Bài tiểu luận: Đặc điểm chung của các quốc gia cổ đại phương Đông

Ộ

Ụ

Ạ

B  GIÁO D C VÀ ĐÀO T O

ƯỜ

Ạ Ọ Ư Ạ

TR

NG Đ I H C S  PH M TPHCM

Ị

Ử

KHOA L CH S

Ố Ế Ọ

NGÀNH QU C T  H C

Ậ

Ể

TI U LU N

Ố

Ủ

Ặ

Ể

Đ  tàiề

Ổ Ạ : Đ C ĐI M CHUNG C A CÁC QU C GIA C  Đ I

ƯƠ

PH

NG ĐÔNG

ướ

ễ

ầ

ẫ

ơ

GV h

ng d n: Th y Nguy n Văn S n

ậ

ể

ị

ử ế ớ ổ i c

Ti u lu n môn : L ch s  th  gi   trung đ iạ

ị

ầ Tên sinh viên   : Tr n Th  Thanh Tâm

Mã s  ố

: K40.608.080

L pớ

: QTH_1B

Niên khóa

: 2014­2015

1

TPHCM tháng 12­2014

2

Ộ

Ụ

Ạ

B  GIÁO D C VÀ ĐÀO T O

ƯỜ

Ạ Ọ Ư Ạ

TR

NG Đ I H C S  PH M TPHCM

Ị

Ử

KHOA L CH S

Ố Ế Ọ

NGÀNH QU C T  H C

Ậ

Ể

TI U LU N

Ố

Ủ

Ặ

Ể

Đ  tàiề

Ổ Ạ : Đ C ĐI M CHUNG C A CÁC QU C GIA C  Đ I

ƯƠ

PH

NG ĐÔNG

ướ

ễ

ầ

ẫ

ơ

GV h

ng d n: Th y Nguy n Văn S n

ử ế ớ ổ

ể

ậ

ị

̣

Ti u lu n môn : L ch s  th  gi

i c  trung đai

ị

ầ Tên sinh viên   : Tr n Th  Thanh Tâm

Mã s  ố

: K40.608.080

L pớ

: QTH_1B

3

Ụ

Ụ

M C L C

1.

M  đ u

ở ầ ................................................................................................................4

ổ ạ

ủ

ữ

ể

ặ

ố

ươ

2.  Nh ng đ c đi m chung c a các qu c gia c  đ i ph

ng Đông

̀

̀

́

ư ự

́ ơ

̀ 2.1. Nha n

́ ́ ơ ........................5 ươ c hinh thanh s m ven l u v c cac con sông l n .....................................................................................................................................

̣ ̣

2.2. Hoat đông kinh tế

.......................................................................................8 .....................................................................................................................................

̀

̣ ̣

̃ 2.3. Quan hê xa hôi va chính tr

ị......................................................................11

̀

̀

́ ̃ ự ự ơ ...................................................................17 2.4. Thanh t u r c r  vê văn hoa

ế 3. K t lu n.

ậ ..............................................................................................................19

̀

̣

Tai liêu tham khao

̉ .................................................................................................. 20

4

ở ầ 1. M  đ u

ườ ủ ầ ồ i, ph

ệ ấ

ị ộ ộ ạ ầ ơ ầ ủ ầ ự ng Đông t ng là khu v c sinh t n c a b y ng i nguyên  đây d n d n xu t hi n công xã th  t c b  l c và sau đó là c coi là cái nôi c a n n văn minh nhân lo i, n i mà l n đ u tiên con

ạ ọ ứ ệ ề ậ ọ ươ ộ ừ  khi có xã h i loài ng Ngay t ự ồ ử ở ủ th y. R i theo s  phát tri n c a l ch s   ươ ướ ng Đông đ c. Ph nhà n ữ ế ạ ườ i sáng t o ra ch  vi ng ừ ườ ầ ể ủ ị ề ượ t, văn h c ngh  thu t và nhi u tri th c khoa h c khác.

ề ể ộ

ổ ươ ng Đông ngày nay đ ế ượ ổ ạ ự ế ươ

ắ ố ưỡ ữ ỗ

hai dòng sông­ L ấ ộ ử ụ ữ ọ

ẩ ố Ấ ữ ́ ủ ừ ữ ệ ệ ả ̉ ầ   ủ c hi u là khu v c bao ph  toàn b  Châu Á và ph n ậ   ặ ng Đông c  đ i ta nghĩ ngay đ n “t ng ph m sông Nile”­ Ai C p, ố ng hà, ngoài ra còn có Trung Qu c,  n Đ . M i qu c gia   ữ ế   t ố   t, nh ng di s n văn hóa ngh  thu t ki n trúc khác nhau mang ban săc riêng c a t ng qu c

ậ ặ ữ ể ọ Xét v  vùng lãnh th  ph Đông B c châu Phi. Nói đ n ph ằ hay qu c gia n m gi hình thành trên nh ng vùng đ t khác nhau, tôn giáo khác nhau, h  nói ngôn ng  và s  d ng ch  vi ế riêng bi ể ậ gia. V y hãy tìm hi u xem h  có nh ng đ c đi m chung nào?

ượ ồ ổ ạ ố ươ L t đ  các qu c gia c  đ i ph ng Đông

5

ố (ghi chú: các qu c gia có màu vàng và màu cam)

ữ

ổ ạ

ủ

ể

ặ

ố

ươ

ng

2. Nh ng đ c đi m chung c a các qu c gia c  đ i ph Đông.

́

̀

̀

ươ

ư ự

́ ơ

ơ :  Đ u thiên ầ

̀ 2.1. Nha n

́ ́ c hinh thanh s m ven l u v c cac con sông l n

ỉ ứ ổ ạ ố ươ ầ ở ư ự ng Đông đ u tiên đã hình thành l u v c các

ữ niên k  th  III TCN nh ng qu c gia c  đ i ph ụ ể dòng sông l n. ớ C  th :

: n m

ậ ự

ắ ằ ở ẹ ộ ọ

ằ ể ả ạ ồ

ắ ệ ự

ẹ ề ạ ở ồ

_Ai C p (sông Nile)  Đông B c châu Phi, là m t vùng thung lũng h p và dài n m d c theo ư ị l u v c sông Nile. Phía tây giáp sa m c Libya, phía đông là H ng H i, phía b c là bi n Đ a Trung ượ ị ạ ả ng Ai H i, phía nam giáp sa m c Nubia và Ethiopia. Đ a hình chia ra hai khu v c rõ r t là vùng Th ậ ằ ậ C p( dãi thung lũng dài và h p có nhi u núi đá)   phía Nam và H  Ai C p( vùng đ ng b ng châu ổ th  sông Nile màu m  và r ng l n)

ớ ở ỡ ộ ắ .  phía B c

ế ớ ả ầ ữ Sông  Nile là m t trong nh ng con sông l n nh t th  gi

ổ ậ ộ ớ ả ọ ị

ắ ấ ả ồ ừ ồ ữ ằ

ặ ớ

ượ ướ ắ ả ướ ờ ồ ồ h  Ethiopia( kho ng 80­85%) nh  ngu n n

c cung c p t ủ ấ ừ ồ ụ ị ả   ớ i, dài kho ng 6500km, ph n ch y   qua Ai C p là 700km v i b y nhánh đ  ra Đ a Trung H i có hai nhánh chính quan tr ng là sông Nile ắ ắ    h  Victoria n m gi a Ugana, Kenya, Tr ng và sông Nile Xanh. Sông   Nile Tr ng b t ngu n t ồ ừ ồ ắ  h  Tana trên vùng cao nguyên Ethiopia. Dòng Nile Xanh Tanzania. Sông Nile Xanh b t ngu n t   ẩ ớ   ấ ợ ả ả i Khartoum thì g p Nile tr ng h p nh t thành sông Nile. Ph n l n ch y ng c kho ng 1400km t ượ ồ ngu n n   c d i dào đã c sông Nile đ ạ t o nên vùng thung lũng trù phú c a “l c đ a đen”.

ằ ướ ừ ế ế H ng năm, n c lũ sông Nile dân lên t tháng 6 đ n tháng 10, khi n cho phù sa t

ồ ậ ợ ằ ồ

ử ế ặ ọ ụ ừ ượ   ng  th ồ   ệ i cho vi c tr ng ề

ộ ự ậ

ồ ằ

ễ

ấ

ờ

ụ ướ

p xác ng

ườ   i

ợ ướ

ườ

ữ

ử

ế

ộ ạ p xác r a xác và n i t ng trên sông Nile.

(Ngu n  nh

ồ ả :

i th

ổ ấ ủ t: “ Ai C p là t ng ph m c a sông Nile”. Ng  ý nói v ườ ể ỡ ừ ố ớ ự ẩ ủ ớ ủ ậ ố ngu n tuông xu ng gia tăng màu m  cho vùng đ ng b ng châu th , r t thu n l ậ ạ ổ ạ tr t. S  gia Hy L p c  đ i Herodot t ng vi ế vai trò to l n c a sông Nile đ i v i s  phát tri n kinh t văn hóa c a ng i Ai C p.

M t s  th t đáng bu n r ng sông Nile là dòng sông ô nhi m nh t vào th i đó do t c  ch t. Nh ng ng http://www.abay.vn/Images/up )

ầ ượ

Hình thành nhà n ọ ướ c: Do yêu c u tr  th y sông Nile các liên minh công xã đ ữ ẫ ộ

ề ắ ạ ớ ỉ

ươ ở ươ ố ng qu c Th

6

ề ế ườ ấ ằ ị ủ   c hình ữ   ầ ấ ầ ấ thành g i là “Nom”, do nh ng cu c tranh ch p đ t đai và thôn tính l n nhau, d n d n vào gi a ậ ố ấ ố   ng qu c H  Ai C p v i trung thiên niên k  IV TCN các Nôm mi n B c th ng nh t thành v ượ ớ ậ ng Ai C p v i trung tâm tâm     Bokđót(Đamanhur), các Nôm mi n Nam thành v ậ   ượ ố ở ng Ai C p ng chi n tranh thôn tính Menes đã th ng nh t Th Nebut(Ombos). B ng con đ

ạ ố ơ ướ ậ c Ai c p hình

ưỡ

ướ c Ai C p th ng nh t. Tuy còn nhi u nét s  khai, nhà n ộ ế ươ ủ ậ ậ và H  Ai C p thành nhà n ướ ể ặ thành mang đ c đi m c a m t nhà n ấ c chuyên ch  ph ề ng Đông.

ng   Hà(   sông   Tigris   và   Euphrates)

ữ :  là   vùng   thung   lũng   gi a   hai   con   sông   Tigris   và

_L Euphrates, phía Tây giáp sa m c Syria, phía Đông giáp Ba T , phía Nam là v nh Pecxich.

ư ạ ị

ộ ưỡ ề ớ ị

Sông Tigris: là con sông phía Đông thu c hai con sông l n phân đ nh n n văn minh L ắ ớ ồ ừ

ả ướ ậ ở

ả ế ủ ườ ư ả ầ ng th y Shatt al­Arab ch y vào V nh Ba T . Thành ph  c ng Basra n m ng Hà ổ    dãi núi Taurus phía Đông Th  Nhĩ Kì và    phía Nam Iraq. Hai con ằ ở

ng Đông Nam đ n khi nh p vào Euphrates g n Al Qurna  ạ ủ ườ ầ

ị ổ ạ ở ng th y Shatta al­Arab. Trong th i kì c  đ i,  ư ọ ờ ờ ấ ố ớ ề ấ ờ ố ả    hai bên và g n sông    nh  Nineveh, Ctesiphon và

ệ

ể

ự

ộ ồ ả

ấ ố

ệ

ạ

ồ ả B n đ  sông Tigris và Euphrates.Hi n nay vùng đ t này là “đi m nóng xung đ t quân s ớ ạ m i t i Trung Đông” [ trích VOV5­h  phát thanh đ i ngo i, 17/4/2014].(ngu n  nh:  http://m.f29.img.vnecdn.net/2014/10/09/dap2­3862­1412839952.jpg)

cùng v i sông Euphrates dài kho ng 2000km, b t ngu n t ch y theo h sông này cùng t o ra đ ế tuy n đ Tigris đã m c lên r t nhi u thành ph  l n th i b y gi Seleucia.

