Đổi mới mô hình tổ chức hoạt động chống buôn lậu của Hải quan Việt Nam
- Đơn v ch tr: Tổng cục Hải quan
- Ch nhim nhim vụ: ThS. Nguyễn Hùng Anh
- Năm giao nhim vụ: 2023 M) s+: BTC/ĐT/2023-02
1. T#nh c$p thi&t của v$n đ( nghiên cứu
Quan điểm ca Đảng, Nhà nước luôn hướng tới đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn
tập trung một đầu m+i chu trách nhim chính, chuyên sâu để hoạt động hiu lực, hiu quả tránh trùng
lắp, chồng chéo. Đồng thời, Nhà nước cũng đang thay đổi phương thức quản lý từ “thcông” sang “đin
tử hóa” và hải quan s+, hải quan thông minh, cửa khẩu s+, cửa khẩu thông minh. Ngành Hải quan hin
đang triển khai thực hin Quyết đnh s+ 628/QĐ-TTg ngày 20/5/2022 ca Th tướng Chính ph về vic
phê duyt Chiến lược Phát triển hải quan đến năm 2030, trong đó có vic đổi mới cục Hải quan các tỉnh,
thành ph+ thành Hải quan vùng. Trong khi đó, mô hnh tổ chức hoạt động ch+ng buôn lậu ca cơ quan
Hải quan được sắp xếp, tổ chức từ năm 1990 đến nay cơ bản cơ bản không thay đổi, chưa đảm bảo
thực hin trit để nguyên tắc “tập trung, th+ng nhất”. Vic phân công trách nhim, công tác chỉ đạo điều
hành theo mô hnh hin nay còn nhiều hạn chế, vẫn mang tính chất “cắt cứ” ảnh hưởng đến hoạt động
ch+ng buôn lậu. Do đó, đơn v làm công tác ch+ng buôn lậu cũng cần tổ chức, sắp xếp lại cho phù hợp
với mô hnh tổ chức mới. Thời gian qua, Chính ph, các bộ, ngành, đa phương đ) có nhiều c+
gắng,dtích cực trong chỉ đạo, tổ chức thực hin nhim vụ ch+ng buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả
và đ) đạt được một s+ kết quả, songdhoạt động này vẫn đang diễn ra hết sức phức tạp với các th đoạn
ngày càng tinh vi, gây ra nhiều ri ro, tiềm ẩn nhiều nguy cơ lợi dụng hoạt động thương mại đin tử để
thực hin buôn lậu. Trong b+i cảnh độ mở nền kinh tế ngày càng lớn, s+ lượng các tờ khai hải quan
tăng nhanh th vic ch+ng buôn lậu, gian lận thương mại đang là thách thức đ+i với thu ngân sách.
Do đó, vic đổi mới mô hnh tổ chức hoạt động ch+ng buôn lậu ca cơ quan Hải quan là một quá trnh cải
cách, phát triển nhằm phù hợp với yêu cầu, nhim vụ mới, làm cho mô hnh tổ chức hoạt động ch+ng
buôn lậu ca cơ quan Hải quan không ngừng hoàn thin, phát triển hướng tới hoàn thành nhim vụ ca
mnh trước những đòi hỏi ca thực tiễn. Đặc bit, trong xu hướng toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế qu+c tế,
vic đổi mới mô hnh tổ chức hoạt động ch+ng buôn lậu ca hải quan Vit Nam không chỉ khẳng đnh vai
trò, v trí, chức năng, nhim vụ ca cơ quan Hải quan so với các cơ quan quản lý nhà nước khác mà còn
giúp Hải quan Vit Nam tiến lại gần với Hải quan các nước hơn theo những chuẩn mực, thông l qu+c tế.
V vậy, vic nghiên cứu ch đề “Đổi mới mô hnh tổ chức hoạt động ch+ng buôn lậu ca Hải quan Vit
Nam” có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn. Qua nghiên cứu, đề tài sẽ khái quát hóa các vấn đề về mô
hnh tổ chức hoạt động ch+ng buôn lậu, tổng quan tnh hnh hoạt động ch+ng buôn lậu ca Hải quan
Vit Nam, đề xuất các giải pháp nhằm đổi mới mô hnh tổ chức hoạt động ch+ng buôn lậu ca Hải quan
Vit Nam.
