Bệnh tiểu đường và phác đồ điều trị
Nguyên nhân mắc bệnh đái tháo đường là do gen di truyền và môi trường
sống (hoạt động thể lực, chế độ dinh dưỡng và stress). Bệnh đái tháo đường dẫn
tới những biến chứng về tim mạch, thể chất. "Không thể phân theo giai đoạn bệnh
lý, nhưng bệnh đái tháo đường có biến chứng cấp tính, nhiều bệnh nhân bị loét do
biến chứng bệnh mạch vành, mạch máu ngoại vi nên phải cắt bỏ chân tay…"
Đối tượng mắc bệnh đái tháo đường thường ở độ tuổi từ 30-65, tuy nhiên
hiện nay có những bệnh nhân đái tháo đường mới chỉ 9-10 tuổi, điều này phản ánh
sự trẻ hóa về bệnh này ở nước ta.
Tính toán của Hội người giáo dục bệnh đái tháo đường Việt Nam cho thấy:
Tỷ lệ người mắc bệnh đái tháo đường năm 2002 chiếm 2,7%, đến 2008 đã tăng lên
5,7% dân số. Tỷ lệ người mắc bệnh đái tháo đường ở các thành phố lớn chiếm tỷ
lệ 7,2% dân số.
Bệnh đái tháo đường, còn gọi là Bệnh tiểu đường, là một bệnh do rối loạn
chuyển hóa cacbohydrat khi hoóc môn insulin của tụy bị thiếu hay giảm tác động
trong cơ thể, biểu hiện bằng mức đường trong máu luôn cao; trong giai đoạn mới
phát thường làm bệnh nhân đi tiểu nhiều, tiểu ban đêm và do đó làm khát nước.
Bệnh tiểu đường là một trong những nguyên nhân chính của nhiều bệnh hiểm
nghèo, điển hình là bệnh tim mạch vành, tai biến mạch máu não, mù mắt, suy
thận, liệt dương, hoại thư, v.v.
Loại 1 (Typ 1)
Khoảng 5-10% tổng số bệnh nhân Bệnh tiểu đường thuộc loại 1, phần lớn
xảy ra ở trẻ em và người trẻ tuổi (<30T). Các triệu chứng thường khởi phát đột
ngột và tiến triển nhanh nếu không điều trị. Giai đoạn toàn phát có tình trạng thiếu
insulin tuyệt đối gây tăng đường huyết và nhiễm Ceton.
Những triệu chứng điển hình của Bệnh tiểu đường loại 1 là tiểu nhiều, uống
nhiều, đôi khi ăn nhiều, mờ mắt, dị cảm và sụt cân, trẻ em chậm phát triển và dễ bị
nhiễm trùng.
Loại 2 (Typ 2)
Bệnh tiểu đường loại 2 chiếm khoảng 90-95% trong tổng số bệnh nhân
bệnh tiểu đường, thường gặp ở lứa tuổi trên 40, nhưng gần đây xuất hiện ngày
càng nhiều ở lứa tuổi 30, thậm chí cả lứa tuổi thanh thiếu niên. Bệnh nhân thường
ít có triệu chứng và thường chỉ được phát hiện bởi các triệu chứng của biến chứng,
hoặc chỉ được phát hiện tình cờ khi đi xét nghiệm máu trước khi mổ hoặc khi có
biến chứng như nhồi máu cơ tim, tai biến mạch máu não; khi bị nhiễm trùng da
kéo dài; bệnh nhân nữ hay bị ngứa vùng do nhiễm nấm âm hộ; bệnh nhân nam bị
liệt dương.
Xét nghiệm
Chẩn đoán ĐTĐ bằng định lượng đường máu huyết tương:
ĐTĐ: đường máu lúc đói ≥126mg/dl (≥7 mmol/l) thử ít nhất 2 lần liên tiếp.
Đường máu sau ăn hoặc bất kỳ ≥200mg/dl (≥11,1mmo;/l).
