nhà Nguyên, có hai quyển sách về mạch đáng đƣợc chú ý đến là:
1- 'Khiết Cổ chú Thúc Hòa mạch học' của Trƣơng Nguyên Tố (Trương Khiết Cổ) chú giải về
sách mạch của Vƣơng Thúc Hòa.
2- 'Mạch chứng chỉ chưởng' của Chu Đan Khê bàn về mạch và chứng.
- Đời nhà Minh (1368) tài liệu về mạch có:
Chẩn gia chính nhãn của Lý Trung Tử (Lý Sĩ Tài).
Mạch lý minh biện của Lữ Quý.
Đồ chú mạch chứng phụ trƣơng của Trƣơng Thế Hiền.
Tần Hồ mạch học của Lý Thời Trân.
Chẩn mạch đại chỉ của Chúc Nhạc.
Tứ chẩn pháp của Trƣơng Tam Dƣơng.
5
- Đời nhà Thanh (1644) sách bàn về mạch có:
Mạch học hợp bích của Trầm Kích.
Chẩn mạch tam thập nhị biện của Quản Ngọc Hành.
Mạch lý vị tham của Từ Chi Tuấn.
Mạch học chú thích của Vƣơng Văn Kỳ.
Mạch pháp nhiên tri của Tiền Kinh Luân.
Mạch chứng điều biện của Hạ Chính.
Trì tố mạch hậu chứng của Du Chính Tiếp.
Tứ chẩn quyết vi của Lâm Chi Hàn.
Hoạt nhân tâm pháp chẩn thiệt kính của Lƣu Dĩ Nhân.
- Lý Sĩ Tài (1624) cũng dành hẳn một chƣơng ('Tứ Ngôn Mạch Quyết' trong sách 'Y tôn tất
độc') để bàn về mạch.
- Trƣơng Cảnh Nhạc (1624) trong bộ 'Cảnh Nhạc toàn thư' cũng có hẳn một chƣơng 'Mạch
thần' bàn khá sâu về mạch.
Thế kỷ 18 với bộ 'Y tông kim giám' Ngô Khiêm và các cộng sự đã có hẳn một tập 'Tứ chẩn
tâm pháp yếu quyết' bàn về mạch...
Qua thế kỷ 20, với những tiến bộ về khoa học kỹ thuật, nhiều học viện Trung Y nổi tiếng nhƣ
Thƣợng Hải, Bắc Kinh, Quảng Châu, Thành Đô... đã dùng các thiết bị hiện đại đo và ghi lại
đƣợc các dạng sóng mạch, đồng thời cũng nêu lên đƣợc sự tƣơng quan giữa mạch và các
chức danh bệnh lý theo thuật ngữ y học hiện đại...
Tại Việt Nam, vào thế kỷ 18, Nguyễn Bá Tĩnh (Tuệ Tĩnh) trong sách 'Hồng nghĩa giác tƣ y
thƣ' có nhiều chỗ bàn về mạch. Và Hải Thƣợng Lãn Ông, trong chƣơng 'Y gia quan miện'
cũng có hẳn một phần bàn về các mạch và cách xem mạch...