Đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng toàn cầu tại Hải quan Việt Nam
- Đơn v ch tr: Tổng cục Hải quan
- Ch nhim nhim vụ: TS. Mai Th Vân Anh
- Năm giao nhim vụ: 2023 M( s*: BTC/ĐT/2023-05
1. Tnh cp thit c a vn đ# nghiên cứu
Chuỗi cung ứng toàn cầu là một h th*ng phức tạp và tương tác ca các quy trnh sản xuất, vận
chuyển, lưu trữ và phân ph*i hàng hóa trên toàn thế giới; đóng vai trò quan trọng trong vic tạo ra các
sản phẩm và dch vụ đa dạng, đáp ứng nhu cầu ca người tiêu dùng trên toàn cầu. Tuy nhiên, chuỗi
cung ứng toàn cầu đang phải đ*i mặt với nhiều thách thức như khng b*, đứt g(y do chiến tranh, đại
dch, biến đổi khí hậu và yêu cầu tuân thcác quy đnh về an toàn và chất lượng ngày càng cao.
Thời gian qua, tnh trạng căng thẳng ca chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc bit là ở các nước phương Tây
như Hoa Kỳ, Anh… diễn ra ngày càng nghiêm trọng, những đòn trừng phạt lẫn nhau trong cuộc cạnh
tranh Hoa Kỳ - Trung Qu*c, sự trỗi dậy ca ch nghĩa bảo hộ thương mại, cuộc xung đột Nga\- U-crai-
na, chiến sự tại khu vực biển Đỏ, ri ro trên th trường tài chính, tiền t qu*c tế gia tăng, áp lực lạm phát,
giá nguyên vật liu, giá xăng dầu và nhiều loại hàng hóa cơ bản khác tăng cao gây ảnh hưởng lớn đến
nền kinh tế toàn cầu nói chung và Vit Nam nói riêng, làm gián đoạn hoạt động ca chuỗi cung ứng
thương mại qu*c tế, chi phí vận chuyển tăng cao. Hin nay, nhiều phương pháp quản lý hải quan hin
đại nhằm đảm bảo kiểm soát an ninh mà không gây cản trở tới chuỗi cung ứng đ( được Hải quan nhiều
nước trên thế giới áp dụng (như quản lý ri ro, hợp tác và chia sẻ thông tin hải quan, quản lý biên giới
tích hợp, ứng dụng single window, ứng dụng công ngh blokchain...). Thách thức lớn nhất đ*i với cơ
quan Hải quan là vừa phải tạo thuận lợi thương mại cho dòng chảy hàng hóa toàn cầu, giao thương
qu*c tế, trong khi vẫn phải nhận din, xử lý và giám sát để đảm bảo an toàn, an ninh cho chuỗi cung
ứng toàn cầu, đảm bảo sự lưu chuyển hiu quả ca chuỗi cung ứng và ngăn chặn giao dch thương mại
bất hợp pháp.
Đ*i với Hải quan Vit Nam, ngoài nhim vụ quản lý, giám sát hàng hóa xuất, nhập khẩu (XNK) tại các
cửa khẩu như Hải quan các nước, Hải quan Vit Nam còn có vai trò quan trọng trong vic tạo thuận
lợi thương mại cho dòng chảy hàng hóa toàn cầu và giao thương qu*c tế. Tuy nhiên, khi x( hội càng
phát triển, vic mở cửa và hội nhập kinh tế qu*c tế ngày càng trở nên phổ biến th vic cũng xuất hin
nhiều ri ro hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong thời gian qua, đặc bit là sau đại dch Covid-
19, Hải quan Vit Nam đ( có rất nhiều hoạt động, góp phần tạo thuận lợi cho chuỗi cung ứng hàng
hóa toàn cầu. Tuy nhiên, các hoạt động đó cũng làm nảy sinh một s* vấn đề và thách thức, đòi hỏi
ngành Hải quan phải hoàn thin hơn nữa nhằm đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng toàn cầu. Xuất phát
từ các lý do nêu trên, vic lựa chọn đề tài “Đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng toàn cầu tại Hải quan
Vit Nam” là cần thiết, có ý nghĩa lý luận, góp phần giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra.
2. M'c tiêu nghiên cứu
Đề tài đề xuất các giải pháp đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng toàn cầu, dự báo xu hướng an ninh chuỗi
cung ứng toàn cầu đảm bảo phát triển chuỗi cung ứng bền vững trong b*i cảnh mới, tác động tới chuỗi
cung ứng bền vững ca Vit Nam.
