CÂU HỎI ÔN TẬP MÔN PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LỊCH SỬ
Câu 1. Trình bày khái quát những hiểu biết về phương pháp sử dụng sách giáo khoa và
tài liệu tham khảo
1.1 Phương pháp sử dụng Sách giáo khoa Lịch sử
1.1.1. Khái niệm
Sách giáo khoa là tài liệu chủ yếu để thực hiện chương trình ở trường phổ thông. Vì vậy, giáo
viên dựa vào Sách giáo khoa để thiết kế bài dạy của mình. Nội dung của bài dạy phải đảm bảo
những kiến thức cơ bản được quy định trong chương trình. Nhưng nếu chủ dừng lại ở nội dung
trong sách giáo khoa thì bài dạy sẽ không tạo được hứng thú cho học sinh.
Đối với học sinh, sách giáo khoa là tài liệu cơ bản, bắt buộc trong học tập, là phương tiện quan
trọng của học sinh để tiếp thu kiến thức mới, ôn tập củng cố những kiến thức đã học, trả lời câu
hỏi, làm bài tập ở nhà. Vì vậy, trong quá trình dạy học giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng
sách giáo khoa không chỉ để tiếp nhận kiến thức mà còn rèn luyện các kĩ năng tự học, tự nghiên
cứu.
1.1.2.Cách thức áp dụng
Trước khi triển khai bài dạy trên lớp giáo viên hướng dẫn học sinh đọc nội dung bài viết trong
sách giáo khoa, giáo viên cần giao nhiệm vụ cụ thể và có hướng dẫn học sinh cách thức thực
hiện cũng như chỉ ra các tiêu chí đánh giá (hoặc mức độ cần đạt) để học sinh có thể hoàn thành
dược. Giáo viên cần tránh việc giao nhiệm vụ một cách chung chung.
Trong quá trình lên lớp, giáo viên hướng dẫn học sinh đọc sách giáo khoa, trả lời câu hỏi nhằm
giải thích bản chất, mối liên hệ giữa các sự kiện lịch sử, làm bài tập thực hành như: quan sát bản
đồ, lược đồ và nhận xét, đánh giá về các sự kiện lịch sử, quan sát tranh ảnh và trình bày hiểu biết
về nhân vật, công trình kiến trúc,…
Khi yêu cầu học sinh đọc sách giáo khoa, giáo viên cần thiết kế các câu hỏi và bài tập phù hợp
trình độ học sinh và hướng dẫn học sinh thực hiện:
Đọc nội dung bài viết trong sách giáo khoa và điền thông tin phù hợp vào Đề cương trống
(hay dàn ý cho một chủ đề bài học)
Ví dụ, bài tập cho “Bài 12: Nước Văn Lang”, Lịch sử và Địa lý 6 Cánh Diều:
Đọc sách giáo khoa và hoàn thành Đề cương trống về chủ đề “Sự ra đời của nhà nước Văn
Lang”:
Hình 1.1.2.1 Minh họa con người Văn Lang
(Nguồn: “Lĩnh Nam chích quái” (NXB Kim Đồng)
a. Cơ sở ra đời
Kinh tế…………., đời sống xã hội có……………………………………………
Nhu cầu làm………………………………………………….trong nông nghiệp
Nhu cầu chống…………………………………………………………………….
b. Thời gian ra đời
Thế kỉ ………………..
c. Phạm vi lãnh thổ
Lưu vực…………………. thuộc Bắc bộ và Bắc Trung bộ ngày nay
d. Kinh đô
…………………………………..
Đọc nội dung bài viết, qua tranh ảnh, bản đồ lược đồ trong sách giáo khoa và trả lời câu hỏi,
hoàn thành bài tập:
Trên cơ sở xác định mục tiêu của bài, giáo viên xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập; lựa chọn
những câu hỏi, bài tập định hướng cho học sinh trong việc đọc sách giáo khoa và chuẩn bị
trước ở nhà, định hướng cho hoạt động học tập trên lớp và câu hỏi, bài tập hướng dẫn học
sinh tự học ở nhà. Thông thường những câu hỏi yêu cầu học sinh tái hiện kiến thức để kiểm
tra các mục tiêu bậc 1 của bài như: nhớ mốc thời gian, diễn biến sự kiện, tên nhân vật... phù
hợp với nhiệm vụ chuẩn bị ở nhà trước khi đến lớp. Như vậy, khi tiến hành dạy trên lớp giáo
viên có thời gian hướng dẫn học sinh tìm hiểu nội dung bản chất cũng như đánh giá tính chất,
đặc điểm và ý nghĩa của các sự kiện lịch sử quan trọng.
