Báo cáo nghiên cứu
khoa học:
" Dẫn liệu về đặc
điểm sinh sản của
Nhông cát Leiolepis
reevesii (Gray, 1831)
trong điều kiện nuôi
tại Vinh, 2008"
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 4A-2008
75
DÉn liÖu vÒ ®Æc ®iÓm sinh s¶n cña Nh«ng c¸t Leiolepis
reevesii (Gray, 1831) trong ®iÒu kiÖn nu«i t¹i Vinh, 2008
Cao TiÕn Trung (a),
§Æng ThÞ HiÒn (b), Vò ThÞ GÇn (c)
Tãm t¾t. Nghiªn cøu sinh s¶n cña Nh«ng c¸t Leiolepis reevesii trong ®iÒu kiÖn
nu«i b»ng c¸ch thu b¾t 8 cÆp Nh«ng c¸t nu«i trong 8 chuång nu«i t¸ch biÖt tõ th¸ng
11/2007 ®Õn th¸ng 10/2008 t¹i Vinh. KÕt qu¶ x¸c ®Þnh chu kú sinh s¶n cña Nh«ng c¸t
®−îc chia thµnh c¸c giai ®o¹n: ChuÈn bÞ sinh s¶n kÐo dµi 20 ®Õn 22 ngµy ë c¸ thÓ ®ùc,
tõ 10 ®Õn 13 ngµy ë c¸ thÓ c¸i; giai ®o¹n t×m kiÕm c¸ thÓ giao phèi 2-4 ngµy; giai ®o¹n
giao phèi 2-4 ngµy; giai ®o¹n mang trøng ë c¸ thÓ c¸i 5-20 ngµy; giai ®o¹n ®Î trøng 1
ngµy. Nh«ng c¸t ®Î 1-2 løa trong n¨m, mçi løa cã 4-6 trøng, thêi gian ®Î 4-7h s¸ng t¹i
c¸c hang ë cña chóng. Trøng Nh«ng c¸t cã h×nh elip, mµu tr¾ng hång, chiÒu dµi 2,15 -
2,51cm; chiÒu réng 1,26 - 2,16cm; träng l−îng 1,5 - 1,8g.
I. Më ®Çu
Nh«ng c¸t Leiolepis reevesii (Gray, 1831) lµ loµi ®éng vËt ®Æc tr−ng cho vïng
c¸t ven biÓn tõ Thanh Hãa ®Õn Qu¶ng B×nh. Nh÷ng nghiªn cøu vÒ Nh«ng c¸t cã ë
c¸c c«ng tr×nh cña Ng« §¾c Chøng (1991)[2], Hoµng Xu©n Quang vµ céng sù
(2001)[6], Strawaha R. (1984)[7], Cao TiÕn Trung vµ céng sù (2002)[8], Ziegler T.
(1999, 2001)[9, 10]. HiÖn nay do sè l−îng trong tù nhiªn bÞ suy gi¶m, ®· xuÊt hiÖn
mét sè m« h×nh nu«i nhèt chóng lÊy thùc phÈm t¹i c¸c hé gia ®×nh. §Ó x©y dùng c¬
së dÉn liÖu gãp phÇn gióp ng−êi n«ng d©n x¸c ®Þnh ®óng quy tr×nh nu«i nhèt, bµi
b¸o nµy dÉn ra c¸c ®Æc ®iÓm sinh s¶n cña Nh«ng c¸t trong ®iÒu kiÖn nu«i t¹i Vinh
n¨m 2008.
Sù sinh s¶n cña Nh«ng c¸t hay tiÒm n¨ng sinh häc cña loµi nµy lµ kh¶ n¨ng
gia t¨ng vÒ mÆt sè l−îng c¸ thÓ quÇn thÓ hµng n¨m, sù bæ sung c¸ thÓ khi quÇn thÓ
bÞ suy gi¶m. Nghiªn cøu sinh s¶n cña Nh«ng c¸t trong ®iÒu kiÖn nu«i t¹i Vinh ®−îc
thùc hiÖn b»ng c¸ch x¸c ®Þnh chu kú sinh s¶n, sè løa ®Î, sè trøng trong mçi løa ®Î,
®Æc ®iÓm trøng.
