ĐỀ XUẤT MỘT HƯỚNG KHẢO SÁT
CÁC DẤU HIỆU TIỀN GIẢ ĐỊNH VÀ HÀM NGÔN
TRONG CÁC PHÁT NGÔN TIẾNG ANH
A SUGGESTED APPROACH TO MEANS OF SIGNALLING
PRESUPPOSITIONS AND IMPLICATURES IN ENGLISH UTTERANCES
NGUYỄN THỊ MỸ PHƯỢNG
Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Đà Nẵng
NGUYỄN THỊ HỒNG NHẠN
Trường Đại học Dân Lập Duy Tân
TÓM TẮT
Tiền giả định (TGĐ) và hàm ngôn (HN), những phạm trù quan yếu trong ngữ dụng học có thế
đựơc nhận biết qua một số dấu hiệu ngữ nghĩa và cấu trúc. Trong giao tiếp, những dấu hiệu
này đã được sử dụng với những hình thức cụ thể nào và với mục đích gì? Bài này cố gắng đề
xuất cách trả lời các câu hỏi trên với việc khảo sát các cứ liệu dẫn chứng từ lấy từ phần thi
nghe của các bài thi IELTS và TOEIC với các thông tin định tính.
ABSTRACT
Presuppositions and implicatures as pragmatic categories can be realized into syntactic or
lexical signals which are labeled as “presupposition triggers” and “implicature triggers”. This
article addresses how presuppositions and implicatures are linguistically signaled by these
triggers and what functions they serve in spoken discourse. For the answers, we propose an
approach of seeking the descriptive evidence from the listening extracts of such tests as IELTS
and TOEIC.
1. Đặt vấn đề
Trong giao tiếp, để hiểu được đầy đủ ý nghĩa của câu nói, người nghe phải nhận thức
được nghĩa hiển ngôn (explicit meaning), là “cái ý nghĩa mà họ có thể rút ra được từ nghĩa
nguyên văn (nghĩa đen và cả nghĩa bóng) của các từ ngữ có mặt trong câu và từ những mối
quan hệ cú pháp của các từ ấy” và cả nghĩa hàm ẩn (implicit meaning) là “ những ý nghĩa vô
hình, không có sẵn trong ý nghĩa nguyên văn của từ ngữ và trong mối quan hệ cú pháp của câu
nhưng vẫn thấu đến người nghe qua một sự suy luận.” (Nguyễn Thiện Giáp, 2000: 115).
Thông tin TGĐ và HN được người nói thể hiện và người nghe nhận biết có liên quan đến việc
sử dụng trong phát ngôn một số lớn các từ, cú đoạn và cấu trúc cú pháp. Những hình thức
ngôn ngữ này được Levinson gọi là những dấu hiệu TGĐ hay tác tử kiểm định (presupposition
triggers) và dấu hiệu HN (implicature triggers) (Levinson, 1983).
Vấn đề này đã là mối quan tâm của không ít các nhà ngôn ngữ học và các nhà nghiên
cứu khác và gây ra khá nhiều tranh cãi. Tuy nhiên, hoạt động của các dấu hiệu này trong diễn
ngôn vẫn chưa thu hút được nhiều quan tâm, xét dưới góc độ ứng dụng sư phạm học đối với
người Việt học tiếng Anh khi nhận biết các TGĐ và HN ẩn giấu trong các bài trắc nghiệm
chuẩn quốc tế như TOEFL, IELTS và TOEIC. Xuất phát từ tình hình này, bài viết nhằm đề xuất
một hướng nghiên cứu nhằm khám phá hoạt động thực tế của TGĐ và HN thông qua sự xuất
hiện của chúng trong các phát ngôn và vai trò của chúng trong các đoạn thoại của các bài trắc
nghiệm này.
2. Giải quyết vấn đề
2.1. Cơ sở lý luận
Về khái niệm TGĐ:
Khi thực hiện phát ngôn, người nói giả định có những thông tin mà người nghe đã biết.
Vì coi đó là thông tin đã biết nên nói chung những thông tin như thế không được nói ra. Ngôn
ngữ học gọi những thông tin như vậy là thông tin tiền giả định (TGĐ) hay tiền đề. Theo ngữ
dụng học, thông tin TGĐ là thông tin được người nói mặc nhiên chấp nhận là đúng và cho
rằng người nghe chấp nhận là đúng khi phát ngôn được đưa ra. TGĐ không mang giá trị thông
báo nhưng là cái nền, tạo điều kiện để thông báo có ý nghĩa và được cụ thể hóa. Ví dụ trong
các câu sau, (1a) là nội dung thông báo của (1) và (1b) là thông tin TGĐ của (1).
(1)The train stopped. (Tàu đã dừng lại)
(1a)The train was not moving. (Tàu không phải đang chạy)
(1b)The train had been moving. (Tàu trước đó đang chạy)
Ngoài ra, cũng cần phân biệt tiền giả định nghĩa học và tiền giả định dụng học là 2 loại
thông tin TGĐ mà tính chân xác của chúng dựa trên các giá trị ngữ nghĩa của đơn vị ngôn ngữ
hay dựa trên các tình huống thực tế và quan hệ giữa đơn vị ngôn ngữ với ý đồ của người nói
và sự tiếp nhận cuả người nghe.
