Báo cáo nghiên
cứu khoa học:
"Ám ảnh nghệ
thuật trong truyện
ngắn Một thầy
thuốc nông thôn
của F. Kafka"
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 4b-2008
21
¸m ¶nh nghÖ thuËt trong truyÖn ng¾n
Mét thÇy thuèc n«ng th«n cña F. Kafka
NguyÔn ThÞ Thanh HiÕu
(a)
Tãm t¾t. Mét thÇy thuèc n«ng th«n lµ truyÖn ng¾n ®éc ®¸o vµ ®Çy Ên t−îng cña F.
Kafka. Bµi viÕt tËp trung lÝ gi¶i søc ¸m ¶m nghÖ thuËt m·nh liÖt cña nã, trong ®ã
nghÖ thuËt x©y dùng thÕ giíi néi t©m nh©n vËt ng−êi thÇy thuèc lµ tiªu biÓu h¬n c¶.
Tõ h×nh t−îng t©m tr¹ng ng−êi thÇy thuèc, F. Kafka ®· cho thÊy mét vÊn ®Ò trong x·
héi hiÖn ®¹i: vÊn ®Ò th©n phËn con ng−êi.
ét thÇy thuèc n«ng th«n lµ
truyÖn ng¾n ®Çy ¸m ¶nh, mª
hoÆc ng−êi ®äc. Kh«ng ph¶i v× mét cèt
truyÖn kÞch tÝnh, mét nh©n vËt cã Ên
t−îng s¾c nÐt hay nh÷ng t×nh tiÕt li k×,
nh−ng ®· ®äc lµ kh¾c dÊu ngay trong
t©m t−ëng bëi søc gîi réng lín vµ s©u
xa cña nã. TruyÖn nµy tiªu biÓu cho
phong c¸ch cña F. Kafka bëi lèi viÕt
kh«ng ai b¾t ch−íc næi. V¨n phong chÆt
chÏ, gi¶n dÞ mµ hiÖn ®¹i, ®Çy ý nghÜa
biÓu t−îng vµ triÕt lÝ ®· t¹o nªn gi¸ trÞ
®éc ®¸o cho s¸ng t¸c cña F. Kafka nãi
chung vµ truyÖn ng¾n nµy nãi riªng.
Trong khu«n khæ bµi viÕt nµy,
chóng t«i t×m hiÓu ngßi bót tæ chøc
truyÖn ng¾n cña F. Kafka nh− lµ mét
sù lÝ gi¶i søc ¸m ¶nh nghÖ thuËt m·nh
liÖt. Râ rµng, ®©y lµ mét sù l¾ng ®äng
tõ nhiÒu yÕu tè, ®−îc kiÕn t¹o bëi mét
tµi n¨ng v¨n ch−¬ng tr¸c tuyÖt. Næi bËt
nhÊt lµ h×nh t−îng nh©n vËt ng−êi thÇy
thuèc. Riªng biÖt, ®éc ®¸o, g©y Ên t−îng
®Õn k× l¹. Vµ xÐt ®Õn cïng, c¸c ph−¬ng
diÖn kh¸c nh− kh«ng gian, thêi gian
nghÖ thuËt, nghÖ thuËt kÓ chuyÖn, lêi
v¨n, giäng ®iÖu… ®Òu quy tô vÒ nh©n
vËt.
Tho¹t nh×n, víi mét tiªu ®Ò truyÖn
ng¾n nh− thÕ nµy, ng−êi ®äc cã c¶m
t−ëng sÏ ®−îc chøng kiÕn c©u chuyÖn vÒ
mét con ng−êi, mét sè phËn, kiÓu nh−
trong v¨n xu«i truyÒn thèng th«ng
th−êng. Nh−ng ë ®©y hoµn toµn kh¸c.
NÕu mong −íc ®äc ®Ó t×m thÊy mét
chuyÖn g× ®ã th× ng−êi ®äc sÏ thÊt väng.