3. Đ)i tư+ng và phạm vi nghiên cứu
- Đ*i tượng nghiên cứu: An ninh chuỗi cung ứng toàn cầu ca cơ quan Hải quan.
1
- Phạm vi nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về đảm bảo an ninh chuỗi
cung ứng toàn cầu ca cơ quan Hải quan trong tnh hnh mới, trong đó tập trung nghiên cứu ứng phó
ca Hải quan trong lĩnh vực kinh tế nhằm đảm bảo thuận lợi thương mại, hoạt động XNK và tăng thu
ngân sách nhà nước (NSNN). S* liu phân tích thực trạng trong giai giai đoạn 2018 - 2022, đề xuất các
giải pháp cho giai đoạn 2023 - 2025, tầm nhn 2030.
4. Kt quả nghiên cứu
(1) Đề tài đ( tổng quan một s* vấn đề lý luận chung về chuỗi cung ứng toàn cầu và đảm bảo an ninh chuỗi
cung ứng toàn cầu ca cơ quan Hải quan; làm rõ khái nim, đặc điểm và các nhân t* ảnh hưởng đến
chuỗi cung ứng toàn cầu và an ninh chuỗi cung ứng toàn cầu (bao gồm các ri ro về cung ứng, cầu, thảm
họa tự nhiên, văn hóa chính tr, kinh tế, kiểm soát và nguồn lực). Những ri ro này có thể làm giảm đáng
kể hiu suất hoạt động, lợi nhuận và giá tr cổ đông trong dài hạn. Đề tài cũng đ( đưa ra Khung tiêu chuẩn
ca Tổ chức Hải quan thế giới (WCO) trong đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong đó, Khung
tiêu chuẩn WCO bao gồm 05 nhân t* chính sau: (i ) Hài hòa hóa những yêu cầu thông tin trước về hàng
hóa vào, ra, chuyển tải; (ii) Mỗi nước tham gia Khung tiêu chuẩn cam kết thực hin cách thức tiếp cận
quản lý ri ro nhằm đưa ra những yếu t* đe doạ đến an ninh; (iii) Cơ quan Hải quan nước gửi hàng sẽ
kiểm tra hàng hóa xuất khẩu có độ ri ro cao dựa trên phương thức đánh giá ri ro; (iv) Những ưu đ(i hải
quan dành cho các doanh nghip đáp ứng được yêu cầu t*i thiểu ca an ninh chuỗi cung ứng và thực
hin t*t; (v) Thúc đẩy sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan chính ph đại din cho các lĩnh vực quản lý
khác nhau để đảm bảo an ninh, an toàn cho x( hội, đồng thời, tạo điều kin thuận lợi cho vic di chuyển
hàng hóa. Đồng thời, Khung tiêu chuẩn WCO cũng được thiết kế theo mô hnh ba trụ cột (gồm những
chuẩn mực về thiết lập quan h đ*i tác Hải quan - Hải quan, quan h đ*i tác Hải quan - Doanh nghip và
quan h hợp tác giữa cơ quan Hải quan và các cơ quan chính phkhác). Xét về v trí, chức năng trong
chuỗi cung ứng qu*c tế, cơ quan Hải quan qu*c gia đóng vai trò trung tâm trong chuỗi cung ứng xuyên
biên giới, là đầu m*i tiếp nhận khai báo ca doanh nghip về hàng hóa, phương tin, là cơ quan ”gác cửa
nền kinh tế” qu*c gia, đồng thời, thay mặt các cơ quan chức năng, kiểm soát hàng hóa, phương tin vận
tải vào, ra cửa khẩu, đảm bảo tiêu chuẩn kỹ thuật, an ninh, an toàn.