ả ượ ạ ở Sông Euphrates: dài kho ng 2.781

ề ướ ớ ặ i khi g p nhau ng tây t

ừ ể ả

ữ ữ ứ ặ ố

ẻ ề ở

ả ằ ả ồ ố c t o thành b i hai nhánh chính: Nhánh Kara Su  km. Nó đ   ở ầ   ả và Nhánh Murat. Hai nhánh Kara Su và Murat ch y song song v  h  g n ả ạ thành phố Keban. T  đi m này, hai dòng ch y t o thành sông Euphrates. Dòng ch y phía trên hòa   vào Euphrates qua nh ng r ng đá và nh ng h m núi d c đ ng, v  phía đông nam qua  Syria,  và  ỳ, hòa vào Euphrates ở  xuyên qua Iraq. Sông Khabur và sông Balikh, đ u kh i ngu n t    km kênh đào n i sông

ườ ề ớ ọ ề ổ ồ ừ Th  Nhĩ K Kho ng 885 ng đi quan tr ng cho tàu thuy n trong vùng. phía tây Syria. Sông Euphrates sau đó ch y qua đ ng b ng Syria. Euphrates v i sông Tigres là đ

ồ ầ ằ ướ

ị ớ ấ ị ấ ế ợ ưỡ ụ ậ ỉ ứ ữ c: vào đ u thiên niên k  th  III TCN trên vùng đ ng b ng phía Nam L ố

ổ ở ố ữ ị ộ ậ

ố ữ ẩ ỗ ị ổ ấ ộ ố ị ng Hà đã Hình thành nhà n ề hình thành nhi u qu c gia thành th . Nh ng thành th   y k t h p v i vùng đ t đai ph  c n xung   ủ  ộ ậ   i Sumer. M i thành th  là m t qu c gia đ c l p

ấ

ộ

: là m t bán đ o hình tam giác, n m  ạ

ằ ở ữ ả ộ ứ ị i s  cai qu n c a Patesi( ch c v  cao nh t trong thành bang). ằ Nam Á, án ng  phía

ữ ườ ể ừ ể ặ i Himalaya, hai m t còn l ng bi n t Tây

ằ i giáp bi n, n m gi a đ ươ ế ớ ị ể

ượ ọ ọ ắ ế ạ ộ ấ ả ư t là sông  n (Shindh darya) còn đ

Ấ ủ Ấ ạ ầ

Ấ ướ Ấ ừ ề ạ ộ

2900­3200km. Tr Ấ Ấ ố ộ

ừ ấ ộ ị Ấ  vùng Nam Á. Đ a danh  n Đ  cũng xu t phát t

7

ả ừ ướ ướ ắ quanh tr  thành nh ng qu c gia thành th  đ c l p bu i ban đ u: Ur, Eridu, Lagate, Kit, Uruk, ch ườ ủ nhân c a nh ngg qu c gia thành th  c   y là ng ả ủ ướ ự d Ấ Ấ _  n Đ (sông  n và Sông H ng) ắ b c là dãy núi cao nh t th  gi ồ sang Đông ( H ng H i và V nh Ba T  sang Bi n Đông và Thái Bình D ng). ế   c g i là Shindu(ti ng Ph n), Shinthos( ti ng Sông  n Đ  : g i t ố ộ ả Hy L p), là con sông chính c a Pakistan (ph n ch y qua Pakistan 93%,  n Đ  5%, Trung Qu c 2%).   Ấ   ả c năm 1947 khi x y ra  n Chi u dài sông  n tùy theo cách đo đ c dao đ ng t ủ ứ Ấ   ồ H i phân chia thành hai qu c gia  n Đ  và Pakistan thì sông  n là con sông l n th  nhì c a x   n ồ ừ ộ ở Đ    Tây  con sông này. Sông  n b t ngu n t   ẽ ề  ạ  v c khi r T ng ch y t ứ ớ Ấ ắ ng đông nam lên tây b c qua Kashmir tr dãy núi Himalaya theo h

ị

ế ậ ộ ị

ắ Ấ ạ ủ ộ ớ ề ạ ả ằ ữ ộ ủ ộ ị

Ấ ự ủ   ộ ư ậ ướ ng nam ch ch nam tây nam sau khi vào đ a ph n Pakistan. Vùng tây b c  n  Đ ­l u v c c a h o) t o nên sa m c Thar, ạ Ấ   sông  n, khí h u khô nóng xê d ch ít nhi u lên trên (trong kho ng vĩ đ  25­30 ờ ư ế ấ   r t hi m m a và ch u tác đ ng c a sa m c cát bay d  d i, h ng năm ph  m t l p dày trên b  trung ư l u sông  n.

ả ằ ệ ặ ướ

2  ch y t ổ

ố ả Sông H ng: dài kho ng 2580km, di n tích m t n ừ

c 9.050.000km ẻ ồ ượ ả ng ngu n hai con sông này n

ầ ệ ả ừ ị ả ướ c ch y xi ừ ẳ ậ ằ

ồ ủ ọ ấ ớ ượ ằ ng n

̀ ̀ ̀ ư ằ ị

̀ ̀ ̣ ế    vùng núi tuy t Himalaya ch y su t không ng ng qua hàng ngàn vùng núi h o lánh sau đó đ  ra v nh Bengal. Sông   ế ấ   có hai đ u ngu n: sông Jalegienunda v  Pagileti, th t r t ủ   t. Th y trình c a sông H ng lúc xuyên qua núi cao lúc ng p chìm vào r ng th m, nhìu mãnh li ắ ư   ổ ướ nhánh sông d c hai bên cùng đ  vào sông H ng nên l c sông r t l n. Vùng đông b c l u ̀ ộ ố ố ươ ủ ự v c sông H ng ch u tác đ ng c a gió mùa, có m a nên cây c i t   t t i. Sông Hăng con la dong sông ́ ́ ̃ ư thiêng liêng trong long nh ng tin đô Phât Giao.

̃ ̃ ́ ̉ ̉

́ ̀ ́ ươ ̣ ̣ ̉ ̃ ́ ̀ ̣ ươ c vao xa   ̀ ́   ng quôc Magađa đong vai tro

̀ ̀ ̀ ̀ ́ ́ ̉ ư ̉ ̀ ̀ hôi co giai câp nha n ́ chu đao ́ ̀ ̀ ươ c: khoang 2000 năm TCN , công xa nguyên thuy tan ra, Ân Đô b Hinh thanh nha n ́ ́ ́ ́ ́ ơ ự ươ c, v i s  tôn tai cua nhiêu quôc gia, trong đo v ̀ ́ ơ ̣ ở  miên băc Ân vao th i ki thê ki th  VI TCN.

ộ

ổ ả ổ

ươ ừ ề ạ ị

ề ể ấ ậ ơ

ề ố ả ớ ỏ

ề ướ ấ

_Trung Qu c ( sông Hoàng Hà và Tr ườ ố ng Giang):   là m t trong b n trung tâm văn ố ế ổ ạ ớ ủ ừ    trung đ n phía đông châu Á, lãnh th  Trung minh l n c a ph ng Đông c  đ i, lãnh th  tr i dài t ầ ấ ở ố ừ ộ ứ ạ    phía tây, th p d n v  phía Đông . Qu c v a r ng, v a có đ a hình đa d ng và khá ph c t p: cao  ậ ươ   ấ ấ ề Mi n tây đ t cao, nhi u núi, khí h u khô hanh, mi n đông đ t th p h n g n bi n nên khí h u t ng ậ ố ủ ị đ i ôn hòa. Trung Qu c có kho ng 5000 con sông l n nh  thu n theo h   ng nghiêng c a đ a hình ườ ớ ả ng đông. Hai con sông l n nh t là Hoàng Hà và Tr ch y v  h

ầ ướ ng Giang.

́ ̀ ̀ ̀ ̃ ́ ư ́ ơ ̉

́ ́ ̀ ́ ́ ở ề ư ̉ ̉ Tr ̀ ươ ng Giang có chi u dài 5464km băt nguôn t ̀  day nui Côn Lôn

́ ươ ươ ̣ ̉ ̣ ̉ ̀ ́ ́ ng nam uôn con vê h

̀ ́ ̀ ̀ ̀ ́ ́ ̀ ̉ ̉ ̉ ̣ ̉

́ ̀ ̀ ́ ̀ ́ ươ ng nam đên thanh phô Lan Châu . Nhiêu lân đôi h ̀ ̀ ̀ ̀ ở ng phu sa ma no mang theo, nguôn phu sa dôi dao tr

̀ cao nguyên Thanh Tang, sông chay theo h theo h ́ ươ ̀ ượ ́ ́ ̀ ̀ ̣ ̣ ̣ ̣ ̀ Sông Hoàng Hà: nghia la “sông mau vang” la con sông l n th  hai cua Trung Quôc sau sông ̃  phia tây băc tinh Thanh Hai trên ̀ ́   ng đông nam va sau đo lai chay ́ ̉ ươ ng chay va cuôi cung đô ra biên Bôt Hai.   ̀ ̀ ở  ̀ ươ   i dân vung binh nguyên Hoa Băc. Theo lich

̀ ̀ ́ ườ ừ ạ ọ ̉ ừ i ích v a đem l i tai h a cho ng

ạ ợ i l ố ượ ủ ế ề ̀ N c sông Hoang Ha co mau vang b i do l thanh tai nguyên quan trong đem lai hanh phuc cho ng ử s  hang ngan năm cua Trung Quôc,Hoàng Hà v a đem l vì th  nó còn đ

ồ ủ c coi là "Ni m kiêu hãnh c a Trung Qu c" (pinyin: ỉ ừ ằ ố

năm ướ ổ ọ ỡ Zhōngguó de Tòng). Các ghi chép ch  ra r ng, t bu n c a Trung Qu c" (pinyin: ầ ấ nay, con sông này đã ít nh t 5 l n đ i dòng và các con

ướ ổ 1194 đã phá v  h  th ng t i tiêu c a

ườ ặ ở

ộ ị ả . Hoàng Hà có dòng ch y nh  ngày nay t

ế ỷ ổ ố ố

8

ỡ ệ ố thay đ i dòng năm ả ủ Hoàng Hà đã ngăn ch n dòng ch y c a sông Hoài và làm hàng ngàn ng dòng nó khi thì đ  raổ  Hoàng H iả , khi thì ra v nh B t H i năm 1897 sau l n  đ i dòng cu i cùng năm ầ ế ỷ ủ ọ ủ ồ ắ ệ ả ấ i dân,  Zhōngguó de Jiāoào) và "N iỗ   ế  602 đ n ngày   ầ   ầ i 1.500 l n. L n  đê bao b c đã v  không d ủ  sông Hoài trong g n 700 năm sau. Phù sa ầ   ổ   ỗ ầ ấ . M i l n đ i i m t nhà  ừ  ư ả ầ ể    1855.Trong su t th  k  20, Hoàng Hà mang ra bi n ự ⁹ t n tr m tích/năm.Hàng th  k  c a vi c b i đ p và s  bao b c c a các con đê đã kho ng 0,9x10

ớ ấ ệ ệ ớ ơ ờ đ  cao l n h n so v i đ t nông nghi p hai bên b , làm cho vi c ng p l ậ ụ   t

ả ở ộ ơ ể ở làm con sông này ch y  tr  nên nguy hi m h n.

̀ ̀ ứ ̣

Sông Tr ế ớ trên th  gi

ọ ề ướ i sau ắ Thanh H iả , ch y v  h

ỉ ướ ả ẽ ậ ỉ ̀ ươ ươ ng Giang: con goi la sông D ng T ,  sông Nin ở Châu Phi, sông Amazon ở Nam Mỹ. Sông Tr ồ ừ  vùng cao nguyên t nhỉ ạ sang h Vân Nam, sau đó r

ồ gi a

ượ H   B c ườ ữ c coi nh  đi m phân chia gi a hai mi n

ố ườ ng nam, d c theo ranh gi ị ắ ng đông b c vào t nh ể ở ổ ắ , Giang   Tây, An   Huy và Giang   Tô r i   đ   ra   bi n   ư ể ng sông này đ ả ệ ạ ả

ề ấ ặ ữ ề ấ ố ư Cá s u Trung Qu c

ươ ệ ề ồ

ượ ự ố c phát hi n

ệ ở ́ ủ ̀ ́ ́ ̀ ̃ ̃ ư ư ̣ ̉

ươ ̣ ̣ ̣ ử  là con sông dài nh tấ  châu Á và đ ng th  ba ứ   ̀ươ ả   ng Giang dài kho ng ớ   i 6.385 km, b t ngu n t  Tứ  cao nguyên Tây T ng vào đ a ph n t nh ữ  Hoàng  ồ Xuyên,   qua   các   t nhỉ ề  Hoa B cắ  và  H iả  và Nam H iả .Thông th ng Giang ch y qua nhi u h  sinh thái đa d ng và b n thân nó cũng là   Hoa Nam Trung Qu c. Tr ươ   ầ ố  và Cá t m D ng ơ n i sinh s ng cho nhi u loài đ c h u và loài nguy c p nh ử Tử.  Sông D ng T  góp ph n quan tr ng trong vi c hình thành các ngu n g c văn hóa mi n nam ố ầ   ệ ạ ộ  khu v c Tam Hi p cách đây 27.000   Trung Qu c. Ho t đ ng c a con ng ̀ năm.T  xa x a con sông nay đa la tuyên giao thông huyêt mach trong lanh thô Trung Quôc nôi liên ́ ph

ươ ng nam va co y nghia kinh tê đăc biêt quan trong. ̀ ̃ ́ ̣ ̉ ̣

́ ng băc va ph ̀ ̀ ̀ ̀ ́ ̃ ơ ̣ ̉ ̣

̀ Hoang Ha va Tr ́ ơ ̀ ̀ ̃ ́ ́ ̀ ́ ́ ̀ ̀ ̀ ươ ng Giang t ́ ̣ ợ ng phu sa l n, bôi đăp cho đât đai thêm mau  m  thuân l ́ ơ ưở ̣ ̉ ̣ ̣ ọ ườ i đã đ ́ ̃ ̀ ̃ ̃ ̣   ư ư ư  x a đa gây ra nhiêu lu lut nh ng khi lu rut đi đa đê lai môt ̀ ́   i cho trông trot, phat triên nông nghiêp. ́   ng sâu rông trong lich

̃ ̀ ̀ ̀ ự ̀ ̀ ̀ ́ ́ ̣ ̉ ượ l ư L u v c hai dong sông nay đa phat sinh môt nên văn minh l n nhât, co anh h ử s  loai ng ́ ̀ ươ i va con tiêp tuc phat triên đên ngay nay.

̀ ́ ̃ ̉ ̉

̀ ̀ ́ ̃ ́ ́ ̃ ươ c: khoang 3000 năm TCN, công xa nguyên thuy tan ra, Trung quôc b ự ̣ ư ́ ơ ̉ ̣ ̉ ̣ ̉

̀ ơ ̀ ́ ̀ ́ ́ ̀ ́ ử ̣ ̣ ̣ ̉ ́ c cac thanh viên hôi đông bâu c  môt cach dân chu, theo truyên thuyêt

̀ ̀ ̃ ́ ̀ ̀ ́ ̉ ̣ ̣ ̣

́ ̀ ́ ́ ́ ̃ ̀ ơ ̣ ̣ ̣

́ ̀ ̀ ̃ ̀ ̀ ̀ ̣ ̉ ̉ ̣ ̉ ́ ̀ ̀ ươ   c Hinh thanh nha n ̃ ̃ ̀ ̀ ̀ ơ    xa hôi nguyên thuy lên xa hôi co giai câp v i thu linh vao th i ki dân chu quân s , th i ki qua đô t ̀ ở ư   ̣ ượ liên minh cac bô lac đ  l u ̀ ́ ́ ́ ́ ự   v c sông Hoang Ha co nhiêu thu linh bô lac nôi tiêp nhau­ đo la Hoang Đê, Thiêu Hiêu, Chuyên Huc, ̀ ́ ́ ̀ ươ ươ   i sang lâp Đê Côc, Đê Chi, Đ ng Nghiêu, Ngu Thuân, Ha Vu. Năm 2140 TCN, nha Ha ra đ i, ng ́ triêu Ha la Khai con cua Vu, la triêu đai đâu tiên cua Trung Quôc.

