Những Bí Mật Về
Chiến Tranh Việt Nam
Chương 27
Ngày Quốc tế lao động năm 1971
Nhà tổ chức phong trào phản chiến Rennie Davis trước đó đã kêu gọi một cuộc biểu tình
rầm rộ ở Washington nhân ngày 1-5, sao cho đủ đông để khoá chặt mọi nẻo đường.
Khẩu hiệu là: "Nếu chính phủ Mỹ không chấm dứt chiến tranh, chúng ta sẽ chặn đứng
mọi hoạt động của họ". Với mục đích tương tự, nhóm chúng tôi ở thành phố Cambridge
đã tụ họp để bàn bạc về những hành động sắp tới. Chúng tôi tự hỏi liệu có nên tổ chức
biểu tình ở Boston và khuyến khích mọi người kéo về Washington hay không. "Chặn
đứng mọi hoạt động của chính phủ", điều đó có ý nghĩa gì? Liệu họ có dự định bạo động,
giống như Weathermen? Liệu cuộc biểu tình có được lên kế hoạch kỹ lưỡng? Liệu nó có
vượt ra ngoài tầm kiểm soát?
Đâu đó trong đám đông biểu tình nói rằng sẽ có những "chiến thuật di động". Điều đó
nghĩa là gì, có phải là sẽ không ngồi yên chờ đến khi bị bắt? Liệu có phải là lật xe, đặt
thùng, chặn đường, ném đá?
Bạo động là điều không ai muốn nhưng cuộc biểu tình dường như không được tổ chức
tốt. Chúng tôi thấy khó khăn trong việc quyết định liệu chúng tôi có xuống đường hay
không.
Chúng tôi không muốn tái diễn lại cảnh tượng hỗn loạn tại Đại hội quốc gia của Đảng
Dân chủ tại Chicago năm 1968. Một vài ngày truức Ngày Quốc tế Lao động, khi tham dự
một buổi mít tinh tại Brandeis, nơi mà tôi dự định phát biểu, tôi vẫn chưu có quyết định
cuối cùng liệu có tham dự hay không. Theo tôi biết, số phận của các tập Hồ sơ Lầu Năm
Góc vẫn chưa được định đoạt. Tôi vẫn đang chờ đợi các nghị sỹ quốc hội thông báo công
khai, trong khi tiếp tục suy nghĩ về những điều đáng làm.
Nhưng chẳng có gì là hứa hẹn cả.
Hội trường ở Brandeis chật ních khán giả. Mọi người ngồi kín cả những lối đi giữa các
hàng ghế và cầu thang. Không khí bức bối. Tôi không bao giờ chuẩn bị nội dung cần phải
nói, và khi tôi sắp kết thúc bài phát biểu, tôi chợt nghĩ đến tác dụng của khả năng phản
kháng tập thể phi bạo lực. Một suy nghĩ loé lên trong đầu tôi về một lời thoại trong bộ
phim trình chiếu gần đây: "Người khổng lồ tí hon", trong đó Dustin Hoffman thủ vai một
ông già nhớ lại cuộc sống ctỉa ông giữa những người Anh-điêng, cả lúc sống sót sau trận
đánh Little Bighom và vụ thảm sát tại Wounded Knee. Tất cả mọi người đều ngầm liên
tưởng cuộc chiến này với với chiến tranh Việt Nam. Tôi nói, "các bạn nhớ lại lời thoại
trong bộ phim, một câu nói của Lakota, một người Mỹ bản xứ trước khi họ bước vào
cuộc chiến: "Tiến lên, anh em, hôm nay là một ngày đẹp trời để quyết tử". Vâng, sự thật
là, không bao giờ có cái ngày tốt đẹp đó để chết cả. Nhưng, tôi nghĩ rằng, ngày 1 tháng
Năm là một ngày tốt đẹp để bị bắt tại Washington.
Hội trường hưởng ứng nhiệt liệt. Tất cả các khán giả đứng bật dậy, vỗ tay và reo hò. Tôi
trở về nhà và nói với Patricia: "Tốt rồi, có thể anh sẽ đến Washington".