(2) Đề tài đ( nghiên cứu kinh nghim ca Hải quan một s* nước (Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Qu*c)
trong đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng toàn cầu. Các nước đều tập trung tăng cường quản lý tuân
th, thiết lập Chương trnh doanh nghip ưu tiên (AEO) đúng chuẩn mực, hợp tác qu*c tế, ứng dụng
công ngh tiên tiến, quản lý ri ro, xây dựng và đào tạo nâng cao năng lực cho cả hải quan và doanh
nghip…. Những bin pháp này giúp bảo v an ninh, an toàn ca chuỗi cung ứng toàn cầu. Qua
nghiên cứu kinh nghim qu*c tế, đề tài đ( rút ra một s* bài học cho Vit Nam nhằm nâng cao vai trò
ca Hải quan trong đảm bảo an ninh, an toàn chuỗi cung ứng, cụ thể như sau: (i) Hải quan cần cải
tiến bin pháp quản lý, theo đó nắm rõ đặc điểm kinh doanh, đặc trưng hoạt động ca doanh nghip,
các đ*i tác thương mại, lch sử tuân th ca cá nhân ch ch*t và quy trnh tuân th ca doanh nghip,
từ đó thực hin phân loại mức độ tuân th và có bin pháp tạo thuận lợi hoặc tăng cường kiểm soát
tương ứng; (ii) Xây dựng, thiết lập chương trnh AEO đúng Khung Tiêu chuẩn An ninh và Tạo thuận
lợi thương mại toàn cầu (SAFE), phù hợp với các chuẩn mực khác ca WCO; (iii) Tăng cường quan
h đ*i tác với các bên liên quan nhằm mở rộng khả năng kiểm soát an ninh chuỗi cung ứng thông qua
các m*i quan h đ*i tác Hải quan - Doanh nghip, Hải quan - các cơ quan kiểm soát biên giới khác và
Hải quan - Hải quan; (iv) Ứng dụng công ngh thông tin, xây dựng h th*ng thông quan hin đại, tiếp
nhận thông tin sớm và đánh giá ri ro trước khi hàng đến; (v) Đa dạng hóa nguồn dữ liu, tiến hành
2
các bin pháp quản lý ri ro tích hợp trước, trong và sau thông quan; (vi) Tạo thuận lợi cho các doanh
nghip tuân th, AEO thông qua quy trnh, th tục đơn giản hóa, đáp ứng chuẩn mực qu*c tế và được
công nhận bởi Hải quan các nước đ*i tác trong chuỗi cung ứng, giảm thời gian và chi phí thông quan.
(3) Đề tài đ( phân tích, đánh giá thực trạng ca Vit Nam trong vic tham gia chuỗi cung ứng toàn
cầu và đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng toàn cầu. Qua đó cho thấy, Vit Nam là một trong những
qu*c gia thực hin kiểm soát t*t dch bnh, ổn đnh kinh tế và đảm bảo an ninh x( hội. Đồng thời, Vit
Nam là một trong những nền kinh tế mở, đặc bit là khi trở thành thành viên ca Hip đnh Đ*i tác
toàn din và tiến bộ xuyên Thái Bnh Dương (CPTPP) và Hip đnh Thương mại tự do Vit Nam và
EU (EVFTA)… Đây là những yếu t* thúc đẩy các doanh nghip toàn cầu tm cách chuyển dch chuỗi
cung ứng đến Vit Nam. Trong thời gian qua, sự chuyển dch mạnh mẽ ca chuỗi cung ứng trên toàn
cầu đ( thúc đẩy nhiều tập đoàn đa qu*c gia đẩy mạnh đầu tư vào Vit Nam, mở ra các cơ hội lớn,
đồng thời, cũng mang lại nhiều thách thức cho doanh nghip Vit Nam. Quá trnh hội nhập qu*c tế
ca Vit Nam ngày càng sâu rộng, đa dạng hóa, đa tầng nấc. Vit Nam cũng đ( khẳng đnh được vai
trò quan trọng trong chuỗi cung ứng, h th*ng kinh tế - thương mại khu vực và trên thế giới.