́

̀

́

̀

́

̃ ̀ ̀ ́ ̀ ́ ươ ư ự ̀ *N c ta cung hinh thanh nên văn minh lua n ́ ̃ ươ c trên l u v c sông Hông, sông Ma*

́ ̣ ơ ơ ở

̃ 2.2 Hoat đông kinh tê: chu yêu la nông nghiêp v i c  s  kinh tê la thôn xa   ̃ (công xa nông thôn)

̣ ̣ ̉

̀ ́ ́ ư

̀ ̀ ̀ ́ ̀ ̀ ́ nhiên thuân l ̀ ̀ ́ ́ ̀ ́ ơ ̣ ̉ ̣

́ ́ ơ ̀ ̣ ợ ươ ̣ ̣ ̣ ̉

ư ́ ̀ ự ̣ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ̉

̀ ́ ươ ơ ̣ ̣ ̣ ̉

̀ ̀ ̀ ̀ ̉ ̉ ̣ ̉

́ ̀ ̃ ́ ̃ ư ́ ươ ̀ ử ̣ ̣ i

Nguyên nhân:  hinh thanh trên l u v c cac con sông l n do đo co điêu kiên t ́ ̀ ̣ ự ự ̣ ợ i đo la   ́ ́ ́ ̃ ̣ ợ   ươ ơ c dôi dao, khi hâu âm ap, đât đai mau m  thuân l đông băng rông l n, kha băng phăng, nguôn n i ̃ ̀ ́ ̀ ̀ ̀ cho trông trot,… Ngoai ra môt trong nh ng điêu kiên thuân l ng Đông đo la c  dân đa   i khac cua ph ̃ ̀ ́ ̀ ̀ ́ ́ ơ ươ ơ   s m b c vao th i đai kim khi, s  xuât hiên cua công cu lao đông băng kim loai đa lam biên đôi to ̀ ́ ̀ ́ ̃ ̀ ̃ ́ ơ ̉ ư ươ ơ   i. Cu thê, c  dân ph c vao th i đai đô đông rât s m vao khoang ng Đông đa b l n xa hôi loai ng ̀ ́ ́ ́ ́ ươ   ơ ̉ ư c thiên niên ki th  IV TCN th i điêm ma cac quôc gia cô đai hinh thanh, vao khoang 4000 năm tr ̀ ộ đã  ạ  ti u l c đ a  n Đ ể ụ ị Ấ ư đây c  dân Tây A va Ai Câp đa biêt s  dung đông đo. ư ổ ạ ủ ắ ầ ,  i Harappa  ng b t đ u kho ng năm 3300 TCN. Các dân c  c  đ i c a thung lũng sông  n (Indus),

9

̀ ̀ ̉  Th i đ i đ  đ ng t ờ ạ ồ ồ Ấ ườ ả

ỹ ồ ̉

̀ ́ ́ ệ ́ ấ ồ ̀ ư ́ ươ ̣

́ ươ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉

́ ̃ ̣ ̣ ̣ ̉ ̉

̀ ́ ̀ ́ ́ ́ ̃ ở ở ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉ ́  thanh môt bô tôc hung manh

ấ ắ ̀ ứ ắ ồ ớ

ồ

ừ ạ ạ  các ngu n th i đ i đ  đ ng c a các kim lo i khác. Các nghiên c u kh o c  g n đây t ả ệ ằ ẫ ả ứ ổ ầ ự i khu v c này có t

́ ́ ́ ̀ ộ ỉ ̀ư ̣ ̣ ̉ ̣ ̣

̀ ́ ́ ́ ấ ạ ́ ơ ượ ợ ơ ̣ ̉ ̣ ̉

̀ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣

ươ ́ ̃ ̣ ư ́ ̃ ̀ ̃ ̣ ̉ ̉ ̉ ̣ ̉ ̣ ̀ c

́ ́ ơ ng đâu v i no đ ́ ́ ̀ ̀ ́ ươ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣

̀ ́ ́ ̣ ̣ ̣

́ ̀ ́ ́ ̀ ̀ ́ ̀ ơ ̣ ̀ ơ

́ ư ̀ ́ ̀ ̀ ́ ́ ơ ̉ ỏ  chì và thi cế . Đên khoang ả ớ ậ ể   đã phát tri n các k  thu t m i trong luy n kim và s n xu t đ ng, đ ng đ , ́ ̃ ̀ ̀ ́ ̀ ử ư ươ   i đa chê 4000 năm tr c đây nhiêu c  dân trên trai đât biêt s  dung đông thau. T  đông thau con ng ́ ̃ ́ ̀ ̃ ̀ ̣ ự ư ươ   i cuôc,..phuc vu cho nông nghiêp. Đăc biêt s  xuât hiên cua săt i riu, l tao ra nhiêu công cu nh  l ̀ ̀ ̀ ̀ ́ ́ ̀ ươ ươ ơ ươ   i đâu tiên i thuôc ban đao Tiêu A) la giông ng i Hatti (môt tôc ng co y nghia vô cung to l n, ng ̀ ́ ̀ ̃ ́ ể ạ   đa chê tao ra rât nhiêu đô săt nên ho đa tr  Tiêu A. T i Ti u Á ạ ệ ố ượ ả    ngu n l n ch a s t trong các v n th ch, không xa c s n xu t có h  th ng t (Anatolia), s t đã đ ờ ạ ồ ồ ủ ừ   i thung t ừ Ấ lũng sông H ngằ ,  n Đ  ch  ra r ng công vi c luy n s t s m nh t t ệ ắ ớ    kho ng năm ̃ ̀ ư ươ săt cho phep ng   i ta co thê trông trot trên nh ng diên tich 1800 TCN. F.Engels t ng nhân đinh: ‘ ̀ ́ ̀ ́ ́ ơ ư ơ   i th  thu công c miên r ng ru rông l n h n, săt khiên cho ng rông l n h n, co thê khai hoang đ ̀ ́ ́ ̀ ́ ́ ượ   co đ c môt công cu c ng va săc ma không co môt loai đa nao hay môt loai kim khi quen thuôc nao ́ ̀ ̀ ́ ̉ ươ ươ ượ ”. Nha hoc gia ng co thê đ   i My: H.Morgan tac gia quyên Xa hôi cô đai, cung ́ ́ ̀ ́ ̀ ̃ ử ư Phat minh ra đô săt đo la viêc quan trong nhât lich s  loai ng   i, hêt thay moi phat đa t ng noi: “  ́ ư ̣ ́ ́ ̀ ̀ ́ ̉” (Cô nhiên Morgan noi nh  vây ư ơ minh khac so v i no đêu bi liêt vao hang th  yêu hoăc không đang kê   ́ ̀ ̣ ở ươ   ơ ươ vi th i ông sông ch a phat minh ra may h i n c). Nh  vây ma nên văn minh nông nghiêp  ng  ph Đông s m hinh thanh va phat triên t ́ ̉ ơ i đinh cao.

́ ́ ́ ̣

́ ̃ ̀ ̀ ̀ ̃ ợ ́ ̉ ở Bên canh đo chăn nuôi gia suc, gia câm cung kha phat triên  ̀ ̃ ư ̉ ̣ ̉ ̉ ̣

́ ́ ́ ư ươ ư ̣ ̣ ̣ ̉ ̣ ̉

́ ́ ̀ ́ ́ ́ ̀ ̉ ̉ ̉

́ ̀ ̀ ̀ ́ ư

́ ́ ̉ ợ ̣ ̣ ̉ ̣ ̉ ̣ ̣ ̉

́  nên no chi bô tr  cho nên kinh tê đong kin ́ ́ ́ ́ ̀ ̃ ́ ư ̉ ̣ ̣ ̉ ̣ ̣

̀

̀ ́ ́ ̉ ̉ ̉ ̣ ̀ ̀    cac gia đinh nông thôn. Ngoai ra ̀ ́ ́ ̀ ơ ơ ươ thu công nghiêp cung ra đ i v i nh ng ng i th  chuyên môn tai gioi san xuât công cu, cac đô dung   ́ ̀ ̀ ̀ ̣  đap  ng cho cuôc sông sinh hoat, lao đông cua con ng i nh  dêt vai lam đô gôm, chê tac công cu ́ ́ ̀ ư ươ đông, săt,..Nh ng nghê thu công cua cac quôc gia ph ng Đông không phat triên thanh nên kinh tê   ́ ́ ̃ ́ ́ ̃ ̀ ̣ ươ ư ự hang hoa thi tr s  phân công chuyên môn hoa gi a cac nganh ch a diên ra sâu săc, năng xuât   ng do  ́ ̀ ́  cuả   ơ lao đông kem, công cu thô s , ky thuât san xuât lac hâu ̀ ́ ̀ ̃ cac lang xa vôn con năng nê tan d  cua xa hôi nguyên thuy. Tom lai kinh tê nông nghiêp đong vai tro   ́ ươ chu yêu cua cac quôc gia ph ̀ ng Đông cô đai.

́ Đăc điêm kinh tê nên nông nghiêp

̣ :

̣ ̉

̃ ́ ́ ̀ ́ ̃ ̣

́ ự Nên kinh tê nông nghiêp mang tinh chât t ệ ́ ồ ạ ự ươ ế ủ ư ̣

̀ ́ ̣ ơ ể ́ ̀ ượ ề ụ ́ ệ ữ ́ ́  câp va khep kin trong thôn xa, thôn xa rât it    cung, t ề   ệ ng nghi p có t n t i nh ng không có đi u  th  công nghi p và th . c coi nh  ngh  ph  trong nh ng lúc nông nhàn co liên hê v i thanh thi. Kinh t ư ki n phát tri n, đ

̀ ́ ́ ̀ ư ̣ ̣ ̉ ̣ ̣ ̉ ̣

̀ ́ ̀ ̀ ́ ́ ́ ̀ ̉ ở ự ̉ ̣ ̣ ́ ́ ươ  cac quôc gia ph

́ Do hoat đông kinh tê chu yêu la nông nghiêp nên t ́ ̀ ́ ̀ ̣ ̉ ̉ ̉ ̉ ̣ ̣ ̣

́ ư ́ ́ ̀ ́ ̃ ự ̉ ̉ ̉ ̣ ̣ ̉ ̣ ́  h u vê ruôt đât trong cac xa hôi cô đai ph

́ ́ ̣ ̣

́ ́ ́ ươ ư ở ̉ ̉ ̉ ph ng

Viêc không co s  h u t ̃ ư ”. Nh ng  ̃ ̀ ́ ư ơ ở ̀ ở ́ ́ ̃ ́ ̣ ̣ ̣ ̉

10

̀ ̀ ́ ̃ ́ ́ ự ̉ ̣ ́ ́  liêu san xuât chinh la ruông đât. Xuyên   ̀ ́ ng Đông. Khi ma s  tôn suôt hang thê ki vân đê ruông đât la môt vân đê nan giai    ̀ ̃ ̃ ̀ ơ tai dai dăng va ngoan cô cua cac tô ch c công xa nông thôn, tan tich cua xa hôi thi tôc th i nguyên   ́ ́ ̃ ́ ươ ̣ ư ư ơ ng Đông. t cua chê đô t thuy va s  phat triên rât yêu    ̃ ́ ̀ ̀ ́ ở ư ư ư ử  nhân vê ruông đât   Noi nh  C.Mac ( trong th  g i F.Engel ngay 2/6/1853): “ ̃ ́ ̀ ́ ̣ ượ ng Đông la c  s  cua tât ca cac hiên t  nh ng vung kinh tê phat triên, no đa   ̀ ́ ́ ư ư   dân dân phân hoa, xuât hiên môt sô ruông đât t  h u. Nông dân trong thôn xa co hoan canh không ̀ ́ ̀ ́ ̀ ươ   i nông dân trong công xa co giông nhau trong đo hinh thai chiêm chu đao la nông dân t do. Ng

̃ ́ ̀ ́ ́ ̀ ̀ ́ ́ ́ ́ ơ ự ư ̣ ̣ ̣ ̣ ̉

̀ ́ ̃ ́ ̀ ́ ́ ̀ ́ ơ ợ ̣ ̣ ̉ ́ ́ nghia vu cay cây va nôp thuê la nghia vu ma ho phai ganh vac đôi v i quôc gia nh ng trong th c tê đo   ̃ la viêc boc lôc trăng tr n cua vua đôi v i cac thanh viên công xa.

̀ ́ ́ ư ̉ ̉ ̣ ̣ ̉

̀ ̃ ́ ̀ ̀ ̃ ̀ ́ ươ ̣ ̉ ̃ ̉ ợ i. Nh ng kho khăn trong viêc tri thuy va công ̃ ̀ ươ ng Đông qua hang thê ki đa tich luy i dân ph

́ ơ ̀  nhiên đa phân nao khiên cho ng ́ ́ ́ ̀ ́ ̀ ̃ ́ ̀ ́ ̀ ơ ư ư ̣ ̣ ̣ ̣ ̉ ̉ ́ ́ Qui mô san xuât nho va găn liên v i công tac thuy l ̣ ự cuôc chinh phuc t cho minh nh ng kiên th c nông nghiêp  nhât đinh phuc vu cho san xuât va đ i sông cua minh.