2. M,c tiêu nghiên cứu
Đề tài cung cấp luận cứ khoa học, cơ sở lý luận và luận cứ thực tiễn về mô hnh tổ chức hoạt động lực
lượng làm công tác kiểm soát ch+ng buôn lậu ca cơ quan hải quan, từ đó đề xuất giải pháp về mô hnh
tổ chức hoạt động, xác đnh rõ cơ cấu tổ chức, chức năng, nhim vụ và quyền hạn trong hoạt động
ch+ng buôn lậu.
3. Đối tư/ng v0 phạm vi nghiên cứu
1
- Đ+i tượng nghiên cứu: Mô hnh tổ chức hoạt động ch+ng buôn lậu ca cơ quan Hải quan.
- Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu mô hnh tổ chức hoạt động ch+ng buôn lậu ca hải quan như cơ cấu
tổ chức, chức năng, năng nhim vụ, quyền hạn, nguồn nhân lực thực hin hoạt động ch+ng buôn lậu
ca cơ quan Hải quan từ năm 2014 đến 2023, đề xuất giải pháp đổi mới mô hnh tổ chức hoạt động
ch+ng buôn lậu ca Hải quan Vit Nam đến năm 2030 và những năm tiếp theo.
4. K&t quả nghiên cứu
(1) Đề tài đ) tổng quan những vấn đề chung về mô hnh tổ chức hoạt động ch+ng buôn lậu ca cơ quan
Hải quan; làm rõ các khái nim về đổi mới, buôn lậu, mô hnh tổ chức hoạt động ch+ng buôn lậu, v trí, vai
trò, chức năng, nhim vụ ca cơ quan Hải quan. Theo đó, mô hnh tổ chức hoạt động ch+ng buôn lậu ca
cơ quan Hải quan là vic tổ chức, sắp xếp cơ cấu tổ chức, chức năng, nhim vụ, quyền hạn ca các đơn
v, bộ phận chuyên trách làm công tác ch+ng buôn lậu trong h th+ng tổ chức hải quan và các điều kin
đảm bảo cho mô hnh tổ chức đó hoạt động hiu quả. Các yếu t+ cấu thành mô hnh tổ chức hoạt động
ch+ng buôn lậu ca cơ quan Hải quan gồm: (i) Cơ sở pháp lý và đa v pháp lý ca mô hnh: Một tổ chức,
đơn v trong bộ máy nhà nước được hnh thành, hoạt động, tồn tại và phát triển dựa trên những cơ sở
pháp lý nhất đnh. Đây là những quy đnh được Nhà nước luật hóa thành pháp luật, xác đnh v trí, vai trò,
chức năng, nhim vụ, quyền hạn ca cơ quan Hải quan, công chức hải quan trong vic thực hin nhim
vụ ch+ng buôn lậu. Các quy đnh này là cơ sở pháp lý quan trọng để cơ quan hải quan thực hin các
nhim vụ chính tr trong công tác ch+ng buôn lậu. Vai trò ca đa v pháp lý rất quan trọng, bởi chỉ khi thông
qua đa v pháp lý chúng ta mới có thể phân bit được những ch thể pháp luật khác nhau, thấy rõ được
sự khác bit giữa ch thể này với ch thể khác; (ii) Tổ chức bộ máy ca mô hnh: Tổ chức bộ máy ca mô
hnh sẽ quyết đnh về cách thức sắp xếp, điều ph+i, chi ph+i các m+i quan h giữa các đơn v trong hoạt
động ch+ng buôn lậu. Tổ chức bộ máy ca mô hnh ch+ng buôn lậu ca cơ quan hải quan cần dựa trên
đa v pháp lý chức năng, nhim vụ, quyền hạn ...) ca cơ quan hải quan và tnh hnh buôn lậu gian lận