II. T− liÖu vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu
+ T− liÖu. Thu thËp 8 c¸ thÓ ®ùc vµ 8 c¸ thÓ c¸i tr−ëng thµnh ngµy
24/11/2007 trªn sinh c¶nh b·i c¸t [9] cã c©y bôi nhá t¹i H−ng Dòng (h×nh 1) ®em vÒ
nu«i nhèt t¹i ph−êng Tr−êng Thi - TP Vinh, thu thËp c¸c dÉn liÖu vÒ sinh s¶n cña
chóng trong qu¸ tr×nh nu«i nhèt
+ Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu
- Bè trÝ chuång nu«i: Bè trÝ 8 chuång nu«i b»ng gç (mçi chuång gåm 1 c¸ thÓ
®ùc, 1 c¸ thÓ c¸i) cã kÝch th−íc: 1,4m x 0,8m x 0,6m (h×nh 2), chuång nu«i cã c¸t ë
phÝa d−íi dµy 30cm ®Ó Nh«ng c¸t ®µo hang. Trång cá, bôi c©y vµ chÕ ®é dinh
d−ìng... ®¶m b¶o ®iÒu kiÖn chuång nu«i gièng nh− sinh c¶nh b·i c¸t cã c©y bôi nhá
trong tù nhiÖn lµ sinh c¶nh mµ Nh«ng c¸t −a thÝch.
NhËn bµi ngµy 13/10/2008. Söa ch÷a xong 31/12/2008.
C. T. Trung, §. T. HiÒn, V. T. GÇn DÉn liÖu vÒ ®Æc ®iÓm sinh s¶n..., TR. 75-79
76
- Thu thËp sè liÖu: Theo dâi c¸c ho¹t ®éng sinh s¶n cña Nh«ng c¸t hµng ngµy
trong mïa ho¹t ®éng, thu thËp c¸c dÉn liÖu vÌ chu kú sinh s¶n theo TrÇn Kiªn, Ng«
Th¸i Lan (2003), x¸c ®Þnh sè løa ®Î, sè trøng cho mçi løa ®Î, ®o vµ c©n träng l−îng
trøng.
H×nh 1: Sinh c¶nh b·i c¸t cã c©y bôi nhá
t¹i H−ng Dòng
H×nh 2: Bè trÝ chuång nu«i Nh«ng c¸t
t¹i Vinh
III. KÕt qu¶ nghiªn cøu
3.1. C¸c giai ®o¹n trong chu kú sinh s¶n cña Nh«ng c¸t
Trong ®iÒu kiÖn nu«i, theo dâi 8 cÆp c¸ thÓ cho thÊy chu kú sinh s¶n ®−îc
chia thµnh c¸c giai ®o¹n nh− sau:
- Giai ®o¹n chuÈn bÞ sinh s¶n. Giai ®o¹n nµy ®−îc x¸c ®Þnh tõ lóc Nh«ng c¸t
chui ra khái hang thùc hiÖn ho¹t ®éng mïa (ë c¸ thÓ ®ùc b¾t ®Çu tõ 18/4; c¸ thÓ c¸i
b¾t ®Çu tõ 27/4) ®Õn thêi kú t×m kiÕm c¸ thÓ giao phèi (08-10/5). C¸ thÓ ®ùc cã tæng
thêi gian chuÈn bÞ kÐo dµi 20 ®Õn 22 ngµy, ë c¸ thÓ c¸i tõ 10 ®Õn 13 ngµy, do c¸ thÓ
c¸i ra ho¹t ®éng muén h¬n so víi c¸ thÓ ®ùc (b¶ng 1). Giai ®o¹n nµy c¸c c¸ thÓ chñ
yÕu thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng sù s−ëi n¾ng, dinh d−ìng chuÈn bÞ cho qu¸ tr×nh sinh
s¶n, cuèi giai ®o¹n nµy c¸c c¸ thÓ cã mµu s¸ng, c¸c chÊm « val trªn l−ng, cæ, h«ng
chuyÓn sang mµu vµng hoÆc mµu ®á thÉm.
