Bảo hộ quyền tác giả tác phẩm nghệ thuật thị giác trong văn hóa phối lại AI: Kinh nghiệm Hoa Kỳ và bài học cho Việt Nam

594

BẢOHỘQUYỀNTÁCGIẢĐỐIVỚITÁCPHẨMNGHỆ

THUẬTTHỊGIÁCTRONGVĂNHOÁPHỐILẠIBỞIAI-

KINHNGHIỆMHOAKỲVÀBÀIHỌCCHOVIỆTNAM

HoàngTrúcAn,NguyễnPhươngThảo,ĐinhThịThùyTrang

Email:trucanhoang1011@gmail.com

Ngàytòasoạnnhậnđượcbàibáo:19/11/2025

Ngàyphảnbiệnđánhgiá:03/12/2025

Ngàybàibáođượcduyệtđăng:15/12/2025

DOI:10.59266/houjs.2025.1081

Tómtắt:BàiviếtphântíchphápluậtViệtNamvềquyềntácgiảđốivớitácphẩmnghệ

thuậtthịgiácđượcphốilạibởiAI,chỉranhữngkhoảngtrốngvàtháchthứcpháplýliên

quanđếntưcáchpháplýcủaAIvàđiềukiệnbảohộtácphẩmnàytrongbốicảnhAIđang

thayđổisâusắccáchthứcsángtạo.ThamkhảokinhnghiệmHoaKỳ,nghiêncứuđềxuất

kiếnnghịhoànthiệnphápluậtViệtNamnhằmcânbằnglợiíchcácchủthể,nângcaohiệu

quảquảnlýnhànướcvàthúcđẩysángtạobềnvữngtrongkỷnguyênsố.

Từkhóa:nghệthuậtthịgiác,quyềntácgiả,trítuệnhântạo,vănhoáphốilại

1TrườngĐạihọcLuậtHàNội

I.Đặtvấnđề

TrongbốicảnhViệtNamđangđặt

mục tiêuthúcđẩy chuyển đổisố vàxây

dựng khung pháp lý về trí tuệ nhân tạo

(AI),việchoànthiệnphápluậtđiềuchỉnh

tácphẩmnghệthuậtthịgiác(NTTG)phối

lạibởiAIlàyêucầucấpthiết.Việcthiếu

vắng quy định pháp luật phát sinh nguy

cơxâmphạmquyềntácgiả(QTG);qua

đóvừalàmmấtđộnglựcsángtạochotác

giả,suyyếuchấtlượngnộidungvănhóa,

vừadẫnđếnrủiropháplýnghiêmtrọng,

khuyến khích tội phạm mạng và đedọa

toànbộhệsinhtháisángtạo.Ngượclại,

HoaKỳnổibậtvớithựctiễnxétxửlinh

hoạt,ánlệcậpnhậtcấptiếnvớibốicảnh

sốhoávàhướngtiếpcậnrõràng,cởimở

hơn; từ đó, gợi mở cho Việt Nam kinh

nghiệm trong việc hoàn thiện pháp luật

đápứngsựpháttriểncủachuyểnđổisố.

II.Cơsởlýthuyết

Cơ sở lý thuyết dựa trên ba học

thuyếtchínhvề:(i)QTGliênquantớixác

địnhđiềukiệnbảohộcủatácphẩm;(ii)

Công nhận tác phẩm phối lại, gồm học

thuyếtvềtácphẩmpháisinhvàsửdụng

hợplý,nhằmxácđịnhkhinàoviệcchất

liệu gốc bằngAI được bảo hộ QTG; và

(iii)AIvàcânbằnglợiích,tậptrungvào

cơchếsángtạocủaAI,mứcđộđónggóp

củaconngười,cũngnhưcânbằngQTG,

lợiíchxãhộivàsựpháttriểncôngnghệ.