Nhóm chúng tôi (gồm có Howard Zinn, Marilyn Young, Fred Branfman, Mitcheil
Goodman, Noam Chomsky, Zelda Gamson, Cindy Frederick, và Mark Ptashme - ND) đi
đến quyết định tương tự. Chúng tôi tới Washington vào lúc đêm khuya. Những người tổ
chức đang bận rộn tìm kiếm chỗ tá túc cho hàng ngàn người ở lại, trong trường học, nhà
thờ và nhà dân. Chúng tôi được hướng dẫn đến nhà của một ai đó, nơi chúng tôi tìm thấy
hàng chục người đã nằm la liệt ở đây, cố gắng yên giấc ở mọi nơi có thể. Không chiếc
giường và trường kỷ nào còn trống. Nhiều người chỉ nằm trên sàn nhà, một số co ro trong
các túi ngủ, một số nằm trên thảm, số khác nằm ngay trên sàn nhà trơ trụi. Chúng tôi tìm
thấy chỗ trống trên sàn của phòng giải trí ở tầng hầm và cố chợp mắt vài tiếng đồng hồ.
Khoảng 4h30 , tất cả mọi người thức giấc, chuẩn bị sẵn sàng. Ánh sáng lờ mờ toả ra từ
ngọn đèn màu cam duy nhất ở tầng hầm. Những người trẻ tuổi, hầu hết ở tuổi đôi mươi,
đang đổ đầy các bình nước, nhồi nhét thức ăn vào các ba lô nhỏ, đánh răng, viết lên mu
bàn tay số điện thoại của các luật sư phòng khi họ bị bắt. Họ làm việc đó một cách im
lặng, thuần thục và tập trung.
Cảnh tượng đó gợi tôi nhớ lại ánh đèn mù mờ trong khoang tàu chở lính, lúc bốn giờ sáng
trong một ngày luyện tập đổ bộ.
Những người lính đứng dọc lối đi giữa các giường ngủ bốn tầng thắt chặt đồ đạc và ba lô,
sẵn sàng đứng sang một bên. Tôi nghi ngờ rằng, thẳm sâu trong lòng, những người trẻ
tuổi đang ở Washington dây cũng chung cảm xúc với những người lính trẻ trước khi họ
bước khỏi mạn tàu xuống một chiếc thuyền cập sát đang nhấp nhô trên sóng. Lo lắng, háo
hức. Không ai trong số họ trước đó đã từng bị bắt và họ cũng không có khái niệm họ sẽ
làm như thế nào và những người cảnh sát sẽ hành động ra sao. Nhưng, dường như họ đều
giấu kín những cảm xúc này.
Khi chúng tôi bước ra ngoài, trời vẫn còn tối đen. Chúng tôi đã sẵn sàng tiến về khu trung
tâm. Nhưng ngay khi chúng tôi đến góc phố, một chiếc tắc-xi dừng ngay lại. Người phụ
nữ da đen lái xe hỏi có phải chúng tôi trong đoàn biểu tình. Khi chúng tôi trả lời rằng
"có", và cô ấy đã cho chúng tôi đi nhờ mà không lấy tiền. Cô nói cô biết đến sự kiện qua
báo chí, và đây là chuyện xe thứ hai mà cô chở giúp những người biểu tình. Sau đó,
chúng tôi nghe nói rằng tất cả các xe tắc-xi trong toàn thành phố đều làm như vậy, đặc
biệt là các tài xế da đen. Nhiều lái xe bình thường, trên đường làm việc, cũng chở giúp
khi họ thấy những nhóm người trẻ tuổi tiến bước về khu vực trung tâm.
Bây giờ trời đã sáng hẳn, nhưng âm u và ảm đạm. Cạnh tượng đài Washington, chúng tôi
có thể trông thấy những người lính trang bị kỹ càng và đội mũ sắt. Đối với tôi, họ trông
giống những anh lính thuỷ quân lục chiến. Tôi đi lên để nhìn rõ hơn họ là ai. Tôi nói
chuyện với một vài trong số họ, và kinh ngạc khi biết rằng họ thuộc lực lượng của Binh
chủng Hải quân Lục chiến, sư đoàn cũ của tôi, Sư đoàn Hải quân lục chiến số hai, được
chuyển đến từ doanh trại Lejcune, phía Bắc Carolina. Tôi nhìn quanh một lượt và nhận ra
họ trẻ đến nhường nào, thậm chí cả những người trung đội trưởng, hệt như những người
lính mà tôi đã thức dậy cùng họ buổi sáng hôm nào. Họ cũng rất giống tôi, cùng một cảnh
mà. Tôi không nghĩ lính thuỷ đánh bộ phù hợp với nhiệm vụ này. Rõ ràng, một số họ
cũng có cùng suy nghĩ. Một tay họ cầm khẩu súng trường và tay kia thì ra dấu hiệu hoà
bình với chúng tôi.