́

̣ ở: Tin ng

́ ̀ ́ ́ ́ ̣ ̣ ̣ ̉ ̃ ̉  ươ ng va sinh hoat văn hoa dân gian rât đôc đao, phô

ấ ự ế ầ ỡ ậ ụ ̃ ́ ̀ ự ươ ng sung bai t ự ế ợ ề  S  k t h p các đi u ki n đ a lý thu n l ọ

ộ ườ ể ạ ấ ư ậ ủ  s  ng p l ự ồ

̀ ự ̣ ̣ ̣ ̣

ấ c thu d a trên s  l

ở ụ ỳ ủ ố ộ ậ i s  h u.Công vi c đ ng áng

ụ ờ ệ ồ ụ ố ượ ế ượ  Ai C p ph  thu c vào chu k  c a sông Nile. Ng ồ t), Peret (tr ng tr t), và Shemu (thu ho ch). Mùa lũ l

́ ưở ́ ừ ướ

́ ậ ậ ổ ạ ̀ ̀ ổ ạ ở ậ ọ ộ ớ ờ ồ ắ c lũ rút, mùa gieo tr ng kéo dài t ươ ượ ướ ằ ư c t ồ ạ i b ng m ng, kênh r ch. Ai C p v n có l

ự ể ướ ướ ớ ượ ố ừ ủ ọ  T  tháng ba t

ề i n ồ ủ

ậ ạ ộ ể ơ

ỏ

ạ ặ ượ ư c nghi n thành b t,

i Ai C p c  đ i tr ng lúa mì và lúa m ch, và m t s

ượ ử ụ ể ử ụ ộ ớ ậ ạ ỏ ấ ọ ộ ủ ậ ổ ạ ồ ấ ả ề t c  đ u đ

ẩ ị

ố ầ c   khi   chúng   b t   đ u   ra   hoa,   v n   đ

ồ ủ ề

ở ữ

ầ ể ầ ả ượ ướ ướ ằ ả ượ ấ ỏ c t

ư ấ ̀ ̀

̀

̀

ả ̉

́ ư

ồ ̀ ̀ ̀ ̃ ́ ơ ̣ ̉ ̉ ̣

Hinh trên la canh nông nghiêp t

ng triêu th  18 tai Thebes. Trong hinh mô t ủ

̀ ̣ ư  ngôi mô cua Nakht, v ạ

ạ ướ ự

ỉ ạ

ậ

ạ

ộ

ồ

̀  canh   i s  ch  đ o c a m t “nomarque”. Nguôǹ ộ

̉ ̣ ̉ ̣ ̣

http://vi.wikipedia.org/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA

́ Tinh chât nông nghiêp biêu hiên  ̀ ́ ́ biên la tinh ng  nhiên.   Ai Câp:̣ ị ệ ậ   ậ ợ i góp ph n vào s  thành công c a văn hóa Ai C p ổ ạ ả ừ ự ộ c  đ i, quan tr ng nh t trong đó là đ t đai có đ  màu m  cao, k t qu  t t hàng năm   ̀ ́ ồ ươ c aủ  sông Nile. Nh  v y, ng   ng th c d i dào. Cac loai i Ai C p c  đ i có th  t o ra m t ngu n l ở ư ̉ ấ ả th c vât nh  tiêu mach, đai mach cha la, sen, cây papyrus sinh sôi nay n  quanh năm. Qu n lý đ t đai   ộ   ự ọ ấ ng đ t mà m t là r t quan tr ng trong th i Ai C p c  đ i b i vì s  thu  đ ậ ườ ườ ở ữ   i Ai C p ghi ng ạ ừ ậ  tháng sáu t kéo dài t nh n ba mùa: Akhet (lũ l   ồ   ệ ấ ớ ng, giàu khoáng ch t cho vi c tr ng t i tháng chín, b i đ p hai bên b  sông m t l p phù sa lý t ạ   ọ ồ  thang 10 đên thang 12. Nông dân cày và tr ng h t tr t. Sau khi n ồ ố   ng m a hàng năm gi ng trên các cánh đ ng, đ ồ   i tháng c cho cây tr ng c a h . ít, do đó, nông dân đã d a vào sông Nile đ  t ọ ể năm, nông dân s  d ng li m đ  thu ho ch cây tr ng c a h , mà   ỏ ạ   sau đó đã đ p v i m t cái đ p lúa m t đ  tách riêng r m kh i h t   thóc lúa. Sàng l c lo i b  tr u kh i thóc, các h t thóc lúa sau đó ữ ể ử ụ   ề ượ c l u tr  đ  s  d ng đ  làm bia, ho c đ ộ ố  ạ ườ sau này.Ng ạ ạ   ố c s  d ng đ  làm cho hai lo i lo i ngũ c c khác, t ự ổ ậ ố   . Các cây lanh b  nh  b t g c th c ph m chính là bánh mì và bia ướ ợ   ể ấ ượ ắ c   tr ng   đ   l y   s i. tr ợ ọ ượ ữ c tách d c theo chi u dài c a nó và xe thành Nh ng s i này đ   ọ   ể ệ ả ượ ử ụ ợ c s  d ng đ  d t v i lanh và may qu n áo. Cây cói m c s i, đ ấ ượ ử ụ ờ ủ   c s  d ng đ  làm gi y. Rau và trên các b  c a sông Nile đã đ ấ ườ ả ồ   c tr ng  n, g n các ngôi nhà và  nh ng m nh đ t v hoa qu  đ ậ   ồ ơ ỏ i tây, t c b ng tay. Rau bao g m t trên khu đ t cao h n, và ph i đ i n i, d a h u, bí, đ u, ́ ượ ế ế ượ ế   c ch  bi n thành r rau di p, và các cây tr ng khác, ngoài ra còn có nho đã đ u. Hăng năm lê cung ̃ ̀ ́ ̀ ượ thân Osiris( đ   c coi la thân nông nghiêp cua văn minh sông Nile) keo dai 18 ngay v i lê cay ruông, lê gieo hat…  ̀ ươ nông nhân cày ru ng, thu ho ch các lo i cây tr ng, và đ p các h t d anh: %A1i#mediaviewer/File:Tomb_of_Nakht_(2).jpg

11

̉

ữ ấ ươ ự  t ng th c

ng

ọ ờ ị ng Hà khá phong phú nh  v  trí gi a hai con sông,  ữ ồ ướ  xa ngu n n ấ

ế i tiêu ưỡ ạ ưỡ i L ấ ầ  Tigris và sông Euphrates. Nh ng vùng đ t g n  ườ c khô và th ố  r t quan tr ng đ i  ệ   ng Hà còn bao g m vi c

ấ ữ i dân c b ng ấ , nhi u vùng đ t   tr ng c y i h n cho ự ể ạ ả ề i thích t . Đi u này gi ữ ạ ưỡ ư t ị i L  đ nh c ử ụ  kênh d n n ướ ằ  đ pậ  và s  d ng

ữ ử ụ ỡ ưỡ ng Hà đã s  d ng nh ng chi c ồ ở  vùng đ t  ấ  lúa

ưỡ ộ ở ườ ầ i đ u  ữ ữ ạ ố ớ t làm

ể ấ ươ ng Hà

ộ ề

ử ụ ụ ể ặ ọ ố ấ nô lệ đ  làm vi c đ ng áng, ch  tr  m t s  ngo i l  (ví d  b  tr n/hay n i lo n). H  s ng ự ự ữ ư ườ ưỡ i dân L ỏ ạ ệ  nh . Cũng có nhi u  ở ữ  nh ng vùng đ t

̣ cây lua n

̀ ́ ̉ ̣

ấ ở ề ồ ướ ệ ố  t i sao s  phát tri n h  th ng ớ ủ ng Hà. Nh ng phát ki n m i c a L ườ ị ẫ ướ .Nh ng ng ư ầ c i đ nh c  đ u tiên  ướ ế  cày gỗ đ  làm m m ề  đ tấ  tr ể ồ c khi tr ng c y ộ ưỡ ườ ữ ủ ả , và táo. Nh ng ng ng Hà cũng là m t trong nh ng ng i dân L ủ ị ờ ế uượ .Th i ti ế ng Hà là m t tr  ng i đ i v i nh ng  t khó đoán đ nh c a L ồ ươ ừ ế ữ ị ấ ườ ng th c d  tr  nh  bò và c u  i nông dân; mùa màng th ng b  th t bát vì th  nh ng ngu n l ữ ự ồ ả ượ ng th c tài tình, nh ng ng c phát tri n.Nh  kh  năng tr ng c y l ỉ ừ ộ ố ệ ồ ả ạ ổ ụ ỏ ố ệ ưỡ ề ỡ i li m màu m . ̀ ̀ ́ ̣ ư ́ ̀ ̀ ́ ̀ ở ̣ ̣

́ ̀ ́ ̣ ượ ư ̀ ơ ̣ ̣ ̣ ̉

ử ́ c phat triên,  ̀ ́ ̀ ́ ́ ̣ ̣ ̉ ̉ ̉ ̉ ̉ ́ ̀  1/6 đên ¼  san phâm, tuy theo chât ư ̃ ̃ ự ́ ng triêu Morya, kinh tê nông nghiêp tiêp tuc đ ̣ ư ̀ ́ ́ ̀ ́ ̀ ̣ ̣ ̉ ̣

́ ư c xem la cây trông chinh cua nhân dân Ân Đô. T  khi c  dân Arya đinh c   ̀  đây đa băt đâu biêt dung ng a va trông lua. Ho đa biêt s  dung công  ̉ ươ  nhân ruông đât cua lang đê cay cây va phai nôp t ̀ ́ ̉ ợ ̣ ̣ ̣

̀ ́ ̀ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̀   i la ̀ ̀ ́ ́ ̃ ̃ ́ ̀ ́ ươ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ̉ ́ ươ ng phai nôp lên  ̀ ượ ơ c giao trong  i. Môt viên quan th i Chandragupta đ ́ ́ ̉ ợ ươ c gân Girnar. Đâp nay vân con tac dung đên 800 năm sau. Thuy l ̀ ng va cung la môt chinh sach quan trong cua nha ̀ ́ ̉ ̣ ̉

̀ ̀ ư ̃ ́ ́ ̃ ́ ̃ ́ ̀ ̀ ử ̣ ̉ ̣ ̣

̃ ́ ử ̣ ̉ ̉ ̉ ̣ ̣

́ ̀ ̃ ́ ̀ ượ ử ̉ ̣ ̣ ̉ ̉ ̉ ng đông thau đ ̀ ̀ ̀ ơ ́ ̀ ̀ ́ ̀ ở ̣ ̣ ̣ ̣

ư ́ ́ ̣ ̣ ̉ ̣ ̉

́ ́ ̉ ̣ ̣

̀ ̃ ươ ng Ha L : Ngu nồ  cung c p l ọ ủ ố ồ cũng là ngu n g c tên g i c a vùng này, sông ậ ợ ơ ơ sông màu mỡ h n và thu n l ườ ở i  không có ng ớ ườ ữ v i nh ng ng ể ki m soát n màu m  L m chạ , hành, nho, c  c i bia và n uấ  r tiên bi ườ ng ờ cũng đ ể không ph i ph  thu c vào ơ nguy c  có th  g p khi s  d ng nô l ấ ượ ọ đ c g i là vùng đ t hình trăng l ́ Ân Đô:  ́ ́ ươ ượ c đ ̀ ở ư ự  l u v c sông Hăng , c  dân  ̀ ̀ ̀ cu băng đông. Sang th i tri vi cua v ̀ ̀ ự nông dân t ́ ́ ́ ư ượ ượ l ng đât va thuê đ c tinh theo diên tich, căn c  vao đo ma chinh quyên đia ph ́ ̀ ̀ ơ triêu đinh, găn liên v i nông nghiêp la thuy l ̀ ́ trach đăp đâp tao nên môt hô n môt nhiêm vu quan trong cua quan ch c đia ph ́ ́ ươ n c nhăm kiêm soat chinh tri trên lanh thô.  Trung Quôc: ́ nên nông nghiêp đa rât phat triên manh me trong suôt chiêu dai lich s  Trung Quôc.  ̀ ̀ ́ ̀ ư ư ơ  th i nha Ha (khoang thê ki XXI­XVI TCN), c  dân Trung Quôc cô đai đa biêt s  dung đông  Ngay t ́ ́ ́ ́ ươ đo, sang đên th i nha Th c s  dung môt cach phô biên. Cac nha khao cô đa phat  ̀ ̀ ́ ́ ̀ ơ ử ơ ̉ ở ươ hiên môt sô đô săt cuôi th i Xuân Thu trong ngôi mô cô  c S . Nh  s  dung   Hô Nam x a la n ̀ ̀ ́ ́ ́ ̀ ̀ ơ ̉ ươ ươ công cu băng kim loai ma san xuât nông nghiêp co b c phat triên đang kê. N c Ngô th i Phu Sai  ́ ̀ ́ ̀ ̀ ơ ươ ( thê ki V TCN) đa co môt hê thông kênh nôi sông Tr ng Giang v i sông Hoai. Đên th i Chiên  ̀ ́ ự ̉ ợ Quôc, cac công trinh thuy l ́ ̀ ̀ ươ c dân dân tan ra, ruông t th i Xuân Thu, chê đô ruông đât cua nha n ́ ̃

́

2.3

́ ơ ̃ ́ ́ ̀ ̃ ̀ ́ ̀ ̃ ́ ơ ̣ ̉ ̀ ư ̃ ̣ ơ ư i ngay cang nhiêu h n. Quan hê s  h u ruông đât cung co s  thay đôi. T ̃ ́ ́ ̀ ̀ ́ ́ ́ ̀ ơ ư ̣ ̣ ̉ ̣ ̣ ̀ ̀  xuât hiên ngay cang nhiêu.