thương mại đang diễn ra để xác đnh những điểm nóng, vấn đề nổi cộm để có sắp xếp, b+ trí hợp lý; (iii)
Nguồn nhân lực và phân bổ nguồn nhân lực trong mô hnh: Trong hoạt động ch+ng buôn lậu th vic b+ trí,
tuyển dụng, điều chuyển, luân chuyển và quản lý cán bộ, công chức thực hin nhim vụ ch+ng buôn lậu
phải đáp ứng những tiêu chí nhất đnh, phù hợp với v trí vic làm (v trí công tác). V trí công tác ch+ng
buôn lậu không chỉ cần cán bộ, công chức “cơ bắp” mà phải có kỹ năng, nghip vụ cao, đặc bit là các kỹ
năng trong vic trinh sát, lập hồ sơ, kỹ năng phân tích, tổng hợp thông tin, võ thuật... ; (iv) Cơ chế vận
hành ca mô hnh: Phải có những cách thức, phương thức tổ chức, nguyên tắc tổ chức hoạt động, phân
cấp, phân công, phân nhim để các bộ phận liên h, ph+i hợp chặt chẽ với nhau; (v) Đảm bảo các điều
kin hoạt động: Khung khổ pháp lý, cơ sở vật chất (trang thiết b, phương tin kỹ thuật nghip vụ), chính
sách tiền lương, khen thưởng, quan hph+i hợp giữa Hải quan với các lực lượng khác, hợp tác qu+c tế…
(2) Đề tài đ) nghiên cứu, phân tích kinh nghim về mô hnh tổ chức hoạt động ch+ng buôn lậu ca Hải
quan một s+ nước như: Indonesia, Philippine, Trung Qu+c; Từ đó đề tài rút ra một s+ bài học cho cơ quan
Hải quan Vit Nam có thể tham khảo, vận dụng: (i) Về mô hnh tổ chức ch+ng buôn lậu ca cơ quan Hải
quan. Để thực hin vic kiểm soát biên giới, các qu+c gia đều xây dựng một lực lượng hải quan chuyên
trách thường lấy tên là cơ quan ch+ng buôn lậu hoặc cảnh sát hải quan (Trung Qu+c, Philippin…). Lực
lượng kiểm soát chuyên trách này được tổ chức từ Trung ương đến đa phương thường tổ chức theo hai
mô hnh chính: Mô hnh thứ nhất, cơ quan ch+ng buôn lậu Hải quan gồm Cơ quan chuyên trách ch+ng
buôn lậu ở Trung ương lấy tên là Cục Điều tra ch+ng buôn lậu hoặc Cục Ch+ng buôn lậu và thuế gián thu;
các đội ch+ng buôn lậu, thuế gián thu theo khu vực, vùng và trực thuộc cơ quan Trung ương; (ii) Quy đnh
2
về thẩm quyền ca lực lượng hải quan thực hin công tác ch+ng buôn lậu. Hầu hết cả nước đều trao thẩm
quyền rất rộng cho cơ quan Hải quan trong quá trnh thực hin nhim vụ kiểm soát biên giới ca mnh,
theo đó cơ quan Hải quan là cơ quan có toàn quyền trong quá trnh “kiểm soát” hàng hóa, phương tin ra,
vào l)nh thổ; (iii) Quy đnh về đa bàn hoạt động hải quan (Trung Qu+c quy đnh về đa bàn hoạt động hải
quan theo nhim vụ); (iv) Quy đnh về các bin pháp bảo đảm thực hin thẩm quyền ca lực lượng hải
quan làm công tác ch+ng buôn lậu.