Trở lại với Phố 14, hàng tốp người đang đứng trên bãi cỏ trước tượng đài. Dường như
thời khắc đã điểm, bất kể lúc đó chúng tôi sắp làm gì. Những chiếc ô tô đi ngang qua về
phía cây cầu Phố 14, không phải thành một dòng liên tục, mà từng chiếc, từng chiếc một.
Những người tài xế lái xe ở tốc độ tương đối nhanh, nhưng. chúng tôi nhận ra rằng, họ
trông thấy chúng tôi phía trước và không muốn đâm vào chúng tôi. Họ đang đi về hướng
Lầu Năm Góc, ở Arlington dọc theo sông Potomac. Đó dường như là điểm hợp lý để
chặn đứng luồng giao thông. Nhóm chúng tôi rời khỏi vỉa hè và ngồi xuống giữa đường
phố, thành một vòng cung tròn hướng ra phía ngoài, vai kề vai. Một vài chiếc xe vòng
tránh chúng tôi, giảm tốc độ. Chúng tôi có thể nhìn thấy những người cảnh sát đứng
thành một hay hai khối, đẩy người biểu tình trở lại vỉa hè. Các đám mây khí hơi cay dật
dờ trôi về phía chúng tôi từ con phố nào đó phía dưới, nơi nhỉều người khác đang ngồi.
Sau đó, chúng tôi trông thấy một cảnh sát trang phục kín mít bước ngang qua chỗ chúng
tôi từ phía tượng đài. Anh ta gỡ chiếc mặt nạ nhựa trên mặt và nhìn chúng tôi, rồi lôi ra
bình khí hơi cay Mace vẫn đeo ở thắt lưng. Cùng lúc đó, một cảnh sát khác tiến về phía
chúng tôi từ hướng cây cầu, tay lăm lăm chiếc gậy dài. Chiếc mặt nạ nhựa của anh ta bị
kéo lệch về phía đỉnh của mũ sắt. Anh ta vừa vung gậy, vừa bước đến. Hai cảnh sát bước
đến phía chúng tôi theo hai cạnh của một góc vuông. Chúng tôi nhìn nhau và rõ ràng có
cùng suy nghĩ rằng còn quá sớm để bị bắt. Chúng tôi vọt ra ngoài ngay khi hai cảnh sát
vừa xô đến.
Những điều xảy ra sau đó giống như cảnh múa ba lê của Keystone Kops. Tôi còn nhớ
mãi cảnh đó như một thước phim quay chậm lại trong đầu, bởi vì nó được diễn lại một
cách y chang. Viên cảnh sát tiến từ phía Nam lao về phía trước với chiếc gậy giơ quá đầu,
và viên cảnh sát còn lại với chiếc mặt nạ xịt khí hơi cay về phía chúng tôi. Do chúng tôi
lập lức rời khỏi vị trí, nên khí ga xộc thẳng vào anh cảnh sát ban đầu, hướng vuông góc
với phía mặt trái, nơi không có mặt nạ che chắn. Tôi chứng kiến Viên cảnh sát đó lảo
đảo, buông rơi cây gậy, ném mũ sắt và ôm lấy mặt. Viên cảnh sát còn lại kéo tay bạn qua
vai mình và dựng anh ta dậy, không còn quan tâm đến chúng tôi bởi chúng tôi bắt đầu di
chuyển trở lại trung tâm buôn bán Mall.
Bây giờ, chúng tôi đã hiểu ý nghĩa của "chiến lược di chuyển" và tìm kiếm một nơi khác
để triển khai hành động tương tự. Chúng tôi làm đi làm lại một vài lần, và tất nhiên,
không bao giờ thành công như lần đầu. Chúng tôi ngồi trên các con đường hẹp hơn, nơi
những chiếc xe có xu hướng dừng lại trước chúng tôi thay vì tìm cách đi vòng qua. Khi
những người cảnh sát tới gần, chúng tôi đứng dậy và chạy ra xa. Những người cảnh sát
tập trung điều chỉnh giao thông thay vì đuổi bắt chúng tôi. Nếu họ có truy đuổi, chúng tôi
cố gắng chạy thật nhanh, hoặc vùng vẫy không để bị bắt.