̀ Quan hê xa hôi va thê chê chinh tri:

̃

̣ ̣ ̉ ̣

(cid:0) Quan hê xa hôi:

̣ ̣

́ ́ ̃ ̀ ̃ ́ ̀ ̀ ́ ̀ ự ̣ ư ư ̣ ̣ ̣ S  xuât hiên chê đô t

̀ ơ ̀ ̃ ̀ ́ ̀ ́ ̃ ư ̣ ̣ ̣ ̣ ̉ ̉ ̉ ̉ ̣

̀ ́ ́ ́ ̀ ́ ư ̉ ̉ ̣ ̣ ̣ ng tu tr

ưở ́ ̀ ̃ ̃ ̀ ̀ ̀ ơ ự ̣ ̉ ̣ ̣ cho phep minh “linh’ môt phân nhiêu h n nh ng ng

ư ̀ ̀ ̃ ̀ ́ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉

́ ̃ ́ ̀ ̀ ́ ́ ơ ợ ư ̣ ̣ ̉ ̉

12

́ ̀ ̃ ưở ng hay cac bô lao thu linh quân s  l ̀ ơ ̀ ̀ ̀ ̀ ́ ̀ ̀ ̃ ̀ ́ ̀ ̉ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉ ̉ ̣    h u va xa hôi co giai câp đa ngâm ngâm vao cuôi th i ki công xa thi tôc ̃   phu hê khi ma năng suât lao đông tăng tao ra san phâm th a, cua cai tich luy nhiêu. Cac gia đinh tôc ́ ự ợ i dung ch c phân chiêm môt phân tai san chi cho tr   ̀ ́ ̃ ̀ ươ   i cac công viêc chung. “Đông th i hoc cung t ́ ̀ ̀ ̀ ươ ở   i. Dân dân xa hôi thi tôc phân hoa thanh ke giau khac. Chăng bao lâu hoc tr  thanh giau h n moi ng ́ ̀ ̀ ̀ ư ơ ươ ươ i giau co thi h p thanh tâng l p qui tôc chiêm h u nhiêu ruông đât cua cai, i ngheo. Nh ng ng ng   ̀ ̀ ̀ ̃ ̀ ư  ươ ư con nh ng ng i ngheo kho gôm đông đao thanh viên cua thi tôc bô lac thi bi mât dân cua cai va t

́ ̀ ́ ́ ̀ ̀ ́ ̀ ́ ́ ơ ư ơ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣

́ ́ ́ ̀ ử ơ ̣ ̣ ̉ ̉ ̣ ́ i cô đai L ̀ ́ liêu san xuât cuôi cung r i vao tinh trang lê thuôc tâng l p trên va bi ap b c boc lôt không khac gi nô ̣ ươ lệ”[muc 3/trang 30, sach Lich s  thê gi ng Ninh (Chu biên)­NXB giao duc]

̃ ́ ̣ ̉ Ph

́ ̃ ́ ̣ ̣ ̣

́ ̀ ́ ̀ ́ ́ ́ ̀ ̃ ̀ ̃ ́ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉ ́ ́ ́ ươ ơ    h u giai câp, giai câp t ng đôi s m. Khoang ̀ ́ ́ ́ ươ c vao xa hôi co giai câp   ́ ̣   ươ ươ ng Đông la xa hôi c ph

́ ́ ́ ̀ ư ̣ ̀ ́ ̃ ươ ̣ ư ư ươ c vao xa hôi co chê đô t ng Đông b ́ ́ ̃ ươ ươ 3000 năm TCN cac n ng Ha, Ân Đô, Trung Quôc đêu b c Ai Câp, L ̀ ̃ ́ ̀ ơ hoăc la th i ki qua đô lên xa hôi đo. Xa hôi co giai câp đâu tiên cua cac n ̀ ̃ ơ ̉ chiêm h u nô lê. Gôm cac giai câp c  ban :

̃ ́ ́ ́ ̃ ̀ ư ư ̉ ̣ ̉ ̣  nh ng chu nô chiêm h u nhiêu t

́ ư ́ ́ ́ ̀ ̀ ươ ươ ́ ơ ̣ ̣ ̣ ̉ ̉

́  Giai câp thông tri: ̀ ̀ ự ̀ ̀ ́ ̀ ̣ ̣ ̉ ̉ ̣ ̉

́ ́ ́ ̀ ́ ́ ́ ́ ̀ ́ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣

̀ ̉ ̣ ́ ở    liêu san xuât nên tr  thanh giai câp thông ́ ́ ́ ng Đông chi co c ph tri ( gôm qui tôc, vua quan). Th c chât vua chinh la môt chu nô l n. Cac n   ́ ́ ơ môt thanh phân kinh tê chinh la nông nghiêp, nên trong giai câp chu nô chi co môt tâng l p chu nô   ́ ̀ ̀ ̣  ươ ng chinh tri cua giai câp nay la muôn thiêt lâp chê đô nông nghiêp, con goi la qui tôc thi tôc. Xu h ́ quân chu chuyên chê tâp quyên.

̣ ̣ ́ Giai câp bi tri:

́ ́ ́ ́ ́ ́ ́ ư ̣ ̣ ̉ ̣

̃ ́ ̃ ́ ́ ̀ ượ ̣ ̣

́ ̀ ́ ̀ ̀ ươ i nh ng la đôi t c quyên lam ng ́ ượ ́ ̀ ̀ ́ ́ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉

̀ ̃ ̃ ́ ̀ ư ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̀ ươ i linh canh hoăc lam thuê cho qui tôc, bô phân khac bi bân cung hoa tr

́ ̀ ̀ ́ ̀ ́ ́ ̀ ư ̣ ̉ ̉

̀ ̀ ́ ̃ ượ ư ̣ ̣ ̉ ̣ ̣

̀ ́ ́ ́ ̉ ̣ ́  liêu san xuât la ruông đât, sông cô kêt trong cac công xa nông   Nông dân co môt sô it t ̀ ̉   ư ng boc lôt chinh cua thôn( nông dân công xa). Ho la giai câp đ ́ ́ ̀ ươ ư  liêu san c chu nô qua chê đô lao dich, thuê khoa,..Ho bi boc lôt năng nê môt bô phân mât t   nha n ́ ́ ̀ ̀ ̀ ở  ở xuât va tr  thanh nh ng ng ̀ ̀ ̉  ợ thanh nô lê cho cac gia đinh chu nô, đên miêu,… Ngoai nông dân c  dân ngheo khô con co th  thu ́ ̀ ́ ́ ươ   công va thi dân thanh thi, sô l c ng không nhiêu chiêm thiêu sô trong dân c . Ho cung bi nha n ư chu nô ap b c boc lôt.

́ ̃ ̀ ̀ ̀ ̀ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ́ Nô lê: la tâng l p bi coi la thâp hen trong xa hôi, thâm chi ng

́ ̀ ́ ̀ ̀ ́ ́ ̀ ̃ ́ ơ ̣ ̉ ̣

́ ̀ ̀ ̀ ̀ ̣ ̣ ̣ ̀ ̀ ̀ ̀ i LiBi va cac ng

̀ ́ ́ ̀ ̀ ơ ̣ ̉ ̣ ̣ ̉ ̉ ̉ ̉

́ ̀ ́ ươ ́ ̀ ́ ̀ ̣ ơ ươ ̉ ̣ ̣ ̣

́ ́ ư ̀ ̃ ̉ ̣ ̣

̃ ̃ ̀ ̀ ươ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣

̀ ̀ ́ ̀ ̣ ̉ ̉ ̣ ̣ ̣

̀ ́ ̣ ượ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̀ ́ ư ̀ ươ i lam con tin bi xem nh  nô lê; 8) Nô lê chiên tu; 9) Nô lê đ

́ ̀ ̀ ̀ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣

c th ơ ́ ̀ ́ ̃ ̉ ̉ ̣ ̉ ̣

̀ ́ ̀ ̀ ̀ ươ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣ ̣ ̉ ư ̀ c quyên lam ng

̀ ́ ươ c nô lê không đ ́ ́ ̀ ̀ ́ ́ ̀ ̣ ̣ ̉ ̉ ̉ ̉ ̣

́ ̀ ́ ́ ơ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣ ̉

́ ̀ ̃ ̀ ̣ ̣ ̉ ̉ ̣ ̣ ̉ ̉ ̣ ̉ ̣

́ ̀  giâc, không đ ́ ̀ ̃ ̣ ̉ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣ ́ ng Tây. Song đăc điêm cua xa hôi nô lê ph

13

̀ ́ ́ ̀ ưở ̉ ̣ ̣ ̣ ̣ ươ  (gia đinh). Nh ng nô lê ph ̀ ́ ươ ơ i Ai Câp cô đai goi ho la “Jest”   ̃ ́ ̣  ượ ư c băt trong chiên tranh vi du  Nguôn gôc cua nh ng nô lê phân l n la tu binh đ co nghia la con vât. ̀ ́ ̀ ́ ươ ươ ư ở   i thuôc cac tôc miên Tiên A, i Nubi, ng  Ai Câp đa sô tu binh la ng nh   ̀ ̀ ́ ̀ ̀ ươ ươ   i Ai câp th i cô goi tu binh la ng i bi giêt con sông, tu binh co thê dung đê san xuât ra san ng ̀ ở   ng triêu Môria (321­232 TCN), theo tâp  Ân Đô th i v phâm thăng d  không bi giêt đi. Con  ̀ ̀ ̀ ̀ ̃ ́ ́ ư ơ ơ ơ ơ   i 15 loai “đasa” ( không nh ng mang nghia nô lê ma con  co thê co t Acxact ra, thi th i bây gi ́ ́ ̀ ơ ư   i khac mang nghia tôi t  n a): 1) Nô lê do cha me la nô lê sinh ra; 2) Nô lê mua vê; 3) Nô lê ng ̀ ́ ́ ̣  đem cho; 4) Nô lê do kê th a di san ma co; 5) Do đoi khat ma phai đi lam nô lê; 6) Do pham tôi ma bi ̀ ̀ ưở ử ư   ng x  phat lam nô lê; 7) Ng ́ ́ ̀ ̀ ̣ ươ ̣ ự   c ma phai lam nô lê; 12) Nô lê tam th i; 13)  nguyên; 11) Vi bôi  trong cac ki thi đâu; 10) Nô lê t ̀ ̀ ́ ̀ ́ ̀ ượ   Vi đ c ke khac nuôi nâng cho ma phai lam nô lê; 14) Vi lây n  nô ma phai lam nô lê; 15) Ban minh ̀ ̀ ̀ ̣ Theo luât phap nha n ượ   i, ho chi la môt loai tai san lam nô lê”.  ́ ́ ̀ ̀ ́ ̣  đăc biêt cua chu nô­tai san biêt noi. Vi thê chu nô co quyên giêt, đanh đâp tan phê va mua ban nô lê ́ ượ ưở ̣ ươ c h   c phap luât. Nô lê phai lao đông khô sai không co gi ng ma không chiu tôi tr ́ ́ ̀ ươ   ơ môt chut gia tri nao cua ca do ho lam ra. Đo cung la đăc điêm chung cua nô lê thê gi i cô đai ph ng ̃ ̃ ươ ư   ng Đông la xa hôi nô lê không Đông cung nh  ph ̀ ́ ́ ươ ư   ng Đông không điên hinh. Cac Mac goi đo la  chê đô nô lê gia tr ng

́ ́ ̀ ́ ơ ̣ ượ ử ̉ ̉ ̉ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̀ c s  dung hâu ha, phuc dich

ự ượ ng chinh san xuât ra cua cai vât chât. Phân l n nô lê đ ̀ ́ ̀ ̣ ̉ ́ ̀ phai la l c l ́ trong cac gia đinh quan lai, chu nô quyên qui.

̀ ́ ́ ́ ̃ ́ ̀ ̀ ự ươ ̣ ̉ ̣ ́ Ngoai s  phân hoa xa hôi co giai câp cac quôc gia cô đai ph

̀ ́ ́ ̀ ̀ ́ ́ ư ́ ơ ̉ ̣ ̉ ̣ ̣

̀ ̃ ̀ ́ ́ ́ ́ ́ ̀ ́ ́ ̉ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ̉

̀ ́ ̃ ́ ̣ ̣ ̉ ̣

́ ́ ́ ̀ ̉

́ ̀ ́ ̀ ơ ̀ ̀ ́ ́ ́ ơ ̣ ̉ ̉ ̣

́ ́ ́ ̀ ̀ ̀ ̣ ̣ ̉ ̣ ̣

̀ ̀ ̀ ́ ́ ̉ ̣ ̉ ̉ ̣

̀ ̃ ̀ ́ ̣ ̉

́ ̀ ̀ ̀ ́ ́ ̣ ̉ ̣

ợ ́ ́ ượ ́ ơ ̣ ̉

ư ̀ ̀ ̀ ̀ ự ̣ ̣ ̉ ̣ ̣ ̉

́ ̀ ́ ́ ̣ ̣ ̉ ̣

́ ̀ ́ ́ ̀ ̀ ́ ̀ ́ ư ̣ ̉ ̣

́ ́  cac n ́ ̀ ̃ ̀ ́ ́ ́ ̀ ̉ ̉ ̣

ự ̀ ́ ́ ́ ̀ ̀ ́ ̣ ̉ ̉ ̉ ̣ ̣ ̉ ̣ ng Đông con chia c  dân thanh ́ ̀   đăng câp: giai câp thông tri la đăng câp qui tôc cao qui, giai câp nông dân ngheo va tâng l p thi dân, ̃ ̀ ư ợ   th  thu công thuôc nh ng đăng câp thâp hen. Đâm net vê viêc phân chia xa hôi thanh đăng câp nhât la ̀ ̀ ́ ơ ơ ử ư ̣ ở    Ân Đô. Th  tich th i s  s  Ân Đô( khoang năm 1000­600TCN) đa noi vê viêc thân Brahma sinh ra ́ ̀ ̀ ́ ̀ ́ ̀ ̃ ươ ư ơ ơ ư  môn) đăng câp i khac nhau, th i nay co bôn tâng l p đo la: Braman( sinh ra t nh ng tâng l p ng   ̀ ́ ̀ ́ ́ ́ ượ   c tiêp xuc v i thân thanh, phu trach vê tôn giao giang kinh, giang đao. Kê đên la cao qui nhât đ ́ ̀ ̀ ̀ ́ ́ ̀ ư ư ư  đui) va cuôi cung la  tay) co nhiêm vu bao vê chê đô, th  ba la Vaisia(sinh ra t Ksatria( sinh ra t   ̀ ́ ̃ ̀ ́ ơ   ̣ ươ ư i th i  ban chân thân Brahma) bi khinh re, thâp hen nhât cua xa hôi. Ân Đô d đăng câp Suđra( t ́ ́ ượ ươ   c chia lam 7 đăng câp (theo Mêgasten): cac triêt ng triêu Môrya (321­232 TCN) xa hôi con đ v ̀ ́ ̃ ̀ ̀ ̣ ư   gia, nông phu, muc đông th  thu công, quan toa va cac thanh viên hôi đông. Môi quan hê gi a cac ̀ ̀ ́ ̀ ́ ̀ ơ   c phep kêt hôn ngoai đăng tâng l p không giông nh  cac varna th i Veda đo la viêc: “Không ai đ ́ ́ ́ ́ ư ươ Ở ơ   c nh  Ai câp hoăc th c hanh nghê nghiêp hay ki nghê khac v i nghê nghiêp cua minh”. ́ ́ ̀ ̃ ́ ̀ ươ ư ng Ha, Trung Quôc đêu coi giai câp thông tri la đăng câp cao qui con giai câp bi ap b c bot Câp, L   ̀ ̀ ́ ̀ ̀ ự ơ ươ ự   i. Giai câp câm quyên đêu đ a ra l i giai thich răng s  phân chia nay th c hiên do lôt la đăng câp d ́ ́ ̀ ̃ ̀ ̀ ́ ư ự y muôn cua thân thanh. Th c ra nguôn gôc đăng câp cung băt nguôn t    s  phân chia xa hôi thanh giai ́ ợ ự câp. Chê đô đăng câp chi la s  cung cô thêm đia vi va quyên l ́ i cua giai câp thông tri.