(3) Đề tài phân tích thực trạng mô hnh tổ chức hoạt động ch+ng buôn lậu ca Hải quan Vit Nam cho thấy
tổ chức bộ máy, nhân sự và hoạt động ca lực lượng làm công tác kiểm soát hải quan từ Trung ương đến
cơ sở đang từng bước được kin toàn. Công tác xây dựng các văn bản về chức năng, nhim vụ và cơ
cấu tổ chức ca các cơ quan thuộc và trực thuộcTổng cục Hải quan để triển khai thực hin Quyết đnh s+
65/2015/QĐ-TTg đ) được Bộ Tài chính, Tổng cục Hải quan triển khai kp thời, th+ng nhất, đồng bộ, xuyên
su+t, đầy đ để tạo cơ sở pháp lý cho tổ chức và hoạt động ca các cơ quan Hải quan các cấp, đáp ứng
yêu cầu quản lý trong từng giai đoạn và đa bàn quản lý; lực lượng chuyên trách ch+ng buôn lậu ca cơ
quan Hải quan đ) làm t+t công tác tham mưu, giúp L)nh đạo Tổng cục, L)nh đạo Bộ Tài chính trong công
tác quản lý, hướng dẫn, chỉ đạo, kiểm tra các đơn v trong ngành hải quan và trực tiếp tổ chức thực hin
công tác phòng, ch+ng buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới; công ngh thông tin, các kỹ
thuật quản lý hin đại, trang thiết b kỹ thuật hin đại được ứng dụng, phục vụ hiu quả hoạt động nghip
vụ; vic triển khai quyết lit, đồng bộ các giải pháp đấu tranh ch+ng buôn lậu, gian lận thương mại, vận
chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới ca ngành Hải quan trong thời gian qua đ) góp phần nâng cao
tinh thần trách nhim, th+ng nhất trong nhận thức và hành động ca cán bộ, công chức, từng bước ngăn
chặn, đẩy lùi hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới, gian lận thương mại, hàng
giả, góp phần bảo đảm an ninh chính tr, trật tự an toàn x) hội, bảo v môi trường, sức khỏe cộng đồng,
ch+ng thất thu ngân sách nhà nước; thông qua công tác ch+ng buôn lậu, cơ quan Hải quan phát hin
nhiều vụ buôn lậu, gian lận thương mại, chiếm đoạt tiền thuế ca Nhà nước, góp phần không nhỏ vào vic
bảo đảm nguồn thu cho ngân sách nhà nước, bảo v nền sản xuất trong nước, đảm bảo cho nền kinh tế
phát triển bền vững; thông qua công tác kiểm soát hải quan đ) phát hin kp thời hoạt động ca các thế
lực thù đch ch+ng phá Vit Nam, góp phần có hiu quả trong bảo v an ninh qu+c gia. Bên cạnh chính
sách tạo thuận lợi cho hoạt động thương mại hợp pháp th vic đảm bảo kiểm soát chặt chẽ, xử lý nghiêm
các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại luôn được các cấp có thẩm quyền quan tâm, triển khai thực
hin. Trong giai đoạn 2014 - 2023, cơ quan Hải quan đ) bắt giữ, xử lý 164.144 vụ vi phạm, tr giá hàng hóa
vi phạm khoảng 33.994 tỷ đồng, khởi t+ 440 vụ và chuyển cơ quan khác khởi t+ 1.232 vụ.
Bên cạnh những kết quả đạt được, mô hnh tổ chức hoạt động ch+ng buôn lậu vẫn còn một s+ tồn tại, hạn
chế ảnh hưởng đến hiu quả công tác ch+ng buôn lậu ca cơ quan Hải quan. Cụ thể là: (i) Về mô hnh tổ
chức hoạt động ch+ng buôn lậu: Hoạt động ch+ng buôn lậu chưa được giao cho cho một cơ quan duy
nhất, chu trách nhim trước Đảng, Nhà nước về công tác ch+ng buôn lậu. Vic tổ chức mô hnh ch+ng
buôn lậu chưa đảm bảo vic thực hin trit để nhất quán nguyên tắc “tập trung, th+ng nhất”; (ii) Về chức
năng, nhim vụ và phạm vi hoạt động: Theo quy đnh ca Luật Hải quan th Cơ quan Hải quan được giao
nhim vụ phòng, ch+ng buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới. Tuy nhiên, trong hoạt động
