Học thuyết sử dụng hợp lý (fair use) trong giải quyết tranh chấp quyền tác giả tại Hoa Kỳ và đề xuất cho Việt Nam

Trong bối cảnh hệ thống pháp luật quyền tác giả (QTG) toàn cầu đối mặt với thách thức duy trì sự cân bằng giữa việc bảo vệ quyền lợi kinh tế của chủ sở hữu và thúc đẩy lợi ích công cộng thông qua phổ biến tri thức, học thuyết sử dụng hợp lý (fair use) đã nổi lên như một giải pháp thiết yếu. Học thuyết này không chỉ đảm bảo quyền lợi của các chủ thể sáng tạo mà còn tạo điều kiện cho sự tiếp cận và phát triển tri thức, khoa học và văn hóa. Đặc biệt trong kỷ nguyên số hóa, sự linh hoạt của fair use trở nên cấp thiết, giúp thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của công nghệ và hành vi sử dụng tác phẩm, qua đó góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội và kinh tế.

Các nhà nghiên cứu pháp luật, luật sư, thẩm phán, nhà hoạch định chính sách về sở hữu trí tuệ, và các tác giả, người sử dụng tác phẩm quan tâm đến quyền tác giả.

Bài viết này phân tích sâu sắc học thuyết sử dụng hợp lý (fair use), một nguyên tắc pháp lý có nguồn gốc từ các án lệ của tòa án Hoa Kỳ và ngày càng được thừa nhận rộng rãi nhờ tính hiệu quả trong việc đánh giá các hành vi sử dụng tác phẩm có bản quyền mà không cần xin phép hay trả phí. Nghiên cứu tập trung vào việc làm rõ bốn yếu tố cốt lõi mà các tòa án áp dụng để xác định một hành vi có được coi là sử dụng hợp lý hay không: mục đích và đặc trưng của việc sử dụng, bản chất của tác phẩm được bảo hộ, số lượng và tầm quan trọng của phần được sử dụng, và ảnh hưởng của việc sử dụng đối với thị trường tiềm năng hoặc giá trị của tác phẩm. Bằng cách áp dụng phương pháp diễn giải, phân tích, thống kê và so sánh, tác giả đã minh họa thực tiễn áp dụng học thuyết fair use trong việc giải quyết tranh chấp quyền tác giả tại Hoa Kỳ, đồng thời đánh giá những ưu điểm nổi bật về sự linh hoạt, khả năng thích ứng với công nghệ mới, và khuyến khích sáng tạo, cũng như các hạn chế tiềm tàng về tính không chắc chắn. Từ đó, bài viết đưa ra những đề xuất cụ thể nhằm hoàn thiện khung pháp lý về quyền tác giả tại Việt Nam, khuyến nghị bổ sung quy định mở về các trường hợp ngoại lệ không xâm phạm QTG để đảm bảo sự cân bằng và linh hoạt, phù hợp với xu hướng phát triển của pháp luật quốc tế và thực tiễn kỷ nguyên số.