́ (cid:0) Chinh tri:

cac quôc gia cô đai ph ́

́ ́ ̀ ươ ̉ ̣ ̉ ̣ ́ ́ c theo thê chê

̀ ng Đông đêu xây d ng nha n ̀ ự ̀ ̀ ̀ ươ ự ̉ ̣ ̣ ̣ ng tâp quyên” ươ  moi quyên l c đêu tâp trung vao tay vua.

“quân chu chuyên chê trung  Cu thê:

̣ ̉

́ ́ ươ ̣ ̣

̀ ́ ̉ ̣ ̣ ̣ ̀ ́ ng quôc, chinh quyên trung  ̀ ̀ ươ i Ai câp goi la:

́ ̀ ́ “pharaon” đ ̀ ̣

̀ ́ ̃ ́ ̀ ́ ́ ̀ ề ự ủ ̀ Ai Câp: sau khi thông nhât đât n ́ ư ượ ộ ị ầ ố ̀ ư ở ư ̉ ̣ ̣

́ ̀ ̀ ̀ ́ ̀ ́ ́ ̉ ươ ơ ươ c đên th i Cô v ̀ ́ ́ ̀ ươ c chinh la vua. Ng c cung cô. Đ ng đâu bô may nha n ̀ ạ ́ ́ ́ ́ ̣ ̉ ̣ ̉

́ ̀ ̀ ̃ ́ ̀ ượ ̣ ̣ ̣

̀ ́ ả ̀ ấ ứ ườ ề ́ ́ ̀ ơ ề ướ ố ớ

ặ ̀ ơ c hôn miêng đât n i vua v a đăt chân t ộ ề ạ ấ ạ

ề ộ ứ ộ ộ ả ế ắ

ộ ố ượ ị ế

ầ ệ ả ọ ẻ i, cho nên ph i g i vua là “pharaon” nghĩa là k  ng  tr  trong cung đi n . Ng

ự ị ấ ả ả ầ

ấ ủ ủ ữ ề ự ế ả

̀ ́ ́ ̀ ́

̀ ́ ̀ ́ ́ ̣ ̣ ̣

14

́ ̀ ̀ ́ ́ ̀ ươ ươ ̣ ̣ ̣ ng tâp   cượ   quyên đ ̀ coi là m t v  th n s ng. Quy n l c c a pharaon là vô h n: quyên lâp phap, quyên hanh phap, quyên   ̀ ươ   ư ng t  phap, quyên chi huy quân đôi, quyên s  h u ruông đât tôi cao trong toan quôc, đ ng đâu vê v ́ ̀ ̀ ơ ở    Ai quyên va thân quyên. Nha vua con la môt chu nô l n nhât chiêm nhiêu ruông đât nhât. Ke bê tôi  ́ ư ự ơ ng dân i cung la môt vinh d  suôt đ i. B t c  th Câp đ   ầ   ả ộ c nhà vua. Quí t c mu n tâu v i nhà vua đi u gì đ u ph i cúi đ u, hay quí t c đ u ph i quì l y tr ề ự ủ   ượ c phép hôn chân nhà vua. V  sau quy n l c c a úp m t sát đ t bên c nh nhà vua ch  không đ ằ ự ườ  hào r ng : i kh c trên m t t ng đá, nói m t cách t pharaon b  suy y u, đã có m t s  quí t c sai ng   ượ   ị ư ế c c phép hôn chân vua. Tên vua cũng nh  tên th n là húy k  không đ khi y t ki n nhà vua y đã đ ọ   ườ ọ ớ i ta cũng g i g i t ặ   ọ ậ pharaon là con th n Ra. Nh ng tên g i đó ph n ánh b n ch t giai c p c a  tôn giáo Ai C p , m t ườ ượ ướ ạ ủ   c chuyên ch  và c a nhà vua đã đ i Ai khác cũng ph n ánh quy n l c vô h n c a nhà n c ng ́ ̀ ́ ́ ậ ự ượ ươ    thap hung p xac va chôn cât trong long cac kim t c  C p c  th n thánh hóa.  Sau khi vua chêt đ ́ ̀ ̀ ̀ ̀ ̀ ̃ ̣ ư  trung vi cung hang nghin đô tuy tang qui gia băng vang. Giup viêc cho vua la môt hê thông quam lai t   ̀ ̀ ́ ̣   ư ̉ ươ ươ ng điêu hanh công viêc hanh chinh. D i Vizia la môt ổ ầ ̀ ́ ng đên đia ph ng do môt Vizir nh  tê t

̀ ̀ ̀ ́ ̀ ư ̣ ̣ ̣ ̉ ̣

́ ́ ̀ ̀ ́ ́ ̀ ̀ ơ ́ ơ ươ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣ đia ph

́ ̀ ̃ ̀ ̉ ̉

́ ́ ̀ ̀ ́ ươ ự ̣ ̉ ̣

́ ́ ̀ ́ ̀ ̀ ́ ưở ư ̉ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣ ́ ơ ̃ ư , thâm phan, ng ̃ ̀ ng thôn cai quan. Chung qui lai tât ca: vua cung bon qui tôc quan lai va qui tôc tăng l

́ ́ ̃ ̣ ̣ ́ ́ ̀ ̀   bô may quan liêu công kênh gôm cac quan lai cao câp va đông đao cac th  lai goi la Scribes la tâng ̀ ́ ̀ ́ ơ Ở ươ ơ   .  ng đ n vi hanh chinh l n nhât cua Ai Câp la “nom” l p ng i co hoc vân th i bây gi ̀ ́ ́ ́ ươ ư   i chi huy hay châu do “nomarqu”chua châu đ ng đâu. Chua Châu cung la tăng l ̃ ́ ơ ở   ng. Cuôi cung, đo la c  s  va tê bao cua xa hôi: cac công xa nông thôn do quân s  cao nhât đia ph ̀ ́ ̃ ̀ tr    la chinh la giai câp thông tri trong xa hôi.

̃ ́ ̃ ̀ ̀ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣

̀ ̃ ́ ́ ̃ ươ ng Ha: lich s  L ̀ ư ̣ ̉ ̉

́ ́ ́ ̀ ̃ ư ̀ ̀ ươ i Xume ra đ i  ̀ ư ̉ ̣ ̉ ̀ ́ ̃ ́ ̀ ươ ng tâp quyên.. Đ ng đâu môi quôc gia cua ng

̀ ́ ̀ ̀ ̀ ở ̃ ̃ ư ng Ha đây rây nh ng biên đông, nh ng cuôc chiên tranh gi a cac tôc đinh c ơ ở ươ  L ̃ ́ ́ ơ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣

̀ ́ ́ ́ ̀ ư ̣ ̣ ̣

́ ̀ ́ ́ ́ ̀ ̀ ư ̉ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉

̀ ̀ ́ ́ ̉ ̣ ̉ ̣ ̉ ̣

́ ̀ ́ ̀ ́ ́ ươ ̣ ̣ ̣ ̣ ̀ ́ ̀  trung

́ ́ ́ ́ ươ ̀ ở ư ươ ̣ ̣ ̣

́ ̀ ̀ ́ ư ́ ̉ ợ ̣ ̣ ̣ ̣

́ ̀ ư ̀ ̀ ươ ự ̣ ̣ ̣ ̣ ̣

́ ̀ ̀ ̀ ̀ ̀ ̃ ́ ̉ ̣

ượ ́ ̀ ̀ ơ ư ̉ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉ ̉

̀ ́ ư ́ ̀ ơ ̉ ̣

̀ ̃ ́ ́ ̀ ̀ ̀ ơ ̣ ̣ ̣

ượ ng quôc đ ̀ ơ ́ ́ ̀ ́ ́ ̀ ́ ượ ̉ ̣ ̉ ̉ ̣ ́ ng tâp quyên đ

̀ ̀ ́ ̀ ư ̉ ̣ ̣

̀ ́ ̀ ́ ư ̣ ̣ ̉ ̉ ̣ ̣

̀ ́ ́ ́ ̃ ̀ ̀ ́ ̀ ̀ ̀ ̣

́ ̀ ̀ ́ ́ ́ ́ ́ ơ ư ̉ ̣ ̉

́ ử ̀ ́ ̀ ự ̣ ̣ ̣

̀ ̀ ̃ ươ ̣ ̣ ̉

́ ng linh va quân si đêu đ ́ ượ ́ ̀ ̣ ̣ ̉ ̣ ̣

́ ̀ ̀ ́ ̀ ́ ́ ̀ ́ ư ̣ ̣ ̉

ượ ư  ư ử ươ L ̃ ́ ̣  ự ng Ha đa xây d ng thiêt chê chinh tri va du muc. Nh ng quôc gia tôi cô cua ng ̀ ́ ̣   ươ i Xume la Patêsi. Thoat quân chu chuyên chê trung  ̀ ̀ ̀ ̀ ̀ ươ đâu Patesi do hôi đông bâu ra, la ng   i đai diên cua tâng l p qui tôc thi tôc, dân dân Patesi tr  thanh ̀ ́ ̀ ́ ́ ợ ư   i: môt ch c vi co tinh chât cha truyên con nôi, thâu tom trong tay minh moi ch c năng va quyên l ́ ́ ́ ̀ ̃ ươ ơ   c thân thanh. Patêsi năm Patesi la tâng l p tôi cao cua bon qui tôc tăng l , la đai diên cua thân dân tr ́ ̃ ́ ́ ở ư   quyên chi huy quân đôi, quan li kinh tê, coi soc cac công trinh công công, s  h u tât ca ruông đât trong ́ ̣   ̣ ư ng đên đia môt quôc gia. D i cac Patêsi va giup viêc cho Patêsi la môt hê thông quan lai t ́ ̣    Ai Câp) trong coi cac hoat ng. Đ ng đâu hê thông quan lai đo la Nubanđa( giông nh  Vizar  ph ̀ ́ ́ ́ ́ ́   i. Tiêp đo la cac quan lai đăc trach cac công viêc khac nh  thu thuê đông kinh tê, kho tang va thuy l ̀ ́ ́ ́ ươ   ự cac hoat đông th ng mai, quân s , kho tang, xây d ng cac công trinh công công,..Măc du nha n c ̀ ̃ ̀ ơ ươ i Xume đa đ cua ng   c hinh thanh va ngay cang hoan thiên nh ng vân con mang tinh chât s  khai, ̃ ̀ ̃ ̀ ̀ ́ ̣   ư nh ng tan d  cua chê đô dân chu bô lac thi tôc con kha phô biên. Sang th i ki cô Babilon, xa hôi ̀ ̀ ̃ ́ ở  ̣ ươ ươ ̉ ươ c m ng Ha phat triên thinh đat d L i triêu vua Hamurabi. Đây la th i ki lanh thô v ̀ ̀ ́ ̀ ̀ ̃ ́ ̀ ̣ ươ ̣ ơ ng Ha la môt đ n vi kinh tê chinh tri thông nhât. Th i ky Babilon la th i ki nha rông nhât, toan bô L   ̀ ́ ́ ư   ươ ươ c quân chu chuyên chê trung  c cung cô va phat triên hoan thiên nhât. Đ ng n ̃ ́ ́ ̃ ̀ ̀ ượ ̣   ự  thân thanh hoa   thê hiên ro trong bô luât c nhân dân va tăng l đâu la vua quyên l c tôi cao đ ̀ ́ ̀ ̀ ́ ượ ươ   c đ c thiêt lâp đây đu, chăt che va hoan thiên nhât. Vê hinh th c nha Hamurabi.  Bô may nha n ́ ươ ự ự   c Babilon chia thanh hai khu v c khac nhau: vung Accat va Băc Xume la môt khu v c hanh chinh, n ̀ ́ ̀ ự ơ   i cai quan. Cung v i viêc cung vung Nam Xume la khu v c hanh chinh th  hai, vua tiêp c  tông đôc t ́ ́ ́ ́ ́ ̀ ́ ́ ợ   cô bô may chinh quyên va chinh sach cai tri thich h p, nha vua rât quyêt tâm xây d ng quân đôi. Quân ̃ ̀ ̀ ̀ ự ươ   c ban đôi Babilon la quân đôi th ng tr c, do chinh nha vua chi huy, t ́ ̃ ́ ́ ượ c huân luyên chiên đâu ki câp ruông đât. Quân đôi Babilon co tinh thân va ki luât nghiêm minh, đ   ́ ̃ ̀ ̀ ̀ ̀ ̉  ơ ử ươ ơ ng Ha co nhiêu biên đông nh ng vê c  ban mô hinh quân chu cang. Cac th i ki sau đo liich s  L ̀ ̃ ̀ ́ c duy tri. chuyên chê nay vân đ

́ ́ ́ ́ ́ ́ ̀ ư ̣ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣

̀ ̀ ́ ́ ̀ ̣ ượ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉

́ ́ ơ ậ ư ồ ạ ̣

ứ ề ầ ấ ộ

ướ ồ c c ng k nh, đ ng đ u là các th a T ́ ̀ ể ủ ừ ̀ ́ ộ ứ ơ ơ ̣ ̉ ̣ ̣

́ ̀ ̀ ̀ ̀ ́ ́ ươ ươ ̣ ̣ ̣

ươ ́ ́ ̀ ươ ư ̣ ̉ ̣ ̣

̀ ́ ̃ ́ ̣ ươ   i chê đô nô lê Ân Đô cung thiêt lâp nên quân chu chuyên chê tâp quyên nh  cac quôc gia Ân Đô: d ̀ ự ươ c coi nh  môt bô phân cua thân ng Đông khac. Nha vua năm toan bô quyên l c. Vua Ân Đô đ ph   ̃ ́ ơ ữ   ộ ồ ướ thanh hiên ra giup đ  nhân dân. D i nhà vua là h i đ ng c  m t “Parisát” g m đ i bi u c a nh ng ướ   ế ng gia đình quý t c ti ng tăm nh t. Trong b  máy nhà n ̀ ộ ề ư ượ   ng th  trông coi các b . Đ n vi hanh chinh l n nhât cua Ân Đô la môt nghin cùng nhi u ch c th ̀ ̀ ́ ̀ ̀ ́ ̀ ươ ươ i môt trăm lang la hai m i lang. D i hai m i lang lang, d i môt nghin lang la môt trăm lang, d   ́ ̀ ̀ ̀ ̀ ̀ ̣  ̉ ư ươ ng bô nhiêm. Hê thông quan ch c Ân Đô  môt nghin lang do trung  la m i lang. Quan cai quan t 15

́ ̉

̀ ́ ́ ́ ́ ̀ ̀ ươ ̣ ̣

́ ̀ ̀ ̀ ̀ ́ ́ ươ ượ ng cac quan lai con đ ự ượ ự ̣ ̉ ̣ ̣

́ ́ ̀ ́ ̀ ́ ̉ ̉ ̣ ̉ ̣ ̣ ́ ́ ̀ ng gâp sau lân quan trung câp, quan trung câp   ́ c phat gao, quân ao hăng năm theo   ́   ng quân đôi hung manh co nhiêu quân binh ̀ ̀   ng bin, la công cu đê cac triêu đai Ân Đô đan ap nhân dân va

́ ̃ ́ ượ ̉ ươ ươ đ ng, bông. Quan cao câp l c nha n c tra l ̀ ̀ ươ ơ l ng gâp ba lân quan s  câp. Ngoai l ́ ́ ́ ươ qui đinh. Nha n c chu nô rât chu y xây d ng l c l ̀ ́ ́ ượ chung trong đo co ca chiên xa va t ́ chiên tranh thôn tinh lân nhau.