B¶ng 1: C¸c giai ®o¹n trong chu kú sinh s¶n cña nh«ng c¸t
trong ®iÒu kiÖn nu«i t¹i Vinh, 2008
C¸ thÓ ®ùc C¸ thÓ c¸i
C¸c giai ®o¹n
ho¹t ®éng sinh
s¶n
Ngµy
b¾t
®Çu
Sè ngµy
cña giai
®o¹n
Sè c¸
thÓ
quan
s¸t
Ngµy
b¾t
®Çu
Sè ngµy
cña giai
®o¹n
Sè c¸ thÓ
quan s¸t
ChuÈn bÞ sinh
s¶n
18-
20/4 20-22 8 27-
29/4 10-12 8
T×m kiÕm c¸ thÓ
giao phèi 8-10/5
2-4 4 8-10/5
2-4 3
Giao phèi 9-10/5
2-4 5 9-10/5
2-4 5
Mang trøng - - - 9-13/5
5-20 5
§Î trøng - - - 15/5 1 5
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 4A-2008
77
- Giai ®o¹n t×m kiÕm c¸ thÓ giao phèi: Thêi kú nµy c¸c c¸ thÓ ®ùc ¨n Ýt vµ di
chuyÓn theo c¸c c¸ thÓ c¸i.
- Giai ®o¹n giao phèi: Nh«ng c¸t chui ra kho¶i hang ho¹t ®éng tõ 7h s¸ng,
sau 1-2h s−ëi n¾ng c¸ thÓ ®ùc b¾t ®Çu thùc hiÖn qu¸ tr×nh giao phèi víi c¸ thÓ c¸i,
theo dâi 5 lÇn giao phèi nhËn thÊy qu¸ tr×nh nµy ®−îc chia thµnh 3 giai ®o¹n nhá:
giao hoan sinh dôc: 25-60 phót; giao phèi 5-12 phót; sau giao phèi: 1-5 phót.
- Giai ®o¹n mang trøng: thêi kú nµy kÐo dµi 5-20 ngµy, c¸ thÓ c¸i tÝch tr÷
dinh d−ìng chuÈn bÞ cho thêi kú ®Î trøng.
- Giai ®o¹n ®Î trøng: quan s¸t 5 c¸ thÓ trong qu¸ tr×nh ®Î trøng nhËn thÊy:
thêi gian ®Î trøng tõ 4h ®Õn 7h s¸ng, ®Þa ®iÓm ®Î trøng trong hang hoÆc trªn mÆt
c¸t.
H×nh 3: Trøng nh«ng c¸t ®Î t¹i chuång nu«i
sè II, ngµy 16/5/2008
H×nh 4: §o kÝch th−íc trøng Nh«ng c¸t t¹i
c¸c chuång nu«i ë Vinh
3.2. Løa ®Î vµ ®Æc ®iÓm trøng
- Løa ®Î vµ sè trøng trong mèi løa:
Theo dâi sù sinh s¶n cña 8 cÆp c¸ thÓ nh«ng c¸t tr−ëng thµnh trong mïa sinh
s¶n nhËn thÊy: Cã 6 c¸ thÓ ®Î 1 løa/n¨m (chiÕm 77,8%); 2 c¸ thÓ ®Î 2 løa/n¨m
(chiÕm 22,2%). Sè trøng trong mçi løa ®Î tõ 4 qu¶ (20%) ®Õn 6 qu¶ (10%) vµ nhiÒu
nhÊt lµ 5 qu¶/løa (70%)
B¶ng 2: Sè løa ®Î, sè trøng vµ ®Æc ®iÓm trøng cña Nh«ng c¸t
trong ®iÒu kiÖn nu«i t¹i Vinh, 2008
§Æc ®iÓm trøng
Chuång
nu«i sè
Ngµy
®Î
trøng
NhiÖt
®é
§é
Èm
(%)
Sè
trøng
Dµi
(cm)
Réng
(cm) P (g)
Ghi
chó
I 15/5 27,9 88 5
2,20
(2,12-
2,38)
2,16
(2,16-
2,16)
1,5
(1,5-1,5)
II 16/5 28,0 88 4
2,35
(2,28-
2,63)
1,31
(1,30-
1,32)
1,8
(1,5-2,4)
III 17/5 28,0 85 5
2,43
(2,42-
2,51)
1,26
(1,21-
1,27)
1,5
(1,5-1,5)
C. T. Trung, §. T. HiÒn, V. T. GÇn DÉn liÖu vÒ ®Æc ®iÓm sinh s¶n..., TR. 75-79
78
IV 21/5 28,5 85 5
2,51
(2,40-
2,58)
1,28
(1,23-130)
1,7
(1,5-2,0)
V 26/5 29,0 83 5
2,46
(2,40-
2,53)
1,52
(1,31-168)
1,5
(1,5-1,5)
VI 28/5 28,5 86 6
2,26
(2,10-
2,48)
1,32
(1,25-
1,42)
1,6
(1,5-1,7)
VII 1/6 29,5 84 5
2,25
(2,20-
2,45)
1,39
(1,28-
1,60)
1,8
(1,5-2,0)
VIII 3/6 29,0 84 5
2,38
(2,25-
2,60)
1,51
(1,42-
1,73)
1,6
(1,5-1,8)
I 18/6 29,6 85 4
2,15
(2,10-
2,50)
1,48
(1,33-
1,57)
1,6
(1,5-1,7)
*
III 21/6 29,5 85 5
2,17
(2,15-
2,38)
1,33
(1,26-
1,47)
1,6
(1,5-1,8)
*
Ghi chó: *: Løa ®Î thø 2 ë chuång nu«i I vµ III.
- §Æc ®iÓm trøng: Trøng nh«ng c¸t ®Î ra cã mµu hång hoÆc tr¾ng, cã h×nh
elÝp. Trøng cã chiÒu dµi 2,15cm ®Õn 2,51cm; chiÒu réng 1,26 ®Õn 2,16cm; träng l−îng
1,5 - 1,8g (b¶ng 2).
IV. KÕt luËn
- Chu kú sinh s¶n cña nh«ng c¸t trong ®iÒu kiÖn nu«i t¹i Vinh ®−îc chia
thµnh c¸c giai ®o¹n: chuÈn bÞ sinh s¶n: 20-22 ngµy ë c¸ thÓ ®ùc, 10-12 ngµy ë c¸ thÓ
c¸i; giai ®o¹n t×m kiÕm c¸ thÓ giao phèi 2-4 ngµy; giai ®o¹n giao phèi 2-4 ngµy; giai
®o¹n mang trøng ë c¸ thÓ c¸i 5-20 ngµy; giai ®o¹n ®Î trøng 1 ngµy.
- Nh«ng c¸t ®Î 1-2 løa/n¨m, 4-6 trøng trong mèi løa ®Î. Nh«ng c¸t ®Î trong
c¸c hang ë cña chóng.
- Trøng nh«ng c¸t h×nh elip, mµu hång hoÆc mµu tr¾ng, cã chiÒu dµi 2,15cm
®Õn 2,51cm; chiÒu réng 1,26 ®Õn 2,16cm; träng l−îng 1,5 ®Õn 1,8g.
Tµi liÖu tham kh¶o
[1] Andrewartha, Introduction to the study of animal populations, Chapman lane -
London, 1970.
[2] Ng« §¾c Chøng, Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm h×nh th¸i vµ sinh th¸i Nh«ng c¸t -
Leiolepis belliana (Gray, 1827) ë ®ång b»ng vµ vïng c¸t ven biÓn Thõa Thiªn HuÕ,
LuËn ¸n PTS Sinh häc, 1991.