595

Lýthuyếtnàylàcơsởđểlàmrõkháiniệm,

đánhgiá,sosánhkhungpháplýViệtNam

-HoaKỳvàkiếnnghịvềbảohộQTGđối

vớitác phẩmNTTG trongvăn hoá phối

lạibởiAI.

III.Phươngphápnghiêncứu

Bàiviếtsửdụngphươngphápphân

tích,bìnhluận,tổnghợp,nghiêncứuvàso

sánhcácquyđịnhphápluậtSởhữutrítuệ

(SHTT) Việt Nam và Hoa Kỳ liên quan

đến bảo hộ QTG với tác phẩm NTTG

trongvănhóaphốilạibởiAI.Nhómtác

giả còn so sánh, đối chiếu thực tiễn để

đánhgiá,nhậnxétvàđưarakiếnnghịphù

hợphoànthiệnphápluật.

IV.Kếtquảnghiêncứuvàthảoluận

4.1.Kháiquátchungvềquyềntác

giảđốivớitácphẩmnghệthuậtthịgiác

trongvănhóaphốilạibởiAI

Theo WIPO (n.d.), QTG là khái

niệmpháplýbảohộquyềnlợicủangười

sángtạođốivớitácphẩmvănhọc,nghệ

thuậtvàkhoahọc,nhằmghinhận,bảovệ

giá trị sáng tạo trítuệ con người. Trong

đó, tác phẩm NTTG là sản phẩm sáng

tạonghệthuật,đượcđịnhhìnhtheohình

thứccụ thểvàtác độngchủ yếuđếnthị

giácngườitiếpnhậnthôngquađườngnét,

màu sắc, bố cục nhằm truyền tải giátrị

thẩmmỹhoặctưtưởng(theoCambridge

University Press, n.d.) như “tranh, bản

vẽ, bản in hoặc tác phẩm điêu khắc tồn

tạidướidạngbảnsaoduynhấthoặcphiên

bảngiớihạn”.2

Bàiviếttậptrunglàmrõviệcbảohộ

QTGtrongvănhóaphốilạibởiAI.Trước

hết,bắtnguồntừthuậtngữ“remix”,văn

hoáphốilạilàhiệntượngxãhộimàcác

yếutốvăn hóa, ý tưởng hoặc tác phẩm

2ChươngIĐạoluậtBảnquyềnHoaKỳ.

sẵncóđượctáisửdụng,kếthợpvàbiến

đổiđểtạorasảnphẩmmớimangýnghĩa

khác biệt hay góp phần hình thành giá

trịsángtạomới(Lessig,2004).Vănhóa

phốilạibởiAIlàgiaiđoạnpháttriểncủa

phốilạivớiAIhỗtrợtáitạo,laighépvà

biếnđổicácyếutốnhưhìnhảnh,phong

cáchnghệthuậtđểtạorasảnphẩmmới

như yêu cầu MidJourney vẽ một bức

tranhvớiphongcáchnhưVanGogh.Như

vậy,tácphẩmNTTGtrongvănhoáphối

lại bởiAI là sản phẩm sáng tạo trí tuệ

tronglĩnhvựcNTTG,hìnhthànhthông

quaviệctáisửdụng,kếthợpvàbiếnđổi

-phối lại các yếutốnội dung hiệnhữu

bằngAI,nhằmtruyềntảigiátrịthẩmmỹ

hoặctưtưởngmới.Tuynhiên,hìnhthức

sáng tạo này vẫn chưa được công nhận

chính thức mà thường được dùng phổ

biếntrongđờisống.

Tổngkếtlại,“QTGđốivớitácphẩm

NTTGtrongvănhoáphốilạibởiAI”là

“quyềncủachủthểsángtạohoặcsởhữu

tácphẩmNTTGđượcphốilạicósựtham

giacủaAI”.