́ ̀ ̀ ̀ ́ ̀ ́ ̉ ̣ ̣ ̉

̀ ̃ ́ ̀ ̃ ̉ ̉ ̣ ̉

̀ ̀ ̀ ́ ̃ ự ự ư ́ ở ̣ ̣ ̉ ̣ ̣

̀ ́ ́ ́ ́ ̃ ̀ ử ư ̉ ̉ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣

́ ̀ ́ ̀ ́ ́ ̃ ́ ̉ ư ̉ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣

́ ́ ́ ̀ ̃ ̣ ơ ̣ ̣ ̉ ̣ ̣

̀ ̀ ư ́ ư ́ ự ̣ ̣ ̉

́ ́ ̀ ươ ̣ ̣ ̉ ̣

́ ̀ ̃ ́ ư ̀ ượ ̉ ̣ ̉ ̣

́ ̀ ̀ ̀ ̀ ́ ̀ ự ̉

̀ ̀ ̀ ươ ng tâp quyên đ ̀ ́ ơ ̉ ươ i th i Th ́ ̃ ̣ ̉ ̉ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣

̀ ̀ ́ ̀ ư ̀ ́ ́ ư ̃ ́ ơ ử ơ ̣ ̣ ̉

́ ơ ̀ ́ ̀ ơ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉ ̉ ̣

́ ̀ ́ ́ ́ ́ ơ ở ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣

́ ́ ́ ̀ ̉ ự ̣ ̣ ̣ ̣ ̣

̀ ̀ ̃ ́ ̀ ̉ ư ́ ́ ươ ươ ử ̣ ̣ ̣ ̣ ̣

́ ̀ ́ ̀ ơ ́ ́ ́ ́ ̀ ́ ̣ ̣ ̉ ̣

ư ̀ ̀ ́ ́ ̀ ́ ̀ ̀ ́ ́ ́ ̀ ơ ự ư ư ̉

́ ́ ự ơ ́ ̀ ư ̀ ́ ư ́ ư ư ̣ ̣ ̉ ̉ ̉

̀ ́ ̀ ̀ ́ ̀ ́ ́ ́ ̀ ư ̣ ̉ ̣ ̉ ̣

ơ ̀ ̀ ́ ́ ̀ ́ ̀ ơ ̣ ̣ ̉ ̣

́ ́ ̀ ̀ ́ ̀ ̃ ư ̣ ̣ ̣

̀ ̀ ̀ ́ ́ ơ ư ̣ ̣

̀ ư ư ̣ ̣ ̀ ̀ ́ ơ ́ ng hoăc công. Cac v

́ ́ ́ ư ử ̣ ̣ ̉ ̣ ̣ ̉

ư , co nghia phu phai công nap vât phâm, binh linh ra s c giup đ  thiên t ́ ́ ̀ ́ ̃ ư ̉ ̣ ̣ ng công rât l n. Khi chinh quyên trung

́ ́ ́ ́ ́ ́ ́ ơ ư ̣ ự ử ̣ ̣ ̣ ̉

́ ́ ́ ̀ ̀ ́ ́ ́ ́ ̀ ́ ̀ ơ ̉ ̉ ̣ ̣ ̉

́ ̀ ư   ở ươ c cô đai Trung Quôc m  đâu la triêu nha Ha( thê ki XXI­XVIII TCN) no ch a Trung Quôc: nha n ́ ̀ ́ ươ ư c quân chu chuyên chê tâp quyên. Thu linh liên minh th c s  v ng chăc nh ng vân la kiêu nha n   ̀ ̀ ượ ự   c s  bâu c  cua cac thanh viên bô lac ma mang cac bô lac đa tr  thanh vua, ngôi vua không con đ ́ ̃ ̀ ư  tinh cha truyên con nôi. Đê bao vê đia vi cua nha vua cung nh  giai câp thông tri nha vua cung nh ̣ ự   cua giai câp thông tri nha Ha đa tô ch c ra cac công cu bao l c nh  quân đôi, nha tu, hê thông quan ́ ́ ̀ ư ươ   lai,.. Bô may nha n c triêu Ha đ n gian co môt sô quan ch c giup viêc cho vua nh  quan coi kho   tang, quan trông coi viêc chăn nuôi( muc chinh), quan trông coi xe ng a cua vua(xa chinh), quan trông ̀ ́ ́ ư   ng( XVII­XII TCN) lên thay bô may coi th c ăn cho vua( bao chinh). Sau khi nha Ha sup đô nha Th ́ ̀ ́ ̀ ơ   ươ c quân chu chuyên chê trung  c cung cô hoan thiên va v ng chăc h n. nha n ́ ̀ ̀ ươ ư ơ   ng, nha Chu đa tiên hanh  xây d ng va phat triên Sang th i nha Chu kê th a thanh qua d ́ ̀ ́ ̃ ở ơ ̣ ơ   manh me, la triêu đai l n nhât cua Trung Quôc th i cô đai. Cung v i viêc m  rông lanh thô bô may ̀ ́ ̀ ́ ̀ ươ ự ươ ượ c la Thiên T ( con tr i), theo mênh tr i đê cai c xây d ng ph c tap. Đ ng đâu nha n nha n   c đ ̀ ́ ̣   tri nhân dân. Cho nên y cua vua, mênh lênh vua la y, mênh lênh cua tr i, thân dân phai tuyêt đôi phuc ̃ ́ ̀ ̀ ươ   c cai tri, đia vi xa tung.Nha Chu lây quan hê huyêt thông lam c  s  cho viêc tô ch c bô may nha n ́ ̀ ́ ́ ươ c, trong hôi, quyên l c quôc gia. Quan hê huyêt thông quyêt đinh vi tri cao thâp trong bô may nha n   ́ ̀ ́ ư   xa hôi. Lich s  con goi chê đô nay la chê đô Tông Phap. D i th i nha Chu, d i vua la quan vu s , ́   môt ch c quan co quyên l c l n trông coi viêc boi toan, chiêm bôc cho nha vua. Giup vua hiêu mênh ́ ̀ ơ ơ tr i va hanh s . Vu s  la s  gia nôi nha vua v i tr i. Sau vu s  con co cac ch c quan khac trông coi   ́ ư  công viêc cu thê: quan hi hoa trông coi th  phap, quan quan sach trông coi văn th , quan thu tang th   trong coi hô s , quan đai ly quan vê tô tung, quan bao hanh trông coi viêc ân tin va nhiêu ch c quan ́ ́ khac.. Cac triêu đai Trung Quôc đêu chia quôc gia thanh cac đ n vi hanh chinh đê cai tri. Nha Chu trên   ́ ̃ ́ ư   ơ ở c  s  chê đô Tông Phap phân phong cho thân thich ho hang nh ng vung đât rông l n lâp thanh nh ng ́ ́ ̀ ̀ ́ ́ ̀ ở ươ ̣   ơ ư ươ  binh diên đia c ch  hâu. Trên toan quôc n n c ch  hâu la đ n vi hanh chinh l n nhât, nh ng  ́ ̀ ́ ́ ̀ ư ươ   ươ ươ ươ ươ c, ng công nhân ch c t ng, cac n ph c ch  hâu la vua con x ng la v ̃ ́ ́ ̃ ̀ ́ ử ơ ư    thiên t  khi co ruông đât t ́ ̀ ̀ ́ ươ ươ ự ng v ng manh thi ho thân chiên tranh. Thê l c cua cac v   ́ ̀ ̣   ư  đê không chê ch  hâu, tiêu diêt phuc, khi yêu thi ho th c hiên tham vong cat c . Không chê thiên t ́ ̀ ́ ̃   lân nhau đê ba chu. Đo la cuc diên Xuân Thu, Chiên Quôc th i nha Chu keo dai suôt sau thê ki VIII­III TCN.

̀ ́ ̀ ́ ươ ́ ơ ̉ ̉ ̣ ̉

ế ộ

ủ

(cid:0) Nguyên nhân ch  đ  quân ch  chuyên ch

ế ở ươ  ph

ng Đông :

16

̀ ́ ̀ ́ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣ ́ ̣ ở ng tâp quyên không chi xuât hiên  Thê chê quân chu chuyên chê trung  ́ ̀ ́ ̃ ́ ̣ ươ ng Ha, Trung Quôc ma con tai môt sô quôc gia cô đai khac  Câp, Ân Đô, L ́  bôn trung tâm l n la Ai ở ươ  ph ng Đông.

́ ư ̣ ấ

ầ ̀ ề ̀ ́ ̀ ́ ự ̣ ̉ ̣ ̉ ̣

́ ̉ ̉ ̣ Ở ươ  ph ̀ tâp trung quyên l c vao trung  thê quân chu chuyên chê trung ̉   ớ ề ỷ ợ ệ ế i là v n đ  hàng đ u. Muôn nh  vây phai ng đông v i n n kinh t  nông nghi p thì thu  l ̀ ̀ ươ ̣ ự ng đê huy đông nhân tai vât l c. Điêu nay la nhân tô đê tao nên chinh   ̀ ươ ng tâp quyên.

́ ́ ̀ ́ ̀ ̀ ́ ̀ ́ ́ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣

́ ̀ ́ ́ ́ ́ ̀ ̀ ́ ư ̣ ̉ ̉

̀ ́ ̃ ̀ ̀ ự ư ̣ ̉ ̉ ̉ ̣ ̉ ̣ ̀ ̀    liêu san xuât la ruông đât nên nha vua dung no rang buôc cac thân dân va năm tron quyên ́ ̣ ươ   ng Đông con co ch c năng tiên hanh chiêm tranh đê bao ̀ ̀ ươ   i ̃ ́ ư ươ c chiêm h u nô lê ph ́ ươ ng lanh thô nên cân phai tâp trung quyên l c vao tay vua đê huy đông s c ng

̉ ư Do năm t ̀ chinh tri.Cac nha n ́ vê tô quôc, banh tr ́ư s c cua.

̀ ́ ̀ ̀ ̀ ươ ́ ơ ở ̉ ̉ ̣ ̉ ̣

ng Đông chi co môt tâng l p la chu nô nông nghiêp ma xu h ̀ ́ ph ̀ ́ ́ ̀ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣

́ ̀ ̃ ̃ ́ ́ ̀ ́ ́ ́ ̀ ươ ́ ơ ̉ ̉ ̣ ̣ ̣ ́ ́ ươ   Ngoai ra giai câp chu nô  ng ́ chinh tri la thiêt lâp môt nên quân chu chuyên chê nên chung rât dê dang th c hiên điêu đo vi không   ư ở vâp phai cac tâng l p chu nô đôi lâp chông lai nh ự ng Tây. Hy Lap­La Ma ph

́ ̀ ́ ̀ ́ ́ ̣ ự ́ ơ ̣ ̣

ơ ́ ́ ́ ́ ́ ̀ ́ ̀ ̣ ̣ ̣ ̉ ̉ ̣ ̉ ̣ ̣

̃ ́ ̣ ươ ươ ư c chiêm h u nô lê ph ́ ̀ ự ̀ ́ ở ̉ ̣ ́ ̀ ́ ơ Cac nha n   ng Đông v i bô may bao l c to l n, cung v i viêc thân thanh hoa ̃ ̀   nha vua va chê đô đa phuc vu đăt l c cho chu nô, bao vê tai san cho giai câp thông tri, đan ap cac cuôc ̃ đâu tranh kh i nghia cua dân ngheo nô lê.

(cid:0) ̀ ́ ́ ươ ̣ ̉ ̉ ̣ Tac đông cua nên quân chu chuyên chê trung ̀ ng tâp quyên:

̃ ́ ̀ ́ ̃ ́ ̀ ̣ ở ự ̉ ph

́ ươ ư c chiêm h u nô lê  ̃ ươ ̀ ́ ̃ ̀ ́ ̀ ̃ ́ ̃ ́ ơ ̣ ̣ ̣

́ ̃ ̀ ̀ ̀ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣

̀ ̃ ́ ư ́ ở ươ ̃ ư ̀ ơ ̉ ̣ ̀ ng Đông đa lam nông côt cho nhân dân xây d ng va phat triên   ự ự ơ ̣  ư c nh ng nên văn hoa đa dang va đôc đao, v i nh ng thanh t u r c r  vê ch  viêt, văn hoc nghê ́ ̀ ́ ́ ơ    nhiên, triêt hoc,…va hang loat cac công trinh văn hoa vât chât đô sô sông mai v i ̀ ́   ng Đông tr  thanh nh ng trung

̉ ̉ ̣ ̀ ́ Cac nha n ̀ ư ượ đ ́ ̣ ự thuât, khoa hoc t ̃ ́ ̀ ự ư th i gian. Nh ng thanh t u ây đa lam cho cac quôc gia cô đai ph ́ ́ ́ ơ ơ i cô đai. tâm văn minh l n cua thê gi

̃ ̀ ̀ ̃ ́ ́ ̃ ́ ơ ̉ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣

ư ́ ̀ ́ ư ́ ́ ̃ ́ ơ ̃ ư ở ̣ ̉ ̉ ̉

̀ ̃ ́ ̀ ̀ ́ ́ ́ ́ ́ ̀ ̣ ư ̣ ̉ ̣ ̣ ̃ Nh ng mâu thuân, bât công trong xa hôi nay sinh gay găt gi a tâng l p thông tri va tâng l p bi tri dân ơ đên nhiêu cuôc kh i nghia: Trong Kinh Thi cua Trung Quôc co nh ng bai th  miêu ta canh bât công ́ ơ trong xa hôi va long oan ghet cua nhân dân đôi v i bon qui tôc thông tri nh  sau:

́ ̀ ̀ ́ ́ ̀ ́ ơ ̉ ̉ ̉ ̉ ̀ “co ke thi nghi ng i an nhan; co ke thi suôt ngay vât va..”