Tuy nhiên, khi xây dựng các bài tập thực hành như sử dụng tranh ảnh, bản đồ, lược đồ
trong sách giáo khoa xây dựng bài trình bày về nhân vật, sự kiện lịch sử hoặc giới thiệu
nội dung, ý nghĩa của tranh ảnh bản đồ, lược đồ liên quan đến các sự kiện lịch sử, giáo viên
chú ý cần cung cấp thêm nguồn tư liệu cần thiết và phù hợp trình độ học sinh.
1.1.3 Nhiệm vụ
Nhiệm vụ của giáo viên:
Trong quá trình chuẩn bị bài dạy, giáo viên dựa vào chương trình môn học, nội dung
trong sách giáo khoa xác định kiến thức cơ bản của bài, xác định kiến thức để giảng dạy
trên lớp theo sơ đồ Đa ri cho thích hợp. Giáo viên cũng cần tìm hiểu nội dung kênh hình
trong sách giáo khoa và hướng dẫn học sinh thu nhận kiến thức thông qua quan sát tranh
ảnh, bản đồ kết hợp với bài viết trong sách giáo khoa, giải thích thuật ngữ lịch sử, các khái
niệm được sử dụng trong bài một cách ngắn gọn, chính xác, phù hợp với trình độ học sinh.
Trong giờ học, giáo viên giới thiệu những sự kiện cơ bản cho học sinh. Tuy nhiên, điều
này không có nghĩa là giáo viên trình bày tóm tắt nội dung sách giáo khoa một cách khô
khan mà cần phải vô phần kiến thức mô tông để làm cho bài giảng thêm sinh động. Giáo
viên hướng dẫn học sinh sử dụng sách giáo khoa để chuẩn bị bài ở nhà, trình bày những
nội dung hoặc trả lời câu hỏi mà giáo viên yêu cầu trong giờ học, hướng dẫn học sinh
những nội dung tiếp tục tự nghiên cứu ở nhà.
Nhiệm vụ của học sinh:
Sử dụng sách giáo khoa để chuẩn bị bài, theo dõi bài giảng của giáo viên và điều chỉnh
việc ghi chép. Sử dụng sách giáo khoa trả lời câu hỏi, làm bài tập thực hành và ôn tập kiến
thức theo sự hướng dẫn của giáo viên.
1.2. Phương pháp sử dụng tài liệu tham khảo
1.2.1 Vai trò
Do đặc trưng của việc học tập lịch sử, các loại tài liệu tham khảo (ngoài sách giáo khoa)
góp phần nhất định vào việc khôi phục tái hiện hình ảnh quá khứ. Các loại tài liệu này là
căn cứ khoa học, bằng chứng về tính chính xác, tính cụ thể, phong phú của sự kiện lịch sử
thà học sinh cần thu nhận. Là một nguồn kiến thức quan trọng, tài liệu tham khảo cần được
thẩm định, phân tích nội dung, lựa chọn những phần chính xác, phù hợp với trình độ và
yêu cầu học tập của học sinh.
Sử dụng tài liệu tham khảo giúp học sinh có thêm cơ sở để hiểu bản chất các sự kiện,
hình thành khái niệm, hiểu rõ những quy luật, bài học lịch sử, rèn luyện cho học sinh thói
quen nghiên cứu khoa học, phát triển tư duy lịch sử. Tài liệu tham khảo là phương tiện có
hiệu quả để hiểu rõ hơn sách giáo khoa, góp phần nâng cao chất lượng dạy học.
1.2.2.Phân loại và cách thức áp dụng
Các nguồn tài liệu tham khảo có thể sử dụng trong dạy học lịch sử gồm các tài liệu lịch
sử, tài liệu văn học có thể mượn trong các thư viện, mua, hoặc khai thác trên mạng
(Internet). Trong đó chính yếu là sử dụng tài liệu lịch sử.
Tài liệu lịch sử gồm có:
Tài liệu lịch sử gốc bao gồm các văn kiện, tài liệu có liên quan trực tiếp đến sự kiện, ra
đời vào thời điểm xảy ra các sự kiện, như các hiệp ước, điều ước, tuyên ngôn... Loại tài
liệu này dùng để dẫn chúng, minh họa cho các sự kiện đang trình bày.
Tài liệu, văn kiện của Đảng, Nhà nước, phong trào Cộng sản quốc tế mà chủ yếu là các
tài liệu trích trong các tác phẩm của các tác giả kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin, các
tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của các nhà lãnh đạo Đảng và Nhà nước là nguồn tài
liệu tin cậy trong dạy học lịch sử.
Các sách tư liệu lịch sử dùng làm tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử ở trường phổ
thông, rất cần thiết cho giáo viên.