4.2.PhápluậtViệtNamvềbảohộ

quyềntácgiảđốivớitácphẩmnghệthuật

thịgiáctrongvănhóaphốilạibởiAI

Trongbốicảnhchuyểnđổisố,Thủ

tướngChínhphủbanhànhQuyếtđịnhsố

127/QĐ-TTgphêduyệtChiếnlượcquốc

giavềnghiêncứu,pháttriểnvàứngdụng

trítuệnhântạođếnnăm2030nhấnmạnh

việcxâydựngkhungpháplýphùhợpvới

AI. Tuy nhiên, pháp luật hiện vẫn còn

nhiềukhoảngtrốngvềQTGvớitácphẩm

doAIthamgiasángtạo,dođónhucầuvề

khungpháplýSHTTvớivấnđềnàycàng

cấpthiết.

596

PhápluậtSHTTViệtNamchỉbảohộ

cáctácphẩmdoconngườisángtạovàchỉ

côngnhậnconngườilàchủthểQTGtheo

khoản2Điều4,khoản1Điều12avàkhoản

3Điều14LuậtSHTTnăm2005(sửađổi,

bổ sung năm2009, 2019 và 2022) (Luật

SHTT). Quy định này phù hợp với pháp

luậtquốctế,coiQTGlàquyềncủacánhân

hoặctổchứctrựctiếptạorahoặcsởhữu

tác phẩm còn các thực thểphi nhân như

AIkhông cótư cách chủ thể quyền. Tuy

tác phẩm NTTG được bảo hộ như thông

thường,nhữngtácphẩmphốilạikhôngcó

cơchếbảohộriêngmàđượcxemxétqua

cơchếtácphẩmpháisinhhoặcngoạilệsử

dụnghợplý.Tómlại,tácphẩmNTTGphối

lạibởiAIkhôngđượccôngnhậnQTGdo

không đáp ứng điều kiện bảo hộ và AI

khôngthuộcphạmvichủthểQTG.Quan

điểm này phù hợp với nền tảng SHTT

nhưngcònnhiềuhạnchế:

Thứ nhất, pháp luật SHTT hiện

hành chưa có quy định với tác phẩm

NTTGđượcphốilạibởiAI.Thuậtngữvà

phạmviđiềuchỉnhvẫndừngởcáckhái

niệmtruyềnthống,chưađủbaohàmđặc

thùcủahoạtđộngsángtạotựđộngtrong

môitrườngsố.Ngoàira,kháiniệm,tiêu

chícủahìnhthứcsángtạomớicũngchưa

đượclàmrõ.Hệquảlàcơquanquảnlývà

chủthểquyềngặpkhókhăntrongápdụng

phápluậtkhichưacócăncứrõràngđể

phânbiệt,xácđịnhloạihìnhtácphẩmvà

mứcđộbảohộthiếunhấtquán.

Thứhai,phápluậtchưaxácđịnhrõ

tưcáchpháplýcủaAI,dẫnđếnviệckhông

thểxácđịnhchủthểcóquyềnsởhữuhay

hưởnglợitừsảnphẩmdoAItạora,gây

ratranhchấpvềQTG,đặcbiệttrongbối

cảnh dữ liệu huấn luyện củaAI thường

đượcthuthậptừnhiềunguồnkhácnhau

mà không có cơ chế kiểm soát rõràng.

NếucôngnhậntưcáchchủthểchoAI,hệ

thốngquyền nhân thân và quyền tàisản

vốnđượcthiếtkếchoconngườisẽphải

điều chỉnh,đặtra câuhỏivềviệc “công

nhận quyền cho ai”, “theo cơ chế nào”

trongmốiquanhệgiữaconngườivàAI.

