Chủ thể quyền tác giả đối với tác phẩm mỹ thuật phái sinh do trí tuệ nhân tạo tạo ra theo pháp luật Việt Nam

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đã tạo ra những thay đổi sâu rộng trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật, đặc biệt là sự xuất hiện ngày càng nhiều tác phẩm mỹ thuật phái sinh có sự tham gia của AI. Điều này đặt ra một thách thức pháp lý đáng kể trong việc xác định chủ thể được bảo hộ quyền tác giả, bởi sự can thiệp của AI làm mờ đi ranh giới giữa đóng góp sáng tạo của con người và hoạt động tạo sinh tự động. Trong bối cảnh pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam vẫn khẳng định nguyên tắc "tác giả là con người", bài viết này nhằm phân tích sâu sắc các quy định hiện hành và đề xuất một cách tiếp cận cân bằng để bảo vệ quyền lợi chính đáng của tác giả, đảm bảo trật tự pháp lý và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành sáng tạo mỹ thuật trong kỷ nguyên số.

Các học giả pháp lý, luật sư sở hữu trí tuệ, nhà nghiên cứu về AI và ngành công nghiệp sáng tạo, các nhà hoạch định chính sách.

Nghiên cứu này khám phá vấn đề phức tạp về xác định chủ thể quyền tác giả đối với tác phẩm mỹ thuật phái sinh được tạo ra với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI) theo pháp luật Việt Nam. Dựa trên phân tích Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành và các sửa đổi lập pháp gần đây, bài viết khẳng định mạnh mẽ nguyên tắc cơ bản "tác giả là con người", xem AI chỉ là công cụ hỗ trợ sáng tạo chứ không phải là chủ thể quyền tác giả. Quyền tác giả đối với các tác phẩm này chỉ phát sinh khi có sự can thiệp sáng tạo mang tính quyết định từ con người và khi việc sử dụng dữ liệu huấn luyện đảm bảo tính hợp pháp. Để đi sâu vào vấn đề này, bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu tổng hợp, bao gồm phân tích - bình luận quy phạm pháp luật, phân tích học thuyết quyền tài sản, nhân thân, và cân bằng lợi ích, cùng với phương pháp so sánh pháp luật và phân tích tình huống thực tiễn. Nghiên cứu chỉ ra ba khoảng trống pháp lý chính: thiếu tiêu chí cụ thể về mức độ tham gia sáng tạo của con người, thiếu cơ chế rõ ràng xử lý mối quan hệ giữa tạo tác phẩm bằng AI và tính hợp pháp của dữ liệu huấn luyện, và thiếu hướng dẫn đánh giá tác phẩm phái sinh sử dụng AI trong đăng ký và giải quyết tranh chấp. Từ đó, bài viết đề xuất hoàn thiện pháp luật bằng cách xây dựng các tiêu chí pháp lý rõ ràng về lao động trí tuệ trực tiếp của con người, thiết lập cơ chế pháp lý đảm bảo tính hợp pháp của dữ liệu và công nghệ, và bổ sung hướng dẫn cụ thể cho cơ quan quản lý. Những đề xuất này nhằm cân bằng giữa việc bảo vệ quyền tác giả và thúc đẩy sự đổi mới sáng tạo, góp phần tạo lập khung pháp lý minh bạch cho ngành nghệ thuật số Việt Nam trong bối cảnh phát triển của trí tuệ nhân tạo.