Nh−ng ®äc ®Ó ngÉm nghÜ, tr¶i nghiÖm
th× l¹i v« cïng thÝch thó. F. Kafka
kh«ng ®i s©u vµo mét cuéc ®êi cô thÓ víi
bao th¨ng trÇm, biÕn cè hay nh÷ng Ðo le
cña sè phËn. Nhµ v¨n chØ viÕt vÒ mét
kho¶nh kh¾c nhá bÐ trong ®êi ng−êi
nh−ng nãi ®−îc c¶ c¸i c« ®¬n cña toµn
bé kiÕp ng−êi, viÕt vÒ c¸i phi lÝ mµ nh−
kh«ng ph¶i phi lÝ, viÕt vÒ nh÷ng chuyÖn
cña thÕ kØ tr−íc nh−ng còng lµ viÕt cho
thÕ kØ nµy, cho t−¬ng lai.
§i suèt m¹ch truyÖn tõ dßng ®Çu
cho ®Õn kÕt thóc lµ h×nh t−îng t©m
tr¹ng ng−êi thÇy thuèc, nh©n vËt chÝnh
trong t¸c phÈm x−ng “t«i” víi t− c¸ch
ng−êi trÇn thuËt. TÊt c¶ nh÷ng biÕn
th¸i t©m lÝ tÕ vi cña con ng−êi trong
mét kho¶ng thêi gian ng¾n ngñi ®−îc
nhµ v¨n kh¾c häa rÊt chi tiÕt vµ kÜ
l−ìng. Nh÷ng yÕu tè ngo¹i h×nh, tÝnh
c¸ch, tiÓu sö cña nh©n vËt bÞ bãc l−îc,
trë nªn mê nhße. Ng−êi ®äc kh«ng biÕt
NhËn bµi ngµy 02/10/2008. Söa ch÷a xong 03/11/2008.
M
NguyÔn ThÞ Thanh HiÕu ¸m ¶nh nghÖ thuËt trong truyÖn..., TR. 21-26
22
g× nhiÒu, chØ vµi ba th«ng tin cã thÓ x©u
chuçi l¹i: trong mét ®ªm b·o tuyÕt d÷
déi, ng−êi thÇy thuèc ph¶i tíi mét lµng
xa ch÷a cho mét ng−êi m¾c träng bÖnh.
Nh−ng «ng kh«ng cã mét con ngùa nµo
®Ó ®i tíi ®ã. Bçng nhiªn «ng ph¸t hiÖn
trong chuång lîn bá hoang l©u ngµy mét
g· phu ngùa vµ hai con ngùa “v−¬n
th©n h×nh táa ra khãi”. Ng−êi thÇy
thuèc vÉn ch−a yªn t©m ®i khi thÊy tªn
phu ngùa chäc ghÑo c« hÇu Rosa nh−ng
g· ®ã ®· vç tay khiÕn chiÕc xe bÞ cuèn ®i
vµ ngay lËp tøc tíi ®−îc nhµ ng−êi
bÖnh. Lóc ®Çu ng−êi thÇy thuèc b¶o
anh nµy kháe m¹nh, sau l¹i ph¸t hiÖn
mét vÕt loÐt khñng khiÕp trªn m×nh
anh ta. Bän ng−êi nhµ vµ c¸c b« l·o
trong lµng lét hÕt quÇn ¸o ng−êi thÇy
thuèc nh÷ng mong ng−êi bÖnh ®−îc
ch÷a khái. Sau, thÇy thuèc thÊy ngùa
vÉn cßn bªn cöa sæ vµ lªn ®−êng ch¹y
trèn. Con ®−êng vÒ nhµ trë nªn xa x«i
vµ khã kh¨n h¬n. Ng−êi thÇy thuèc
nhËn ra r»ng m×nh ®· bÞ lõa nh−ng
t×nh thÕ kh«ng thÓ nµo cøu v·n næi…
ChØ cã chõng Êy sù viÖc trªn bÒ mÆt,
nghÜa lµ rÊt Ýt ái, thËm chÝ gÇn nh−
kh«ng cã g× ®Ó kÓ, ®Ó nãi. §©y còng lµ
mét biÓu hiÖn cña lèi viÕt hiÖn ®¹i, ë ®ã
cèt truyÖn gÇn nh− bÞ xãa mê, cã nh÷ng
nhµ v¨n cùc ®oan h¬n cßn ®Þnh thñ tiªu
sù tån t¹i cña nã. Còng cÇn ph¶i nãi
thªm r»ng, nhµ v¨n lµ ng−êi cã chÞu
¶nh h−ëng Ýt nhiÒu cña triÕt häc “HiÖn
t−îng häc” nªn «ng rÊt Ýt ®i s©u m« t¶
t©m lÝ thùc chøng vµ «ng còng th−êng
phñ nhËn mèi quan hÖ nh©n qu¶. F.
Kafka râ rµng kh«ng quan t©m nhiÒu
tíi líp sù kiÖn mµ ®i s©u vµo thÕ giíi
néi t©m cña nh©n vËt. ChÝnh v× vËy,
trong Mét thÇy thuèc n«ng th«n, ®èi
tho¹i ®· nh−êng chç cho ®éc tho¹i néi
t©m. Trong khi ®èi tho¹i lÎ tÎ, rêi r¹c,
trËt khíp th× ®éc tho¹i néi t©m chiÕm
−u thÕ, tÇn sè xuÊt hiÖn dµy ®Æc vµ tr¶i
suèt t¸c phÈm. §éc tho¹i néi t©m lµ
ph−¬ng tiÖn ®¾c ®Þa ®Ó nh©n vËt chÝnh
ph¬i bµy t©m lÝ phøc t¹p cña m×nh. ThÕ
giíi t©m tr¹ng Êy hiÖn lªn nh− mét
dßng ch¶y miªn man, v« tËn, kh«ng mét
t¸c nh©n nµo cã thÓ chi phèi sù chuyÓn
®éng nhanh hay chËm cña nã. Còng cã
thÓ xem ®Êy nh− lµ mét sù gÇn gòi víi
thñ ph¸p dßng ý thøc vèn ®−îc rÊt
nhiÒu nhµ v¨n −a chuéng vµo nh÷ng
thËp niªn gi÷a thÕ kØ XX, mét c¸ch
kh¸m ph¸, nh×n nhËn míi vÒ ®êi sèng
tinh thÇn cña con ng−êi, phøc t¹p, vi tÕ,
®a chiÒu chø kh«ng gi¶n ®¬n, rµnh
m¹ch. Kh¸m ph¸ h×nh t−îng ng−êi thÇy
thuèc, do vËy, kh«ng ph¶i theo lèi mßn
cò trong tiÓu thuyÕt truyÒn thèng, cø
men theo nh÷ng giíi thiÖu cña nhµ v¨n,
vin vµo nh÷ng mèi quan hÖ cña nh©n
vËt víi ng−êi kh¸c, bëi ë ®©y, nh÷ng c¨n
cø Êy hoµn toµn kh«ng ®−îc x¸c ®Þnh.
ChØ mçi mét dÊu vÕt duy nhÊt hiÓn
hiÖn, ®ã lµ t©m lÝ. Ng−êi thÇy thuèc bÞ
¸m ¶nh bëi tÊt c¶ nh÷ng sù viÖc xÈy ra
trong ®êi sèng hiÖn t¹i cña m×nh, cßn
ng−êi ®äc l¹i bÞ ¸m ¶nh bëi chÝnh nh÷ng
¸m ¶nh Êy cña nh©n vËt.
T©m lÝ cña ng−êi thÇy thuèc chØ
®−îc kh¾c häa trong mét thêi kh¾c ng¾n
ngñi nh−ng ®Çy biÕn ®éng vµ x¸o trén.
Tõ khi «ng ®Æt ch©n tíi nhµ ng−êi bÖnh,
®Æc tÝnh nµy cµng næi tréi s¾c nÐt. ¤ng
thÊy khã chÞu, bøc bèi gi÷a kh«ng khÝ
ngét ng¹t trong phßng vµ nh÷ng ng−êi
xung quanh. Trong khi chµng trai hoµn
toµn khoÎ m¹nh th× lßng tËn tuþ víi
c«ng viÖc ®· trë nªn v« nghÜa. Råi mét
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 4b-2008
23
lo¹t nh÷ng lo l¾ng kh¸c xuÊt hiÖn. Sù
chuyÓn ®æi nh÷ng cung bËc t×nh c¶m
cña nh©n vËt kh«ng ®−îc Kafka miªu t¶
dÇn dµ, cã sù chuÈn bÞ mµ ®ét ngét,
ngay lËp tøc nh−ng vÉn kh«ng t¹o c¶m
gi¸c hÉng hôt. Tuy nhiªn, ng−êi thÇy
thuèc còng cã thÓ xem lµ mét kiÓu nh©n
vËt khã x¸c ®Þnh vÒ mÆt quy luËt t©m lÝ.
§ang lo nghÜ chuyÖn nµy, chuyÖn kh¸c
l¹i µo tíi thÕ chç. Vµ cø thÕ, kh«ng mét
vÊn ®Ò nµo ®−îc tr¶i nghiÖm xong xu«i,
hoµn tÊt mµ lu«n dang dë, nöa chõng.
Nh−ng ngay sau ®ã, ë mét thêi ®iÓm
kh¸c, vÊn ®Ò Êy l¹i ®−îc ®Æt ra vµ bµn
l¹i. C¸i ch−a hoµn thµnh, ch−a hoµn tÊt
trong s¸ng t¸c cña Kafka còng lµ mét
nçi ¸m ¶nh lín. Chñ ®Ò Kafka ®−a ra,
do vËy, lu«n ë thêi hiÖn t¹i, bi ®¸t, nhøc
nhèi vµ ®ßi hái ph¶i ®−îc gi¶i quyÕt.
Kafka kh«ng miªu t¶ t©m lÝ mµ gîi më
t©m lÝ. Nh÷ng minh chøng tùa nh− thÕ
nµy xuÊt hiÖn nhiÒu trong truyÖn ng¾n
Mét thÇy thuèc n«ng th«n: “L−¬ng t«i
cùc thÊp nh−ng t«i l¹i hµo phãng vµ hay
gióp ®ì ng−êi nghÌo. T«i vÉn ph¶i hiÓu
r»ng Rosa b×nh yªn, vµ sau ®ã chµng
trai ch¾c sÏ thùc hiÖn ®−îc −íc muèn
cña m×nh, t«i còng muèn chÕt. T«i biÕt
lµm g× ë trong mïa ®«ng bÊt tËn nµy!
Ngùa cña t«i ®· chÕt vµ trong lµng
kh«ng cã lÊy mét ng−êi nµo s½n lßng
cho t«i m−în ngùa” [3, tr.784]. Cã thÓ
nãi ®©y lµ nh©n vËt kh«ng ngõng nh÷ng
nçi ©u lo. Nçi lo mçi lóc mét lín lªn vµ
®i cïng víi nã lµ mét lo¹t nh÷ng phi lÝ
hiÖn h÷u. Chµng trai kh«ng khoÎ m¹nh
nh− «ng t−ëng. Kh¸m l¹i, râ rµng anh
ta bÖnh nÆng. “Bªn s−ên ph¶i cña anh
ta, ®o¹n gÇn h«ng, lµ mét vÕt th−¬ng
to¸c ho¸c miÖng lín b»ng lßng bµn tay
t«i… Nh÷ng con gißi, mËp vµ dµi b»ng
ngãn tay ót cña t«i ®ang vÆn vÑo m×nh
bß hÕt tèc lùc trong v−¬ng quèc vÕt
th−¬ng vÒ phÝa ¸nh s¸ng…” [3, tr.785].
Tr−íc thùc tÕ khñng khiÕp ®ã, ph¶n
øng cña ng−êi thÇy thuèc còng chØ lµ:
“T«i kh«ng ng¨n ®−îc tiÕng suþt nho
nhá biÓu lé sù ng¹c nhiªn” [3, tr.785].
Th× ra c¸i phi lÝ vµ c¸i th−êng nhËt ë
®©y ®· tíi rÊt gÇn nhau, x©m nhËp vµo
nhau vµ ranh giíi cña chóng mong
manh ®Õn nçi con ng−êi d−êng nh− ®·
b¾t ®Çu biÕt chÊp nhËn c¸i phi lÝ. Ng−êi
ta kh«ng thÊy ®ã lµ c¸i ghª gím, khñng
khiÕp, kh«ng thÓ nµo tin næi n÷a mµ ®·
xem sù tån t¹i cña nã lµ cã thËt vµ b×nh
th−êng. TiÓu thuyÕt BiÕn d¹ng vµ mét
sè truyÖn ng¾n kh¸c còng ®· thÓ hiÖn
râ nÐt dÊu Ên phong c¸ch nµy cña t¸c
gi¶. Nhµ v¨n kh«ng cÇn ®i t×m kiÕm c¸i
phi lÝ ë ®©u xa mµ c¸i phi lÝ víi Kafka cã
ë ngay trong nh÷ng c¶nh sèng sinh ho¹t
®¬n thuÇn.
TÝnh chÊt sèng ®éng cña h×nh
t−îng nh©n vËt ng−êi thÇy thuèc tËp
trung chñ yÕu ë ®êi sèng t©m lÝ. Nh−ng
vÒ b¶n chÊt, t©m lÝ cña nh©n vËt nµy
kh«ng cßn gièng víi c¸c nh©n vËt trong
v¨n xu«i truyÒn thèng. §i cïng víi t©m
lÝ, nhµ v¨n cßn muèn h−íng ng−êi ®äc
tíi mét ý niÖm, mét triÕt lÝ, mét nçi ¸m
¶nh cña con ng−êi trong ®êi sèng hiÖn
®¹i, nghÜa lµ ®em l¹i mµu s¾c trõu
t−îng cho h×nh t−îng nh©n vËt. §äc
truyÖn ng¾n nµy, sÏ sai lÇm nÕu cø cè
®i t×m nh÷ng yÕu tè cô thÓ, x¸c ®Þnh
trong h×nh t−îng ng−êi thÇy thuèc n«ng
th«n (vÝ nh− hoµn c¶nh sèng, lai lÞch,
tiÓu sö nh©n vËt; thêi gian, kh«ng gian
diÔn ra sù kiÖn...). ChÝnh Kafka còng ®·
l−îc bá gÇn hÕt nh÷ng “c¨n cø” kh«ng
®¸ng tin cËy Êy. §äng l¹i tõ t¸c phÈm lµ
NguyÔn ThÞ Thanh HiÕu ¸m ¶nh nghÖ thuËt trong truyÖn..., TR. 21-26
24
søc ¸m gîi mét ý nghÜa kh¸i qu¸t, mét
c¶m nhËn, mét quan niÖm vÒ con ng−êi
th«ng qua nh÷ng m¶nh t©m tr¹ng ch¾p
nèi, rêi r¹c.
ë
®©y, ng−êi thÇy thuèc ®·
trë thµnh mét Èn dô vÒ th©n phËn con
ng−êi trong thÕ kØ XX. Hµnh tr×nh ®Õn
nhµ ng−êi bÖnh còng nh− nh÷ng lo toan
kh«ng døt cña «ng cã thÓ xem nh− lµ sù
kiÕm t×m ch©n lÝ ®Ých thùc cña cuéc
sèng, khi mµ nh÷ng gi¸ trÞ cò ®· cã
nh÷ng dÊu hiÖu r¹n nøt vµ ®æ vì, nhÊt
lµ sù khñng ho¶ng trong ®êi sèng tinh
thÇn. Nh−ng kiÕm t×m nhiÒu th× bÊt lùc
vµ v« väng cµng lín. Còng nh− ng−êi
thÇy thuèc, ®−êng tíi nhµ ng−êi bÖnh
nhanh chãng vµ ®¬n gi¶n bao nhiªu th×
®−êng vÒ nhµ bçng trë nªn xa x«i, mÞt
mïng, bÕ t¾c bÊy nhiªu. Lo ©u vÉn
kh«ng ngõng t¨ng tiÕn, nh÷ng nçi lo rÊt
th−êng nhËt: “T«i sÏ ch¼ng bao giê vÒ
®−îc ®Õn nhµ bëi tèc ®é ®i nµy; kho
kinh nghiÖm phong phó cña t«i cµng
®−îc tÝch lòy; tay kÕ nhiÖm ®ang ¨n
c−íp cña t«i, nh−ng v« Ých bëi lÏ y
kh«ng thÓ nµo chiÕm ®−îc chç cña t«i;
trong nhµ t«i, g· coi ngùa sóc sinh kia
®ang hoµnh hµnh; Rosa lµ n¹n nh©n
cña g·; t«i kh«ng muèn nghÜ vÒ chuyÖn
Êy thªm tý nµo n÷a... BÞ lõa dèi! BÞ lõa
dèi! Mét lÇn ®· trãt nghe theo tiÕng
chu«ng läc lõa Êy trong ®ªm th× kh«ng
thÓ nµo cøu v·n næi...” [3, tr.788]. TÊt
c¶ nh÷ng g× xÈy ra ®−îc c¶m nhËn nh−
mét c¬n ¸c méng khñng khiÕp vµ ®Çy
chua xãt, nçi ®au “bÞ lõa dèi” trong ý
nghÜa chung nhÊt cña côm tõ nµy. T¸c
phÈm khÐp l¹i nh−ng ®Êy lµ lèi kÕt thóc
cña “t¸c phÈm më”. Nã t¹o nªn ¸m ¶nh
m·nh liÖt vÒ nçi c« ®¬n, bi ®¸t, bÊt æn
trong sù sinh tån cña con ng−êi. Sù
b×nh yªn cña hä kh«ng cßn ®−îc ®¶m
b¶o, mµ tr−íc hÕt lµ b×nh yªn trong t©m
lÝ. Kh«ng cÇn tíi nh÷ng triÕt lÝ dµi
dßng, lé liÔu, mét c¸ch gi¸n tiÕp tõ ®êi
sèng t©m lÝ nh©n vËt, t¸c phÈm cña
Kafka ®· cã ý nghÜa dù b¸o s©u s¾c.
Ng−êi ph−¬ng T©y nhËn ra thÕ giíi hä
®ang sèng gièng thÕ giíi nghÖ thuËt cña
Kafka, vµ chÝnh hä còng ®ang t− duy vµ
tr¶i nghiÖm nh− nh÷ng nh©n vËt cña
«ng tõ nh÷ng thËp niªn ®Çu thÕ kØ
tr−íc.
Søc m¹nh cña truyÖn ng¾n lµ ë
c¸c chi tiÕt nghÖ thuËt, bÊt kÓ ®Êy lµ
truyÖn ng¾n truyÒn thèng hay hiÖn ®¹i.
Trong Mét thÇy thuèc n«ng th«n, F.
Kafka còng ®· t¹o dùng mét hÖ thèng
chi tiÕt mang ý nghÜa biÓu t−îng s©u
s¾c, lµm thµnh mét tæ hîp cã ®é kÕt nèi
kh¨ng khÝt vµ chÆt chÏ, gãp phÇn kh¾c
häa râ nÐt h¬n “t×nh c¶nh cùc k× khã xö”
còng nh− ®êi sèng t©m lÝ cña nh©n vËt
chÝnh. Ngay tõ lóc chuÈn bÞ ®i th¨m
kh¸m, d−êng nh− tÊt c¶ mäi viÖc ®· b¸o
tr−íc nh÷ng bÊt tr¾c: trËn b·o tuyÕt d÷
déi lÊp dµy kho¶ng kh«ng gian réng lín,
ngùa ®· chÕt håi ®ªm v× kiÖt søc… ngay
c¶ lóc ®· cã ngùa (mét c¸ch khã lÝ gi¶i)
th× c« hÇu g¸i Rosa l¹i nguy khèn trong
tay g· phu ngùa “sóc sinh”. Nh÷ng vËt
c¶n Êy vÉn kh«ng ng¨n ®−îc chuyÕn ®i
cña ng−êi thÇy thuèc. Tõ ®©y, «ng ta
nh− b−íc vµo mét mª lé vßng vÌo, rèi
r¾m. Mµu s¾c huyÒn tho¹i ®Ëm ®Æc h¬n
khi ng−êi thÇy thuèc b−íc vµo nhµ
ng−êi bÖnh. Tuy nhiªn, “F. Kafka hÇu
nh− kh«ng theo ®uæi c¸c song chiÕu
huyÒn tho¹i trùc tiÕp vµ kh«ng coi
chóng lµ c«ng cô tæ chøc tù sù” [4,
tr.471]. VÊn ®Ò s¸ng t¹o huyÒn tho¹i
cña F. Kafka n»m ë tr¹ng th¸i “hiÖn
®¹i” cña ý thøc vµ tr¹ng th¸i cña “thÕ