Thứ ba, Việt Nam thiếu tiêu chí

thốngnhấtxácđịnhđiềukiệnbảohộQTG

củatácphẩmNTTGphốilạibởiAI.Việc

xácđịnhtínhsángtạotrongtácphẩmnày

gặp khó khăn dokết quả thay đổi ngẫu

nhiênmỗilầnmôhìnhvậnhành.Thông

thường, mức độ sáng tạo phụ thuộc lớn

vào cách người dùng đặt câu lệnh, mức

độchỉnhsửatácphẩmđầuracủaAIvàý

tưởng,dữliệuđầuvàomàconngườiđặt

ra trướckhiAIthực hiện.Điều này dẫn

đếnyếutốsángtạocủaconngườiphức

tạp,khóphântáchrõràngchủthểQTG

trongtừngtrườnghợpcụthể.

Nhìn chung, pháp luật Việt Nam

duytrìcáchtiếpcậnbảohộQTGdựatrên

sángtạocủaconngười,khiếncáctácphẩm

NTTGphốilạibởiAIchưađượcđiềuchỉnh

đầyđủ.Việchọchỏikinhnghiệmquốctế

nhưHoaKỳgợimởhướnghoànthiệnquy

địnhSHTTbềnvữngvàcôngbằng.

4.3. Pháp luật Hoa Kỳ về bảo hộ

quyềntácgiảđốivớitácphẩmnghệthuật

thịgiáctrongvănhóaphốilạibởiAI

4.3.1.ThựctrạngphápluậtHoaKỳ

TạiHoaKỳ,vấnđềnàyđượcquy

địnhchủyếutrongLuậtBảnquyềnHoa

Kỳ1976.Năm1990,dođặcthùcủatác

phẩmNTTG,LuậtvềQuyềncủaNghệsĩ

Thịgiác(VARA1990)rađờinhằmsửađổi

LuậtBảnquyền.Ngoàiracòncóhướng

dẫntrongBáocáochínhthứccủaUSCO

(U.S Copyright Oce -Vănphòng Bản

quyềnHoaKỳ).Trongphầnnày,nhómtác

giảphântíchquyđịnhphápluậtHoaKỳ

theobakhíacạnh:

597

Thứ nhất, quy định pháp luật Hoa

KỳvềtácphẩmNTTG.

Luật Bản quyền Hoa Kỳ có khái

niệm cụ thể về tác phẩm NTTG. Theo

đó,tácphẩmNTTGđượcghinhậnlàđối

tượngbảohộvềbảnquyềntheonguyên

tắcbảohộcáctácphẩmgốc,cótínhsáng

tạo, được định hình dưới dạng vật chất

hữuhình,cóthểcảmnhận,saochéphoặc

phổbiến, dù là trực tiếphay thông qua

thiếtbịhỗtrợ3.Cóthểthấy,dùquyđịnh

cóđiểmtươngđồngnhưngHoaKỳđãcó

địnhnghĩachitiếthơnViệtNam.

Thứ hai, quy định về tác phẩm

NTTGtrongvănhóaphốilại.

Vềnguyêntắcsửdụnghợplý.

TheoĐiều107LuậtBảnquyền,sử

dụnghợplýlàmộttrongcáctrườnghợp

hạn chếcác quyềnđộc quyềncủa QTG.4

Đồngthời,việctácphẩmchưađượccông

bốkhôngmặcnhiênloạitrừkhảnăngđược

coilàsửdụnghợplýnếusaukhixemxét

toàndiệncácyếutốliênquan,việcsửdụng

đóvẫnhợppháp.Nhìnchung,quyđịnhcủa

HoaKỳtươngđồngvềcáctrườnghợpđược

phépsửdụngcáctácphẩmđãxuấtbảnmà

không cần phải xin phép, không phải trả

tiềnbảnquyền,khôngphảixinphépnhưng

phảitrảtiềnbảnquyềntheoquyđịnhtại

Điều25,25a,26LuậtSHTT.Nhưngsovới

HoaKỳ,phápluậtSHTTViệtNamchưacó

cáctiêuchírõràngmàmớichỉliệtkêcác

trườnghợp.

Vềquyềnghinhậntácgiảcủamộtsố

tácgiảvàtínhtoànvẹntrongVARA1990.

