DU HUYỆT CẨM NANG CHẨN TRỊ ĐÔNG Y
Bản quyền: Viện Thông tin Thư viện Y học Trung ương 1
DU HUYỆT
ĐẠI CƯƠNG VỀ DU HUYỆT
A. Du huyệt cũng gọi là khổng huyệt, huyệt đạo, huyệt vị, kinh huyêth, khí huyệt. Chữ “Du”
có nghĩa giống như luân, là chuyển luân (theo Tứ giác hiệu mã tân từ điển thì chữ Du có
nghĩa là đáp ứng yêu cầu. Có thể định nghĩa này phù hợp với tính năng, tác dụng của
huyệt vị hơn). Huyệt có nghĩa là một khoảng trống. Du huyệt là điểm trên bề mặt cơ thể
thông với kinh lạc. Nó phân bố ở trên bề mặ đường kinh mạch và là nơi để châm cứu.
B. Tác dụng của du huyệt: Về mặt chẩn đoán, có thể theo nơi phân bố của nó thăn dò điểm
phản ứng bề ngaòi để tham khảo chẩn đoán bệnh tật. phép chữa bệnh bằng châm cứu
trên lâm sàng là thông qua tác dụng của du huyệt và kinh lạc mà điều tiết tạng phủ, vạn
hành khí huyết đều đạt mục đích chữa hoặc dự phòng bệnh tật.
DU HUYỆT CẨM NANG CHẨN TRỊ ĐÔNG Y
Bản quyền: Viện Thông tin Thư viện Y học Trung ương 2
PHÂN LOẠI DU HUYỆT
Số du huyệt trên cơ thể người có rất nhiều, nhưng đại thể chia ra làm ba loại là: Kinh huyệt, Kỳ
huyệt và A thị huyệt.
A. Kinh huyệt
Là huyệt có tên nhất định và có nơi nhất định, theo đúng thủ, túc tam âm kinh, thủ, tam thúc
dương kinh, nhâm và đốc mạch mà dàn ra, thành hệ thống 14 kinh gọi là kinh huyệt. Các
kinh huyệt này đã trải qua sự chứng minh chữa bệnh ở bản kinh, vì vậy quy nạp ở trong bản
kinh, chúng phát triển từ ít tới nhiều, từ tán loạn đến hệ thống mà thành.
B. Kỳ huyệt
Là những phát hiện dần dần sau khi 14 đường kinh đã hình thành. Các y gia đời sau đã
không nghĩ đến việc đem toàn bộ chúng nhập vào trong 14 kinh. (các huyệt mới gần đây tìm
ra gọi là tân nguyệt). Do một số kỳ huyệt (đối với một số bệnh) có tác dụng chữa bệnh đặc
thù, vì thế gọi là kỳ huyệt. Do một số kỳ huyệt (đối với một số bệnh) có tác dụng chữa bệnh
đặc thù, vì thế gọi là kỳ huyệt hoặc kinh ngoại kỳ huyệt (dịch là huyệt lạ ngoài kinh). Kỳ huyệt
phân bố rất rộng, nhưng đều có quan hệ mật thiết với hệ thống kinh lạc, như huyệt Ấn đường
trên đốc mạch, Trửu tiêm trên kinh tam tiêu.
C. A thị huyệt
Là nơi huyệt vị không cố định, lấy cục bộ chỗ bệnh hoặc nơi có phản ứng ấn đau làm nơi
châm chữa, nó không có tên huyệt vị nhất định, gọi là A thị huyệt, hoặc gọi là huyệt bất định,
huyệt thiên ứng, A thị huyệt còn dụng cho chữa tật nạn ở bắp thịt phần nông (như đau bắp
thịt), có thể bổ trợ khi chữa trị (làm giảm các cơn đau cấp tính).
DU HUYỆT CẨM NANG CHẨN TRỊ ĐÔNG Y
Bản quyền: Viện Thông tin Thư viện Y học Trung ương 3
CÁCH LẤY HUYỆT
Trước khi châm cứu phải tìm đuợc vị trí của du huyệt trên thân thể người ta, đó gọi là cách lấy
huyệt. Khi gặp chứng bệnh thì người lấy huyệt chính xác hay không có quan hệ mật thiết tới kết
quả chữa bệnh. Nếu lấy huyệt chính xác, kết quả chữa bệnh tốt. lấy huyệt không chính xác, kết
quả chữa bệnh kém. Vì thế, nhất định cần phải lấy huyệt cho đúng. Huyệt vị phân tán ở đầu
mặt, thân mình, tứ chi, muốn lấy được huyệt chính xác không những yêu cầu người bệnh phải
có tư thế và động tác nhất định như năm nghiêng, nằm ngửa, nằm sấp, gấp khuỷu tay, dang
tay, há mồm v v... người thầy thuốc còn phải nắm vững được phương pháp lấy huyệt.