Đây là một thành phố của công chức, nơi hầu hết mọi người trên xe đang trên đường tới
cơ quan thực hiện các công vụ hàng ngày. Trong số đó có nhiều vụ việc liên quan đến
cuộc chiến ở Việt Nam, mặc dù có thể trên nhiều xe mà chúng tôi chặn lại có những
người không liên quan trực tiếp đến công việc đó.
Dĩ nhiên, chúng tôi không ngăn chặn sự hoạt động của chính phủ, nhưng đối với những
người lái xe, điều đó chẳng thể bình thường. Chúng tôi buộc họ phải ngừng giây lát trên
đường tới nhiệm sở, dành cho họ một thoáng để suy nghĩ về công việc mà họ đang tìm
cách đến đúng giờ để thực hiện và tìm hiểu tại sao một số người lại rỗi hơi làm như vậy
để ngăn chặn công việc của họ. Chắc chắn nhiều người trong số họ sẽ cảm thấy khó chịu
và cho rằng chúng tôi đang phí phạm thời gian một cách vô ích.
Tuy nhiên, rõ ràng không phải ai cũng nghĩ như vậy. Nhiều người bấm còi, mỉm cười và
tỏ dấu hiệu ủng hộ qua cửa xe.
Phía bên kia của con phố, trước con dốc dẫn xuống đường ngầm bên dưới các toà nhà,
chúng tôi đã chặn một đoàn xe khá lâu trước khi một cảnh sát phát hiện ra. Không mong
bị truy đuổi và bắt giữ, chúng tôi đứng dậy khi anh ta tiến lại, tới góc phố và ngược theo
con đường. Dường như, viên cảnh sát này bám theo chúng tôi bởi vì tôi có thể nghe thấy
Fred Branfman ở phía sau tôi nói gì đó với anh ta. Tôi quay lại để nghe rõ họ đang nói
với nhau cái gì. Viên cảnh sát là một người đàn ông trung tuổi mặc một bộ quân phục
thông thường, không có mũ sắt, không có mặt nạ, không tỏ ý định gì. Chỉ khi tôi quay lại
và Fred đang mải nói chuyện, anh ta bình tĩnh nâng bình khí hơi cay Mace lên và xịt
thẳng vào tôi. Tôi cho rằng anh ta chủ ý vậy.
Trước đó, tôi đã từng bị tấn công bằng khí hơi cay. Trên thực tế, buổi sáng hôm đó, khi
huấn luyện hải quân, tôi phải chịu đựng vài phút trong một phòng khí hơi cay mà không
có mặt nạ.
Nhưng lần này là kinh nghiệm hoàn toàn khác. Tôi không thể nhìn thấy gì và hoàn toàn
mất phương hướng. Tôi không biết mình đang ở đâu. Ai đó túm lấy và nâng tôi dậy. Đó
là một dạng hiệu ứng của khí hơi cay Mace mà tôi đã tùng được đọc. Nếu tôi còn có thể
mở miệng, điều tôi sẽ thốt ra là: "Chúa ơi, khí hơi cay Mace" như thể tôi là một người am
hiểu về nó. Ý của tôi ở đây là Mace chính là một loại sản phẩm mà với tác dụng của nó
hệt như đã được quảng cáo.
Tại thời điểm buổi sáng hôm đó, tất cả chúng tôi đều sẵn sàng bị bắt. Nhưng cảnh sát
dường như không quan tâm đến việc cưỡng ép chúng tôi. Họ thành công trong việc giải
tán những người tuần hành. Vì vậy, giao thông diễn ra tương đối bình thường ở những
trục đường chính. Cuộc biểu tình dường như đã kết thúc. Theo chúng tôi biết, không một
ai bị bắt. Chúng tôi ngồi xuống, nói chuyện với nhau một lúc trong công viên Lafayette,
chênh chếch với Nhà Trắng. Chẳng còn nhóm nào xung quanh. Ai đó gọi cho I.F. Stone
bằng điện thoại công cộng và sắp xếp cuộc gặp lúc ăn trưa với chúng tôi tại một nhà hàng
Trung Quốc. Sau đó, chúng tôi quyết định giải tán. Một số người quay trở lại với các
cuộc hẹn mà tưởng chừng sẽ không thực hiện được với suy nghĩ rằng chúng tôi sẽ bị tống
giam. Noam bay tới Texas tham dự một sự kiện tại quán cà phê GI, một trong những
trung tâm ủng hộ phong trào phản chiến trong nội bộ quân đội.