3Điều102(a)LuậtBảnquyềnHoaKỳ.

4Điều107LuậtBảnquyềnHoaKỳ.

5Điều907TuyểntậpHướngdẫnThựctiễncủaUSCO-Chương900.

6Điều917TuyểntậpHướngdẫnThựctiễncủaUSCO-Chương900

7Cóbảnquyền“Đểđượcchấpnhậnlàtácphẩmhộihọa,đồhọahoặcđiêukhắc,tácphẩmphảithểhiện

mộtsốtácgiảsángtạotrongcáchmôtảhoặchìnhthứccủanó.”37CFR§202.10(a).

Điều 106A VARA 1990 ghi nhận

quyền nhân thân của tác giả tác phẩm

NTTGgồmquyềnđượcnêutênvàquyền

bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm. Cách

tiếpcậnnàygiúpphápluậtHoaKỳcân

bằnggiữabảovệgiátrịtinhthầncủanghệ

sĩvàtựdosángtạo,giúptránhxâmphạm

tácphẩmgốc.VARAquyđịnhrõquyền

chống bóp méo, cắt xén hoặc xuyên tạc

tác phẩm, nhưng cũng đặt ra ngoại lệ:

nhữngbiếndạngdotựnhiên,dobảotồn

hoặcdoviệctrưngbàysẽkhôngbịcoilà

viphạm.HoaKỳxâydựngcơchếbảovệ

quyềnnhânthâncụthểvàlinhhoạthơnso

vớiquyđịnhtạiĐiều19LuậtSHTTViệt

Nam-tácphẩmbịbiếndạngdothờigian,

ánh sáng hoặc quá trình bảo tồn vẫn có

thểbịcoilàxâmphạmnếutácgiảchứng

minhảnhhưởngđến“sựtoànvẹncủatác

phẩm”.

VềcáctácphẩmNTTGpháisinhvà

tácphẩmNTTGphốilại.

USCOquy định tương đốicởi mở

vềtácphẩmNTTGpháisinh5vàphốilại6

sovớicácquốcgiavàchỉbảohộnếucó

phầnsángtạogốcđủmớivàđộclập.Nếu

chỉlàbảnsaoyhệtthìkhôngcóbảnquyền

vìđâychỉlàsaochépkỹthuậtchứkhông

phảisángtạonghệthuật.7Điềunàynghĩa

là tác phẩm phải: (i) Mangtính nguyên

gốc, thể hiệnhữuhình ý tưởngsángtạo

của tác giả; (ii) Trong các tác phẩm hai

chiều,QTGthểhiệnquanhiềuhìnhthức

nhấtđịnhnhưđườngnéthoặccácyếutố

đồhọakhác;và(iii)Thểhiệnđủmứcđộ

sángtạo,việcchỉkếthợpnhữnghìnhdạng

598

đơngiảnhoặcthayđổinhỏkhôngđápứng

yêucầunày.8

Thứba,quyđịnhvềchủthểphốilại

làAI.

Hiệnnay,LuậtBảnquyềnkhôngquy

địnhAIlàchủthểQTG.USCOtuyênbố

chỉđăngkýtácphẩmcótínhnguyêngốc

doconngườisángtạo.Tuynhiên,trước

sựgiatăngcủacácsảnphẩmAI,USCO

(2025)đãbanhànhBáocáovềBảnquyền

và AI. Phần “Copyright Ability” trong

Báo cáo khẳng định luật chỉ công nhận

tác phẩm do con người sáng tạo, nhưng

nhấnmạnhphápluậtMỹđủlinhhoạtvới

trường hợp có sự tham gia của AI: tác

phẩmcóthểđượcbảohộnếuconngười

đónggóp“đủ”yếutốsángtạo,nhưchỉnh

sửa,cảithiệnhoặctạothêmgiátrịmớitừ

kếtquảcủaAI.TứclàviệcdùngAIđểhỗ

trợsángtạokhôngloạitrừkhảnăngbảo

hộ,thểhiệnxuhướngvừathúcđẩyphát

triểnAI,vừabảovệquyềnlợicủacáctác

giảconngười(Lê,2025).