Mặc dù cơ hội đang mở ra rất lớn cho các doanh nghip Vit Nam, tuy nhiên, thách thức lớn nhất đ*i
với cơ quan Hải quan trong b*i cảnh mới là xung đột qu*c tế, an ninh phi truyền th*ng (ảnh hưởng đến
chuỗi cung ứng toàn cầu) và yêu cầu chuyển đổi s*. Bên cạnh đó, tnh hnh tham gia chuỗi cung ứng
toàn cầu ca Vit Nam còn gặp một s* khó khăn, vướng mắc, đó là: (i) Mới tham gia vào những công
đoạn có giá tr gia tăng thấp, còn phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu sản phẩm cơ bản, sản phẩm trung
gian; (ii) Vic nội đa hóa công nghip hỗ trợ phần lớn do công ty có v*n nước ngoài thực hin, trong khi
sự tham gia ca các công ty Vit Nam rất hạn chế. Mặc dù Vit Nam đ( và đang rất tích cực, ch động
xử lý hiu quả các vấn đề trong tranh chấp thương mại, nhưng tnh hnh thế giới có những diễn biến
phức tạp, khó lường, các nước ngày càng\gia tăng các bin pháp hạn chế thương mại, bảo hộ sản xuất
trong nước. Vic đàm phán, ký kết các hip đnh thương mại tự do đ( mang lại nhiều thuận lợi trong
vic cắt giảm thuế quan, mở cửa th trường; tuy nhiên, năng lực cạnh tranh, hoạt động thu hút đầu tư
trong nước và nước ngoài, phát triển công nghip hỗ trợ, cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực ca Vit Nam
chưa có sự cải thin rõ rt để tận dụng t*i đa lợi ích mang lại. Xuất khẩu vẫn còn phụ thuộc nhiều vào
kh*i doanh nghip có v*n đầu tư nước ngoài. Nguyên nhân ca những hạn chế, khó khăn trong vic
tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu và đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng toàn cầu ch yếu do hoạt động
sản xuất - kinh doanh b đnh tr. Nhiều lĩnh vực sản xuất - kinh doanh ca Vit Nam phụ thuộc vào
nguồn nguyên phụ liu, vật tư, phụ tùng nhập khẩu từ Trung Qu*c; năng suất sản xuất ca ngành chế
biến, chế tạo giảm; chi phí hậu cần và vận chuyển tăng bởi cuộc xung đột Nga - U-crai-na làm giá cả
ca một s* mặt hàng nhiên liu, nguyên liu phục vụ sản xuất, tiêu dùng trên th trường, như khí đ*t,
dầu mỏ gia tăng, trong khi th phần sản xuất và xuất khẩu ca Nga và U-crai-na ở các mặt hàng này là
rất lớn; tỷ l thất nghip gia tăng; năng lực cạnh tranh, tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu thấp. Các
doanh nghip trong nước hầu như đứng ngoài chuỗi giá tr toàn cầu mà các doanh nghip có v*n đầu
tư trực tiếp nước ngoài đang sản xuất tại Vit Nam.
(4) Đề tài đ( phân tích b*i cảnh thế giới ảnh hưởng đến vic đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng; dự
báo xu hướng chuỗi cung toàn cầu trong thời gian tới và cơ hội tham gia ca Vit Nam; đề tài đề xuất
các giải pháp đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng tại Hải quan Vit Nam. Các giải pháp tập trung đề xuất
áp dụng mô hnh Hải quan thông minh và h th*ng Hải quan s*; tiếp tục hoàn thin pháp luật hải
quan, ứng phó các vấn đề an ninh phi truyền th*ng, đổi mới phương thức quản lý và sử dụng nguồn
3
nhân lực, quy hoạch hoạt động hợp lý phù hợp với điều kin tự nhiên, đổi mới phương thức đấu tranh
phòng ch*ng gian lận thương mại, đổi mới nghip vụ kiểm tra, giám sát và quản lý thuế xuất nhập
khẩu, gắn với h th*ng giải pháp tổng thể nêu tại Chiến lược Phát triển Hải quan đến năm 2030.
Đồng thời, đề tài cũng đề xuất điều kin đảm bảo thực hin an ninh chuỗi cung ứng toàn cầu. Theo
đó, nâng cao hiu quả tham gia, tăng cường đóng góp ca Hải quan Vit Nam trong các cơ chế hợp
tác và hội nhập hải quan theo khuôn khổ ASEAN, WTO, APEC, ASEM, WCO, GMS...; đẩy mạnh quan
h hợp tác, ph*i hợp đi vào chiều sâu giữa cơ quan Hải quan với các các cơ quan nhà nước, chính
quyền đa phương, các tổ chức liên quan trong thực hin quản lý nhà nước về hải quan đảm bảo hiu
lực, hiu quả trong triển khai an ninh chuỗi cung ứng; thúc đẩy các bin pháp về tài chính, cơ sở hạ
tầng, ứng dụng công ngh block-chain trong công tác kiểm tra, giám sát hàng hóa XNK và quá cảnh
tại Vit Nam.
5. Thông tin nghiệm thu và lưu trữ
- Nghim thu: Đề tài đ( được Hội đồng Tư vấn đánh giá, nghim thu thông qua (Quyết đnh s* 312/QĐ-
BTC ngày 23/02/2024 ca Bộ Tài chính về vic thành lập Hội đồng Tư vấn đánh giá, nghim thu nhim
vụ KHCN cấp Bộ năm 2023).
- Lưu trữ: Đề tài được đóng quyển, lưu trữ tại thư vin Vin Chiến lược và Chính sách tài chính./.
4