Tôi bay đến New York nghe bài giảng của McGeorge Bundy tại Uỷ ban Đối ngoại. Đó là
một trong ba bài thuyết trình ông ta dự định thực hiện ở đó, và có kế hoạch sau này sẽ
chuyện thành sách. Có ý kiến cho rằng, đó là nỗ lực của ông ta để được xem xét tới chức
vụ ngoại trưởng trong chính quyền Dân chủ kế tiếp, sau khi ông ta rời khỏi quỹ Ford. Tuy
nhiên, những bài thuyết trình của Bundy không bao giờ được xuất bản.
Việc xuất bản của Hồ sơ Lầu Năm Góc sáu tuần sau, đề cập đến giai đoạn mà ông ta nhắc
đến, cho thấy ý kiến của ông đã đi lệch hướng. Hồi ức của anh trai ông về Việt Nam, điều
mà Bill Bundy đã nghiên cứu trong suốt hai năm tại MIT, chịu chung số phận.
Tôi đi từ La Guardia đến căn hộ của Patricia ở New York, nơi tôi có vài ba bộ quần áo,
có thể tắm táp và chỉnh đốn lại trang phục. Tôi kỳ cọ kỹ hơn mọi ngày. Đầu tóc cũng như
quần áo mà tôi đang mặc đẫm mùi khí hơi cay. Sau khi gội đầu kỹ càng và mặc quần áo
sạch sẽ, tôi có mặt tại Hội đồng Đối ngoại lúc chiều muộn, với một đám đông các cựu
lãnh đạo và đồng nghiệp cũ từ Lầu Năm Góc, Bộ Ngoại giao và Đại sứ quán tại Sài Gòn.
Toàn bộ bộ máy chính quyền Mỹ ở Việt Nam, tất cả các cựu đại sứ và các quan chức nội
các, đều đến để lắng nghe Bundy. Với tôi, nó giống như nơi dành cho bị cáo của toà án
Nuremberg. Điều khác nhau là không một ai trong chúng tôi bị buộc tội. (Cuối cùng,
người bị buộc tội duy nhất là tôi).
Tại Washington, sau khi đã giải tán cuộc biểu tình cuối giờ sáng và thiết lập lại giao
thông mà không tóm được mấy người, lúc chúng tôi ăn trưa, cảnh sát bắt đầu chiến dịch
bắt bớ. Họ không còn phải làm gì với cuộc biểu tình ban sáng đã chấm dứt.
Những người cảnh sát không cần biết những người họ bắt có mối liên hệ gì với cuộc biểu
tình không. Hầu như tất cả những người bị bắt không tham gia vào sự kiện đó. Nếu bạn
trẻ tuổi và tóc dài, bạn đều bị bắt tại Washington chiều hôm đó nếu đi trên phố ở quận
Georgetown. Khách du lịch, sinh viên, những người đi mua hàng, con cái của một số nghị
sỹ, tất cả đều bị tóm.
13 ngàn người bị bắt ở Washington chiều và tối hôm đó. Không có đủ nơi giam giữ, nên
họ bị nhốt ở Sân vận động Robert F. Kennedy. Cảnh sát không có chứng cớ về bất kỳ ai
trong số đó có tham gia biểu tình chống chiến tranh hay không, hoặc làm điều gì đó trái
pháp luật, ngoại trừ một số nhân vật mà họ biết, như Abbie Hoffman, với cái mũi bị đánh
bầm tím khi bị bắt. Hầu hết trong số họ không phải là những người phản đối chiến tranh.
Thế nhưng, cái đêm ở sân vận động RFK có thể đã gieo mầm mống nổi loạn trong họ.
Nhiều năm sau, họ không thực sự thành công trong việc giải quyết vụ bắt bớ nhầm lẫn đó
bằng một vụ kiện tập thể.
Nhưng tôi không biết gì về những điều đã xảy bởi tôi chăm chú lắng nghe bài thuyết trình
của Bundy ở New York. Ông ta nói rằng không có bất kỳ ý định nào nhằm đánh lạc