Người có mức đường máu lúc đói từ 5,6-6,9 mmol/l được gọi là những
người có ‘rối loạn dung nạp đường khi đói’. Những người này tuy chưa được xếp
vào nhóm bệnh nhân ĐTĐ, nhưng cũng không được coi là ‘bình thường’ vì theo
thời gian, rất nhiều người người ‘rối loạn dung nạp đường khi đói’ sẽ tiến triển
thành ĐTĐ thực sự nếu không có lối sống tốt. Mặt khác, người ta cũng ghi nhận
rằng những người có ‘rối loạn dung nạp đường khi đói’ bị gia tăng khả năng mắc
các bệnh về tim mạch, đột quị hơn những người có mức đường máu <5,5mmol/l.
Đôi khi các bác sỹ muốn chẩn đoán sớm bệnh ĐTĐ hơn nữa bằng cách cho
uống đường glucose làm bộc lộ những trường hợp ĐTĐ nhẹ mà thử máu theo cách
thông thường không đủ tin cậy để chẩn đoán. Cách đó gọi là ‘test dung nạp
glucose bằng đường uống’.
Test này được thực hiện như sau:
Điều kiện: ăn 3 ngày liền đủ lượng carbonhydrat (>200g/ngày), không dùng
thuốc làm tăng đường máu, đường máu lúc đói bình thường, không bị stress.
Thực hiện: nhịn đói 12 giờ, uống 75 gam đường glucose trong 250ml nước
(không nóng - không lạnh). Định lượng đường máu sau 2 giờ.
Đọc kết quả: ‘Test dung nạp glucose đường uống’:
Nếu đường máu 2 giờ sau uống đường glucose ≥11,1mmol/l: chẩn đoán
ĐTĐ; nếu đường máu 2 giờ sau uống đường glucose ≥7,8 mmol/l nhưng < 11,1
mmol/l: những người này được xếp loại giảm dung nạp đường glucose. Người
mắc giảm dung nạp đường glucose không những có nguy cơ cao tiến triển thành
ĐTĐ sau này, mà còn tăng nguy cơ mắc các bệnh tim-mạch như tăng huyết áp,
nhồi máu cơ tim, tai biến mạch máu não.
Định lượng đường niệu: chỉ có giá trị rất hãn hữu trong việc theo dõi đối
với bản thân bệnh nhân ngoại trú. Không dùng để chẩn đoán bệnh.
Các xét nghiệm bổ sung: sau khi được chẩn đoán xác định và làm những
xét nghiệm theo dõi thường kỳ (1-2lần/năm) để thăm dò các biến chứng mạn tính
và để theo dõi điều trị:
Khám lâm sàng: lưu ý kiểm tra cân nặng, huyết áp, bắt mạch ngoại biên và
so sánh nhiệt độ da, khám bàn chân, khám thần kinh bao gồm thăm dò cảm giác
sâu bằng âm thoa. Khám mắt: phát hiện và đánh giá tiến triển bệnh lý võng mạc.
Xét nghiệm: đặc biệt lưu ý creatinin, mỡ máu, microalbumin niệu (bình
thường < 30 mg/ngày) hoặc định lượng protein niệu. Đo điện tim nhằm phát hiện
sớm các biểu hiện thiếu máu cơ tim. Soi đáy mắt..
Định lượng HbA1 hoặc HbA1c: đánh giá hồi cứu tình trạng đường máu 2-3
tháng gần đây. Đường máu cân bằng tốt nếu HbA1c < 6,5%.
Trong một số tình huống (không phải là xét nghiệm thường qui):
Fructosamin: cho biết đường máu trung bình 2 tuần gần đây, có nhiều lợi
ích trong trường hợp người mắc ĐTĐ đang mang thai. Nếu đường máu cân bằng
tốt, kết quả < 285 mmol/l.
Peptid C (một phần của pro-insulin): cho phép đánh giá chức năng tế bào
bêta tụy.