Ví dụ, khi A thông báo với B rằng “ I have to collect my son at 5” (5 giờ tôi phải đi
đón con) và trước đó B không biết rằng A có con, thông tin tiền giả định trong phát ngôn này
được giải thích về mặt nghĩa học và dụng học như sau:
(i) TGĐ nghĩa học: Việc sử dụng cấu trúc sở hữu “my son” tạo ra TGĐ rằng A có
con
(ii) TGĐ dụng học:
- A nghĩ rằng B biết là mình có con.
- B, do nhận ra dấu hiệu “my son” và nhận ra ý đồ của A, chấp nhận thông
tin TGĐ rằng “A có con” là đúng.
Về khái niệm hàm ngôn:
Grice (1975) đã đưa ra khái niệm về “hàm ngôn” (implicature), hàm ngôn hội thoại
(conversational implicatures) và “hàm ngôn quy ước” (conventional implicatures).Theo Grice,
không giống với hàm ngôn hội thoại, hàm ngôn quy ước được dựa trên các ước lệ đối với các
đơn vị ngôn ngữ hơn là do ngữ cảnh hội thoại quy định. (Levinson, 1983:127).
Trong câu (2) dưới đây, quy ước về nghĩa của từ “but” đã tạo ra HN quy ước “trái
ngược” giữa “Marry suggested black” và “I choose white”.
(2) Marry suggested black, but I choose white.
Trong ví dụ (3) dưới đây, HN về thông tin thời gian không do các đơn vị ngôn ngữ
trong “The milkman has come” tạo ra mà do sự suy luận dựa trên thời gian cho sự việc “The
milkman has come” xảy ra. Giả sử người giao sữa thường đến lúc 9 giờ sáng, vậy có thể hiểu
HN trong ngữ cảnh này như sau “Lúc này khoảng hơn 9 giờ sáng.”
(3) A: Can you tell me the time?
B: Well, the milkman has come.
Theo Đỗ Hữu Châu (2001), HNHT có thể được phân loại thành hàm ngôn ngữ nghĩa
được suy ra từ nội dung ngữ nghĩa tường minh của phát ngôn và hàm ngôn ngữ dụng được tạo
nên do sự vi phạm các quy tắc ngữ dụng, được trình bày dưới đây như là các phương châm
cộng tác hội thoại (Cooperative Principle) do Grice đề xuất.
Phương châm về lượng
a) Hãy làm cho phần đóng góp của anh có lượng tin đúng như đòi hỏi
b) Đừng làm cho phần đóng góp của anh có lượng tin lớn hơn đòi hỏi.
Phương châm về chất
a) Đừng nói những điều mà anh tin rằng không dúng.
b) Đừng nói điều mà anh không có bằng chứng xác thực.
Phương châm quan hệ
Hãy nói những nội dung có liên quan
Phương châm cách thức
a) Tránh lối nói tối nghĩa
b) Tránh lối nói mập mờ (có thể hiểu nhiều nghĩa)
c) Hãy ngắn gọn
d) Hãy nói có trật tự
2. Phương pháp nghiên cứu
a) Dữ liệu khảo sát: Để tìm hiểu về hoạt động của các dấu hiệu TGĐ và HN trong phát ngôn,
chúng tôi đã tiến hành khảo sát một số mẫu đối thọai khác nhau có các phát ngôn chứa TGĐ
và HN. Nguồn tài liệu khảo sát được trích từ phần thi nghe của các bài thi IELTS và TOEIC.
b) Hướng phân tích dữ liệu: Chúng tôi nhận diện từng dấu hiệu TGĐ và HN cụ thể được sử
dụng trong các bài trích dựa trên bảng dấu hiệu quy ước do Levinson đề nghị (Levinson, 1983)
Sau khi xác định tần số xuất hiện của từng dấu hiệu cụ thể, mỗi dấu hiệu sẽ được phân tích
ngay trong phát ngôn và ngữ cảnh phát ngôn mà dấu hiệu đó xuất hiện để xét xem TGĐ và HN
quy ước tương ứng với dấu hiệu đó có được thể hiện hay không và đóng vai trò như thế nào
trong phát ngôn.
Dữ liệu được phân tích và kiến giải theo các hướng sau:
Về tần số xuất hiện của dấu hiệu: Tần số xuất hiện của mỗi dấu hiệu cụ thể sẽ được thống kê
để xác định mức độ phổ biến của các TGĐ và HN trong các loại ngôn bản hội thoại.
Chức năng của TGĐ và HN: Phân loại số lượng TGĐ và HN nhận diện được tùy theo loại
thông tin mà các TGĐ và HN này đóng góp cho phát ngôn, và đánh giá tầm quan trọng của
thông tin đó với mục đích của phát ngôn. Ví dụ, xét các dấu hiệu “even” trong mẫu đối thoại
sau:
Man: Do you have everything you need for your trip?
Woman: I even have what I don’t need.
Man: You can never take too much.
(Barron’s How to Preprare for the TOEIC Test)
Theo như quy ước, dấu hiệu “even” có thể dẫn đến những suy luận sau:
(i) Suy luận thực hữu (factive) I have what I don’t need.
(ii) Suy luận mức độ (scalar): I have more than what I need.
(iii) Suy luận về sự bất ngờ (unexpectedness): It’s unexpected that I have what I don’t
need.
Do người đàn ông trong hội thoại trên muốn biết người phụ nữ đã chuẩn bị chu đáo ra sao
cho chuyến đi nên hàm ngôn (ii) có giá trị mạnh nhất nhằm thông báo về mức độ của sự chuẩn
bị. Và cũng vì lý do này, nếu không có mặt dấu hiệu “even”, nội dung thông báo đó hoàn toàn
biến mất. Nói cách khác, có thể kết luận rằng dấu hiệu “even” đóng vai trò quyết định cho nội
dung thông báo cần thiết.
3. Kết quả khảo sát
Theo quan sát ban đầu của chúng tôi, trong tiếng Anh có một số các yếu tố có thể tạo
TGĐ mà không phụ thuộc vào ngữ cảnh xuất hiện. Bảng 1 dưới đây minh hoạ về mặt định tính
một số dấu hiệu TGĐ phổ biến:
Bảng 1: Một số dấu hiệu TGĐ phổ biến
Dấu hiệu TGĐ Nội dung TGĐ Ví dụ
1. Mô tả xác nhận (definite
descriptions) Sự tồn tại của khái niệm my son, the boss, Mike
2. Vị ngữ thực hữu (factive
predicates) Nội dung của bổ ngữ
(complement) count, make sense, matter,
know, regret, realise, resent,
find out, discover, see, notice,
be aware that, be proud that,…
3. Dấu hiệu phi thực (non-
factives) Nội dung phi thực của bổ
ngữ (complement) dream, imagine, pretend, …
4. Dấu hiệu phản thực (counter-
factual conditionals) Nội dung phản thực của
thành tố đi kèm if, unless, without,…
5. Động từ thay đổi tình trạng
(change of state verbs)
Trạng thái / tình trạng
trước đó begin, start, stop, finish, cease,
continue, carry on, cease, take,
leave, enter, come, go, arrive,
…
6. Mệnh đề thời gian (temporal
clauses) Nội dung của mệnh đề
thời gian before, while, since, after,
during, whenever, …
7. Câu tách- nhấn (cleft
sentences) Sự tồn tại của nội dung
câu loại trừ ý nhấn mạnh It is/was …. which/ whom/
that…
8. Câu hỏi (questions) Nội dung của câu who, what, when, …
Dưới đây là một số các dấu hiệu HN quy ước trong tiếng Anh không phụ thuộc vào
ngữ cảnh phát ngôn.
Bảng 2: Một số dấu hiệu HN phổ biến
Dấu hiệu HN Nội dung HN Ví dụ
1.Từ nối (connectives) tùy loại (nguyên nhân,
tương phản,…) therefore, but, …
2. Một số trạng từ ( adverbs) tùy loại (sự bất ngờ, sự
hoàn tất sớm, …) even, already, …
3. Các từ biểu thị quan hệ
(honorifics) Sự khác biệt về quan hệ
xã hội của người nói và
người nghe
sir, madam, your honour,
sonny, …
Tuy nhiên, không phải lúc nào có sự xuất hiện của các dấu hiệu này thì thông tin TGĐ
cũng tồn tại, hay nói đúng hơn, là cũng có hiệu lực. Đôi khi các dấu hiệu TGĐ bị vô hiệu hóa
ngay trong cấu trúc câu (intra-sentential contexts). Như đã nêu ở bảng trên, nội dung của mệnh
đề chỉ thời gian với before là thông tin TGĐ và điều này hoàn toàn đúng khi kết luận (4b) là
tiền đề của (4a) :
(4a) She smiled before she finished her work.
(4b) She finished her work.
Nhưng trong trường hợp sau đây thì (5b) không phải là TGĐ của (5a)
(5a) She died before she finished her work.
(5b) She finished her work.
Ngữ cảnh rộng ngoài câu (extra-sentential contexts) cũng có thể vô hiệu hóa các dấu
hiệu TGĐ. Ví dụ, trong hội thoai sau đây:
(6) A: Well, we’ve simply got to find out if Serge is a KGB infiltrator.
B: Who if anyone would know?
C: The only person who would know for sure is Alexis; I’ve talked to him and
he isn’t aware that Serge is on the KGB payroll. So I think Serge can be
trusted.
(Levinson, 1983)
Câu (6a) trong hội thoại (6), nếu tách ra khỏi ngữ cảnh hội thoại thì sẽ được phát ngôn dựa
trên TGĐ (6b) vì dấu hiệu be aware that có giá trị thực hữu và quy định sự thật về bổ ngữ của
nó.
(6a) He isn’t aware that Serge is on the KBG payroll.
(6b) Serge is on the KBG payroll.