4.3.2.Thựctiễnápdụngphápluật

HoaKỳ

Như đã trình bày, pháp luật Hoa

Kỳ hiện có xu hướng công nhận QTG

chotácphẩmcósựthamgiacủaAI,bao

gồmcảtácphẩmNTTG.Tuynhiên,trước

đây,thựctiễnxétxửcủaHoaKỳkhông

ghinhậntưcáchchủthểQTGcủaAIvà

cáctácphẩmcósựthamgiacủaAI.Một

vụ án điển hình là tranh chấp Thaler v.

Perlmutter.Trongđó,TòaPhúcthẩmHoa

Kỳ quận Columbia (2025) khẳng định

Luật Bản quyền 1976 không bảo hộ tác

phẩmđượctạorahoàntoànbởiAI.Thaler

đãnộpđơnđăngkýbảnquyềnchohình

ảnh “A RecentEntrance to Paradise”do

8Điều905theoUSCOtheocácnguyêntắcchungđượcquyđịnhtạiChương300TuyểntậpHướngdẫn

ThựctiễncủaVănphòngBảnquyềnHoaKỳ.

hệthốngAI“CreativityMachine”tạora,

nhưngUSCObácbỏvìôngghiAIlà“tác

giả”củatácphẩm(Jayashree,2025).

Mớiđây,vụkiệntậpthểđầutiênliên

quanđếnAI-Andersenetal.v.Stability

AIđãgâychúýkhinăm2023,banghệ

sĩ Sarah Andersen, Kelly McKernan và

KarlaOrtizkiệnStabilityAI,Midjourney

và DeviantArt tại Tòa án Quận Bắc

California,chorằngcácnềntảngnàyđã

dùngtráiphéptácphẩmcủahọđểhuấn

luyện mô hìnhAI như Stable Diusion,

Midjourney, DreamStudio và DreamUp

(Schor,2025).Trongvụnày,dùtrọngtâm

là bảo vệquyền lợinghệ sĩ, Thẩmphán

William Orrick không bác bỏ hoàn toàn

cáo buộc vi phạm bản quyền, cho phép

điềutrasâuhơnvềmứcđộ“biếnđổi”của

dữliệuđầuvàoAIsovớitácphẩmgốc,đã

mởratínhiệuđángchúý.Nhưvậy,Hoa

Kỳ đangdần cởimở hơn,sẵnsàng xem

xétbảohộchotácphẩmcósựthamgia

củaAInếu con ngườiđóng vai tròsáng

tạochủđạo,nhưđịnhhướnghoặcchỉnh

sửađầurađểđạttínhnguyêngốctheotiêu

chuẩncủaUSCO(2023,2025).

Tómlại,vớitácphẩmNTTGcósự

phốilạibởiAI,phápluậtHoaKỳduytrì

cách tiếp cận linh hoạt, coiAI như một

côngcụhỗtrợnếutácphẩmNTTGđáp

ứngđiềukiệnvềtínhnguyêngốcvàsáng

tạo con người. Từ đó, thúc đẩy sự cân

bằngquyềnlợigiữacácnghệsĩthịgiácvà

ngườidùngAInhằmhạnchếviphạmbản

quyềnvàkhuyếnkhíchđổimớisángtạo.

V.Kếtluận

Gầnđây,Nghịquyết57-NQ/TWvề

phát triểnkhoahọc, công nghệ,đổimới

sángtạovàchuyểnđổisốtiếptụckhẳng

Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm nghệ thuật thị giác trong văn hóa phối lại bởi AI - kinh nghiệm Hoa Kỳ và bài học cho Việt Nam

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi