Báo cáo tóm tắt đề tài NCKH: Đổi mới mô hình tổ chức hoạt động chống buôn lậu của Hải quan Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và sự chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình quản lý số, việc đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước, đặc biệt là trong lĩnh vực hải quan, trở nên cấp thiết. Ngành Hải quan Việt Nam đang đối mặt với những thách thức to lớn từ hoạt động buôn lậu, gian lận thương mại ngày càng phức tạp và tinh vi, đặc biệt là thông qua thương mại điện tử. Mô hình tổ chức chống buôn lậu hiện hành, được thiết lập từ năm 1990, đã bộc lộ những hạn chế về tính tập trung và thống nhất, ảnh hưởng đến hiệu quả công tác. Do đó, nghiên cứu về "Đổi mới mô hình tổ chức hoạt động chống buôn lậu của Hải quan Việt Nam" không chỉ mang ý nghĩa lý luận sâu sắc mà còn có giá trị thực tiễn to lớn, nhằm hoàn thiện hệ thống, nâng cao năng lực kiểm soát, và đảm bảo sự phù hợp với các chuẩn mực quốc tế trong phòng chống buôn lậu.

Các nhà hoạch định chính sách, lãnh đạo và cán bộ công chức thuộc Tổng cục Hải quan Việt Nam; các nhà nghiên cứu, chuyên gia trong lĩnh vực quản lý nhà nước, luật pháp, kinh tế và thương mại quốc tế, đặc biệt là những người quan tâm đến công tác phòng chống buôn lậu và cải cách hành chính.

Nghiên cứu này tập trung vào sự cần thiết của việc đổi mới mô hình tổ chức hoạt động chống buôn lậu của Hải quan Việt Nam, xuất phát từ thực trạng mô hình hiện tại đã lỗi thời và không còn phù hợp với bối cảnh buôn lậu ngày càng phức tạp, đặc biệt là các hành vi lợi dụng thương mại điện tử và quá trình số hóa. Mục tiêu chính là cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn để đề xuất các giải pháp toàn diện nhằm nâng cao hiệu quả công tác phòng chống buôn lậu. Phương pháp tiếp cận bao gồm việc tổng quan về mô hình tổ chức chống buôn lậu, làm rõ các khái niệm cốt lõi như 'đổi mới' và 'buôn lậu', và phân tích các yếu tố cấu thành của một mô hình hiệu quả, bao gồm cơ sở pháp lý, cấu trúc bộ máy, nguồn nhân lực, cơ chế vận hành và điều kiện hoạt động. Đề tài cũng nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế từ các quốc gia như Indonesia, Philippines, và Trung Quốc để rút ra bài học cho Hải quan Việt Nam. Phân tích thực trạng cho thấy, mặc dù đã có những nỗ lực tái cơ cấu và ứng dụng công nghệ thông tin, mô hình hiện hành vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế như sự phân công trách nhiệm chưa triệt để, quyền hạn điều tra còn giới hạn và các chính sách đôi khi còn "lỏng lẻo" tạo kẽ hở. Từ đó, nghiên cứu đề xuất một loạt giải pháp đổi mới, bao gồm tái cấu trúc mô hình tổ chức chống buôn lậu, cải cách công tác tuyển dụng và quản lý công chức chuyên trách, đổi mới phương thức hoạt động, hoàn thiện khung pháp lý về chức năng và quyền hạn, tăng cường năng lực và điều kiện bảo đảm, cũng như đẩy mạnh hợp tác quốc tế và huy động sự tham gia của cộng đồng. Những giải pháp này nhằm mục đích không chỉ nâng cao hiệu quả công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại mà còn góp phần bảo vệ an ninh kinh tế, an ninh quốc gia, bảo đảm thu ngân sách và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, đồng thời đưa Hải quan Việt Nam tiến gần hơn với các chuẩn mực quốc tế.