Việc sử dụng tài liệu lịch sử được tiến hành trong những trường hợp sau:
Dùng để cụ thể hoá các hiện tượng, sự kiện lịch sử đang học nhằm tạo biểu tượng rõ
ràng, sinh động và tạo hứng thú cho việc học tập của học sinh. Tài liệu được sử dụng là
những đoạn trích ngắn, có nội dung súc tích, đơn giản, giàu hình tượng để học sinh có thể
tiếp thu để dàng. Dùng để giải thích một sự kiện lịch sử giúp cho học sinh hiểu được bản
chất của sự kiện và giáo dục tư tưởng tình cảm cho học sinh. Dùng làm cơ sở chứng minh
một luận điểm khoa học để hiểu đúng một sự kiện, một quá trình lịch sử. Ngoài ra, tài liệu
lịch sử còn được dùng trong nhiều hoạt động khác.
Khi sử dụng tài liệu giáo viên cần lưu ý: Chọn những tài liệu phù hợp với nội dung bài
học và khả năng nhận thức của học sinh, chọn những đoạn trích tiêu biểu phù hợp với yêu
cầu của học sinh, cần giới thiệu sơ qua và giới thiệu những luận điểm được thể hiện trong
tài liệu.
Ngoài ra, bổ trợ cho công tác dạy học lịch sử còn có tài liệu văn học. Nhiều văn kiện
lịch sử nhưng đồng thời có giá trị về văn học như: “Hịch tướng sĩ” của Trần Hưng Đạo,
“Đại cáo bình Ngô” của Nguyễn Trãi,… Tài liệu văn học có thể được sử dụng như sau:
Dùng để minh họa cho các sự kiện lịch sử (Ví dụ: Khi giảng về Cách mạng tháng 8 có
thể trích dẫn một đoạn trong bài thơ “Theo chân Bác” của nhà thơ Tố Hữu, đoạn thơ phản
ánh sự kiện Bác đọc Tuyên ngôn độc lập)
Hình 1.2. Bìa tập thơ “Theo chân Bác”
(NXB Kim Đồng)
Nhằm giải thích, một nhận định, một khái niệm, hoặc rút ra kết luận khái quát về một
sự kiện lịch sử.
Đưa ra câu hỏi gợi ý để yêu cầu học sinh nêu, phân tích nội dung lịch sử được phản ánh
qua các tác phẩm văn học tiêu biểu
Khi sử dụng tài liệu văn học cần lưu ý không được biến một bài sử thành một bài văn.
Ngoài ra còn có tài liệu trên Internet. Nguồn thông tin trên mạng là vô tận và đa dạng
vì vậy giáo viên không chỉ cần học cách khai thác, lựa chọn thông tin mà còn hướng dẫn
học sinh biết cách học qua nguồn thông tin trên Internet.
Câu 2. Vận dụng các kiến thức về phương pháp sử dụng sách giáo khoa và tài liệu
tham khảo vào giảng dạy bài 12: Nước Văn Lang (SGK Lịch sử và Địa Lý 6 bộ Cánh
Diều)
Trong quá trình lên lớp, giáo viên hướng dẫn học sinh đọc sách giáo khoa, tài liệu tham
khảo trả lời câu hỏi nhằm giải thích bản chất, mối liên hệ giữa các sự kiện lịch sử, làm bài
tập thực hành như: quan sát bản đồ, lược đồ và nhận xét, đánh giá về các sự kiện lịch sử,
quan sát tranh ảnh và trình bày hiểu biết về nhân vật, công trình kiến trúc, …
Ví dụ, áp dụng cụ thể vào bài 12: “Nước Văn Lang” SGK Lịch sử và Địa lý 6 bộ Cánh
Diều với một số cách như sau:
Đối với phần hai –đời sống vật chất và tinh thần của cư dân Văn Lang, giáo viên yêu
cầu học sinh đọc nội dung bài viết trong sách giáo khoa và điền thông tin phù hợp vào
phiếu bài tập:
Đời sống vật chất và tinh thần của cư dân Văn Lang
a. Đời sống vật chất
Kinh tế: nghề chính là………………, ngoài ra còn………………………….
Thức ăn chính hàng ngày:…………………………………………………
Nhà ở: cư dân sống trong các………….., ở ………………………………..
Trang phục:
Ngày thường nam đóng…………, mình trần, đi chân đất; nữ mặc áo, váy xẻ giữa, có
……….che ngực.
Ngày lễ, nữ mặc……… kết bằng lông chim, ……….. cắm lông chim hoặc bông lau.
……………………………….. là phương tiện đi lại trên sông.
b. Đời sống tinh thần
Trong các ngày lễ hội, mọi người thích…………………………………………
Tín ngưỡng:
Thờ cúng……….., các lực lượng………….như núi, sông, Mặt Trời...
Chôn cất người chết cùng……………..
Phong tục: …………………………………………………………………………………
Hay để học sinh có khả năng tìm hiểu, khai thác được những nội dung chính trong
sách giáo khoa, từ đó lĩnh hội được kiến thức cơ bản của bài học, giáo viên có thể tổ chức
cho học sinh khai thác hình ảnh (kênh hình):
Hình 1. Hình thuyền (Hình 12.5 SGK Lịch sử và Địa lý 6 Cánh Diều)