Nói chung, phương pháp lấy huyệt thường dùng có ba loại:
A. Căn cứ vào sự bộc lộ tự nhiên ở cơ thể con người mà lấy huyệt. Cách lấy huyệt này chính
xác, giản tiện, được vận dụng nhiều nhất trên lâm sàng, như lấy chính giữa hai lông mày là
huyệt Ấn đường, lấy hai ngón trỏ giao chéo nhau, đầu ngón trỏ tẻên đầu xương quay là
huyệt Liệt khuyết, lấy điểm chính giữa đường nối hai đầu vú là huyệt Chiên trung. Chiếu
thhẳng rốn sang phía sau cột sống để lấy huyệt Mệnh môn. Co khuỷu tay thành góc vuông
lấy ở đầu nếp gấp khuỷu tay cạnh trong là huyệt Thiếu hải, hai tay buông xuôi xuống thì chỗ
đầu chót ngón giữa nằm trên cạnh ngoài đùi là huyệt Phong thị. Khi gấp hẳn đầu vào cổ thì
mỏm gai đốt cổ 7 nổi lên rất rõ, phía dưới đót cổ 7, tức là bên trên đốt lưng 2 là huyệt Đào
đạo v.v...
B. Theo cách đo bằng thốn ngón tay. (chỉ thốn pháp - đồng thân thốn). là cách lấy bề rộng mấy
chỗ ở ngón tay người bệnh làm tiêu chuẩn đo lường lấy huyệt. Nếu như thân chất người
bệnh và thầy thuốc tương tự, có thể dùng tay thầy thuốc để đo.
Cách lấy đồng thân thốn ngón giữa là bảo người bệnh dùng ngón giữa và ngón cái tay đặt
nối nhau thành vòng tròn rồi đo lấy cự ly giữa hai đầu nếp gấp cạnh đốt giữa của ngón giữa
làm một thốn. Cách này tiện dùng làm tiêu chuẩn cho việc lấy huyệt ở tứ chi và bề ngang
vùng lưng.
Cách lấy đồng thân thốn ngón cái: Lấy độ rộng đốt 1 ngón cái (chỗ ngang khớp đốt) làm 1
thốn, hoặc cả hai ngón trỏ và giữa làm 2 thốn, hoặc cả bốn ngón (trừ ngón cái) làm 3 thốn.
Bề ngang bốn ngón gọi là nhất phu pháp, (ở Việt Nam ngày xưa dùng bề ngang bốn ngón
tay kẹp lại để làm đơn vị đo lường gọi là một “vổ”). (H.22)
Hình 22. Chia thốn theo ngón tay
DU HUYỆT CẨM NANG CHẨN TRỊ ĐÔNG Y
Bản quyền: Viện Thông tin Thư viện Y học Trung ương 4
Những cách đo này rất đơn giản nhưng không chuẩn xác khi đo trên các đoạn xương, vì vậy
tren các đoạn xương phải có cách đo riêng gọi là cốt độ pháp (phép đo ở xương).
C. Cách chia thốn theo độ dài xương. Cách chia thốn theo độ dài xương còn gọi là cốt độ pháp,
cách này lấy khoảng cách giữa các bộ phận trong cơ thể qui định thành độ dài hoặc độ rộng
nhất định rồi chia thành một số phần nào đó, mỗi phần như thế gọi là một thốn. Phương
pháp này bất luận người bệnh là trai, gái, trẻ, già, hoặc cao, thấp, gầy, béo, nhất loạt chiểu
theo tiêu chuẩn này mà chia ra lấy huyệt, như thế sẽ rất chính xác. Bảng 4. (H.23)
Bảng 4 – Cách chia thốn cốt độ thường dùng
Bộ phận
Từ a đến b Số thốn Chú thích
Từ mép tóc trước trán đến
mép tóc sau gáy 12 Nếu mép tóc trước không rõ ràng có thể lấy
từ giữa lông mày đến mép tóc sau gáy làm
15 thốn
Từ mép tóc trước đến giữa
lông mày (Ấn đường) 3
Từ mép tóc sau gáy đến
đốt cổ 7 3 Nếu mép tóc sau gáy không rõ ràng thì lấy
mép tóc trước đến đốt cổ 7 là 15 thốn.
Ở đầu
Bề rộng giữa 2 góc tóc
trước trán trên lông mày 9 Từ giữa lông mày đến đốt cổ 7 là 18 thốn
Ở ngực
bụng Khoảng cách giữa hai đầu
vú 8 Ở ngực bụng khi chia bề ngang để lấy
huyệt, căn cứ vào khoả
ng cách gi
ữ
a hai
đầ
u
vú. Khi chia chiều dọc, nhất thiết lấy khoảng
cách các xương sườn làm chuẩn
Từ lõm dưới xương ứ
c
đế
n
rốn 8
Từ giữa rốn đến vờ trên
xương mu 5
Từ nếp gấp hố nách đến
sườn 11
lưng Từ cạnh trong xương bả
vai đến giữa cột sống 3 Chiều dọc của lưng theo khoảng cách các
đốt sống làm căn cứ lấy huyệt
Từ nếp gấp nách đến nếp
gấp khuỷu tay 9 Theo cạnh trong cánh tay.
Chi trên
Từ nếp gấp khuỷ tay đến
nếp gấp cổ tay 12 Dung cho cả hai cạnh trong và ngoài cẳng
tay
Từ mấu chuyển lớn đến
đầu gối xương đùi 19 Dùng chung cho cả 3 cạnh trước, ngo
ài, sau
của chi dưới
Từ đầu gối đến mắt cá
ngoài 16
Chi dưới
Từ bờ trên xương mu đến
bờ trên xương đùi chỗ đầu
gối
18 Dùng chung cho cạnh trong chi dưới
DU HUYỆT CẨM NANG CHẨN TRỊ ĐÔNG Y
Bản quyền: Viện Thông tin Thư viện Y học Trung ương 5
Hình 23. Chia thốn theo xương