điều tra đ+i với tội phạm buôn lậu th Bộ luật T+ tụng hnh sự, cơ quan điều tra xác đnh cơ quan Hải quan
là cơ quan được giao một s+ hoạt động điều tra thực hin một s+ hoạt động điều tra ban đầu (không được
thực hin các thẩm quyền ca cơ quan điều tra chuyên trách) đ+i với tội phạm buôn lậu, trừ trường hợp vụ
án đó b can b truy cứu về tội ít nghiêm trọng trong trường hợp phạm tội quả tang, chứng cứ và lai lch
3
người phạm tội rõ ràng; (iii) Thẩm quyền ca công tác ch+ng buôn lậu ca cơ quan Hải quan chưa tương
xứng với nhim vụ được giao, như quy đnh về thẩm quyền ca cơ quan Hải quan trong vic ngăn chặn
khi phát hin vi phạm hay cơ chế bảo đảm cho hiu quả quá trnh điều tra xác minh làm rõ vi phạm và
thẩm quyền xử lý vi phạm ca cơ quan Hải quan (hành chính, hnh sự) đ+i với các vi phạm pháp luật trong
lĩnh vực hải quan trong quá trnh thực hin nhim vụ kiểm soát biên giới. Nguyên nhân ca tồn tại, hạn chế
là do nhiều chính sách còn “lỏng”, đ) tạo điều kin hỗ trợ doanh nghip giải phóng nhanh hàng hóa trong
quá trnh làm th tục hải quan, thành lập doanh nghip, do đó tạo kẽ hở để các đ+i tượng buôn lậu lợi
dụng; các vụ buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới thường có yếu t+ nước ngoài, quá
trnh xác minh làm rõ vi phạm mất nhiều thời gian; sự phát triển ca nền kinh tế s+, đặc bit là quá trnh
chuyển đổi s+, các thông tin, dữ liu được s+ hóa, đin tử hóa và sự phát triển ca thương mại đin tử
xuyên biên giới....
(4) Đề tài phân tích b+i cảnh trong nước và qu+c tế tác động đến yêu cầu đổi mới mô hnh tổ chức hoạt
động ch+ng buôn lậu ca Hải quan Vit Nam; làm rõ quan điểm, đnh hướng đổi mới mô hnh tổ chức hoạt
động ch+ng buôn lậu ca Hải quan Vit Nam; đề xuất kiến ngh đổi mới mô hnh tổ chức hoạt động ch+ng
buôn lậu ca Hải quan Vit Nam. Các giải pháp gồm: (i) Đổi mới về mô hnh cơ cấu tổ chức ca cơ quan
thực hin hoạt động ch+ng buôn lậu trong h th+ng tổ chức hải quan; (ii) Đổi mới về công tác tuyển dụng,
sử dụng, quản lý công chức làm công tác ch+ng buôn lậu trong ngành hải quan; (iii) Đổi mới phương thức,
cách thức tổ chức hoạt động ch+ng buôn lậu; (iv) Hoàn thin các quy đnh pháp luật quy đnh về chức
năng, nhim vụ, quyền hạn ca cơ quan Hải quan, công chức hải quan làm công tác ch+ng buôn lậu; (iv)
Tăng cường năng lực, điều kin bảo đảm cho hoạt động ch+ng buôn lậu; (v) Đổi mới phương thức ph+i
hợp các cơ quan chức năng trong nước và hợp tác qu+c tế trong công tác ch+ng buôn lậu; (vi) Ngoài ra,
nguồn thông tin về tội phạm buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới có vai trò rất quan
trọng, góp phần giúp cơ quan Hải quan nâng cao hiu quả công tác phòng, ch+ng buôn lậu; đồng thời cần
tăng cường công tác vận động quần chúng nhân dân tham gia phòng, ch+ng hành vi buôn lậu, vận chuyển
trái phép hàng hóa qua biên giới.
5. Thông tin nghiệm thu v0 lưu trữ
- Nghim thu: Đề tài đ) được Hội đồng Tư vấn đánh giá, nghim thu thông qua (Quyết đnh s+
205/QĐ-BTC ngày 30/01/2024 ca Bộ Tài chính về vic thành lập Hội đồng Tư vấn đánh giá, nghim
thu nhim vụ KHCN cấp Bộ năm 2023).
- Lưu trữ: Đề tài được đóng quyển, lưu trữ tại thư vin Vin Chiến lược và Chính sách tài chính./.
4