̀ ̀ ́ ̃ ́ ơ ̉ ̉ ̣ ̉

̃ ư ̀ ơ ̀ ́ ́ ̀ ̀ ̀ ́ ̀ ́ ́ ̀ ̀ ở ơ ơ ̉ ̉ ̣ ̣ ̉ ̉

́ ̀ ̀ ̀ “co ke không hê nghe nh ng l i than van bên ngoai; co ke kho nhoc th  không ra h i; “ co ke thi năm ́ mat thanh th , co ke thi viêc vua bê bôn; “ co ke thi che chen vui ch i; co ke thi hăng buôn râu lo s ..”ợ

̀ ́ ơ ̃ (Tiêu Nha­Băc S n)

́ ́ ̀ ́ ở ̀ ơ ̉ ự ̉ ̣

̀ ́ ươ ́ ̀ ơ ́ ́ ̉ ̉ ̣ ̣ ̣ ̉ ̉

̀  Ai Câp vao th i Trung v ́ ư ́ ̀ ́ ́ ́ ́ ̀ ̀ ơ ̣ ượ ơ ̉ ̉ ̉ ̣ ̀ : “

̀ ̃ ̀ ̉ ̉ ̉ ̣ ̣ ̉ ̉ ̣

́ ́ ̀ ́ ̀ ươ ̃ ư ự ̣ ̣ ̉ ̣ ̉ ̣ ̣

17

́ c đoat nh ng san vât cua ho nh  gao, thoc, l a, ng a. Ng ̀ ư ́ ́ ́ ́ ̀ ́ ̀ i đêu nhăm t ươ ư ư ươ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̃   ng quôc cung chung tinh Đ i sông khô c c cua quân chung nhân dân  ̀ ́ ́ ̀ ̀ canh. Quang đai quân chung nhân dân chiu hai tâng ap b c boc lôt cua cac pharaoh va cua cac chua   ́  ̉ ự ơ Thân đoi c phan anh trong cac tac phâm văn hoc th i bây gi châu. Đ i sông khô c c cua ho đ ́ ̉   lang vang quanh tup lêu tranh cua nông dân, lao đông nhoc nhăn vân không đam bao cho hoc đu ̀ ̀ ươ   i ta đanh sông. Moi ng ̃ ̀   i ta câm ho khoc la, va nêu ho co đi th a kiên thi ho cung không đâp ho không chut th ươ ́ ng tiêc. Ng

̃ ̀ ̀ ́ ̉ ̣ ̉ ̣ ̉ ̉

́ ̃ ̀ ̃ ̃ ̀ ̀ ̀ ̃ ư ư ̃ ư ư ư ở ̣ ̣ ̣ ̣

́ ́ ́ ̉ ́”. Mâu thuân giai câp ngay môt gay găt, kêt qua la nh ng cuôc khoi nghia nô ra ̀ ́ đâu tim ra công ly ̀ ́ ư ươ i ta biêt đên nh ng cuôc kh i nghia qua nh ng tai liêu con l u lai, nh ng đa phân nh ng tai liêu ng ̀ ̀ nay con rât it oi.

́ ́ ́ ̀ ́ ̀ ́ ́ ơ ̣ ̉ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣

̀ ̃ ̀ ́ ̃ ̀ ́ ̃ ̀ ̃ ư ̉ ̣ ̣ ̉ ̉

́ ̀ ở ̃ ̀ ư ̣ ̉ ̉ ̉ ̉ ̣ ́ ̃ ̀ ư ̀ ơ i khuyên bao cua Ipuxe” va “l

́ ươ ơ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉

́ ̀ ơ ̃ ư ư ̉ ̉ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣

̀ ́ ̀ ̉ ̉ ̃ ư ̣ “Nh ng ke tôi t

̀ ̀ ̀ ́ ̉ ở ̉ ̉

̀ ̀ ́ ̀ ́ ̀ ươ  phap tai chinh, đac điên”...”nh ng ng ́ ̀ ơ ở  tr  thanh nh ng ng ́ ợ ̣ ̉ ̣ ̣ ̉ ̉

̀ ́ ́ ̃ ng Ha, b c tranh vê phong trao phan khang cua quân chung lao khô  ử ́ ̀ ̀ ̀ ̣ ở ư ̣ ̣ ̉ ̉ ̣

́ ́ ̣ ̣ ̉ ̣

́  Trung Quôc, nhân dân n ́ i cho ng ́ ́ ở ̣ ̉ ̣ ̉ ̣

̀ ư ở ̉ ̃ ơ ư   Vi Ai câp cô đai chi co tâng l p qui tôc quan lai m i biêt ch , ma ho thi không muôn ghi lai cac cuôc ̀ ̀ ́ ́ ̀ ươ ơ   i kh i nghia. Chăng phan loan ây nêu co thi cung băng nh ng l i le hăn hoc va phi bang nh ng ng ́ ̀ ́ ơ   i tuyên đoan cua Nêpectuy” đa ghi lai răng: “ han nh  tac phâm : “l ́ ̃ ̀ ́ ́ ̀ ươ ư   i ta pha phach cung điên cac cung điên nha vua, ng i ta xuc xao vao nh ng n i bi mât đê thiêu ng ́ ̀ ́ ̀ ̀ ́ ̀   i bao đông thâm chi con huy hô s , sô sach cua cac quan t ́ ̀ ̃ ́ ̀ ́ ̉   ư ươ i chu băt troi nha vua đem đi ” va cuôi cung tac gia kêt luân:  ̀ nha”̀ .  ̀ ́ ơ  ư Ở ươ  Xume con m  L ̃ ̀   nhat, chi con s  liêu ghi lai không chi tiêt vê phong trao đâu tranh cua th  thu công, nông dân công xa ̀ ự ự    quôc gia thanh thi Lagas, lât đô quyên l c cua patêsi tan bao, đ a Urucagina lên ngôi, th c va nô lê  ̀ ́ ́ ́ ́ ̀ ̀ ươ ̉ Ở ợ ươ   c Trinh lanh đên miên hiên môt sô cai cach co l i ngheo khô.  ̀ ́ ̃ ̃ ́ ́ ̀ ̉ ư ở  ở ươ đâm lây Giai Bô đê tô ch c cuôc phan khang chông giai câp thông tri. Binh si n c S  kh i nghia  ̀ ́ ơ i, đuôi vua S  vao trong r ng. biên gi

̀ ̃ ̀ ư ̣

́ ̀ ̀ ́ ̀ ̃ ́ ̀ ́ ̀ ̃ ư ượ ̉ ̣ ̣ ̣ ̉ ́ ́ ươ ng Đông đêu kêt thuc hinh thai xa hôi chiêm h u nô lê va lân l ́ ́ ươ c công nguyên hoăc nh ng năm đâu công nguyên,; nhin chung cac ̀ t chuyên sang

2.2

Văn hoa:́

̃ ̣ ̃ ư Vao nh ng năm cuôi cung tr quôc gia cô đai ph ́ xa hôi phong kiên.

́ ́ ̀ ̀ ̀ ̃ ư ̉ ̣

̀ ́ ̀ ́ ̀ ̣ ̣ ̣

́ ̀ ́ ươ ̣ ̣

́ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣

ư ̃ ́ ̀ ư ̣ ̣ ̣

̃ ư ́ ̀ ̃ ̀ ̃ ư ̉ ư ̣ ̉ ̉ ́ ́ ́ ̀ ̃ ́ ̉  ươ ươ ư ượ ơ ơ ng hinh, ki hiêu, co thê Ch  viêt cua cac n c ph ng Đông ra đ i s m đa phân la ch  t ́ ́ ̀ ̀ ́ ̀ ̀ ̀ ̃ ươ ơ ơ ự ư ư ơ    4000 năm cung đông th i v i s  ra đ i nha n c. Cac nha Ai Câp hoc cho răng ch  viêt Ai Câp co t ́ ̀ ̃ ̀ ̀ ́ ́ ươ ư ượ i ta tim ng hinh viêt trên đa, trên x TCN. Đo la loai ch  t   ng, trên la cây, trên cac lăng mô. Ng ́ ̃ ̀ ̃ ̃ ̀ ́ ư ượ ̉ Ở ươ   ng Ha 3000 năm TCN ch  tiêt c 700 ki hiêu va 24 dâu hiêu phu âm cua ch  Ai Câp cô.  đ  L ̃ ̀ ́ ̃ ̀ ̀ ̃ ̀ ̀ ơ Ở ươ ư ơ ở ươ  Trung Quôc th i Ha, Th  L hinh ra đ i  ng Ha. Ch  cô Ân Đô la ch  Phan va ch  Pali.    ng, ̀ ́ ̃ ̀ ́ ̃ ́ ̃ ư ư ượ Chu đa co ch  t ng hinh giap côt, ch  kim văn, ch  tiêu triên la nên tang cua ch  Han sau nay.

̀ ̀ ́ ́ ơ ự ̀ ơ ư ̉ ̉ ̣ ̣ ̣ ̉

ự ́ ̀ ử ̣ ̉ ̣ ̣ ̉ ̣

̀ ́ ̀ ́ ̀ ̉ ̣ ̣ ̉ ̣

́ ̀ ơ ̀ ́ ́ ̃ ơ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣

́ ̀ ̀ ơ ̀ ̀ ̀ ợ ơ ̉ ̣ ̉ ̉

̀ ́ ́ ̀ ơ ơ ̉ ̣ ̉ ̉ ̣ ̉ ̣

́ ́ ́ ́ ươ ợ ơ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣

ơ ̀ ́ ̀ ̃ ư ́ ơ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉ ̉ ̣ ̣ ̣ ̉

18

́ ̀ ́ ử ̉ ̣ ́ ̀ ̃ ̣   ơ ự ư S  ra đ i cua ch  viêt găn liên v i s  ra đ i cua thanh t u văn hoc, nghê thuât nh  thê loai ̀ ̃ ̀ ươ ở  Ai Câp, L   ng Ha, s  thi đô sô cua Ân Đô: Mahabharata dai 220.000 câu truyên kê băng văn xuôi  ́ ̀ ơ ơ   ự ươ ng Đông ra đ i s m kê lai cuôc chiên tranh gianh quyên l c tan khôc cua dong ho Bharata. Th  ph ́ ̃ ́ ̀ ̀ ́ ơ ư ̣ ử va phong phu nhiêu thê loai. Cac bô s  thi thât ra cung la nh ng tâp th  đô sô. Đang chu y th i nay co   ̀ ́ ̀ ơ ư ơ    th i Tây Chu đên th i Xuân Thu ma th  ca cua Ai Câp hay Kinh Thi cua Trung Quôc tông h p th  t ̃ ̀   chi co 305 bai chăt loc tinh hoa cua th  ca cô đai bao gôm phong( ca dao), nha( th  cua qui tôc, ́ ̀   ng Đông thât phong phu v i âm nhac reo răt mê tung( th  ca ng i cac triêu đai). Nên nghê thuât ph ư   ly, nhac cu đôc đao phong phu, nh ng điêu mua uyên chuyên rung đông trên t ng bô phân c  thê con ng ́ ́ ̀ ươ i đêu toat lên ve đep bât t .

̀ ́ ́ ơ ươ ̉ ̉ ̣ ̣ ̉ ̣ ̣ ̉

̃ ̀ ́ ̃ ̀ ́ ư ̣ ̣ ̣ ̉ ́ ng Đông la n i phat triên cua cac môn toan hoc: hinh hoc cua ng ng cua chin ch  sô va ch  sô 0. Ng

́ ươ ́ ̀ ́ ́ ́ ̀ ́ ươ ̣ ̣

̃ ̀ ́ ́ ̀ ́ ̀ ươ i Ai Câp sô pi băng 3,1418. Ng ̃ ư ̣ ̣

́ c nh ng kiên th c uyên bac vê thiên văn hoc. Ng ̀ ́ ̀ ́ ượ ́ ự ̣ ̣ ̣

̀ ́ ́ ́ ượ ̉ ̉

c 800 vi tinh tu, trong sô đo ngay nay ng ̀ ̀ ̀ ́ ́ ươ ̣ ̣ ̉

́ ̃ ́ ̉ ượ ̣ ̉ ̣

́ ́ ̀ ̃ ̃ c đê ch a bênh. Ky thuât  ̀ ượ ử ươ ̣ ̉ ̉ ̣ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ̀ ̀ ́ ươ ươ   i Ai Câp, sô hoc cua ng i ́ ̀ ́ ượ ươ ư c sô i Trung Quôc tinh đ   ̀ ̃ ́ ươ   i ph ng Đông đa ́ ̀ ́ ươ ư   i Ân ́ ̀ ượ ự ươ   c s  vân i Trung Quôc con biêt đ c nguyêt th c, biêt tinh cac mua trong năm,.. Ng ̀ ́ ́ ̀ ́ ́ ượ ươ   c 120 i ta kham pha đ ́ ̀ ́ ̀ ̉ ơ ư ̉ ươ   i, biêt châm c u biêt dung ng Đông đat trinh đô cao vê giai phâu c  thê ng ̃ ́ ̀ ̀ ̀ ́ ươ ươ   i Trung Quôc đa noi lên i Ai Câp va ng p xac rât cao cua ng ̀ ́ ́ ́ ư ươ ư   p tôn tai đên i x a, ho đa tao ra nh ng xac ̣ ươ c liêu rât cao cua ng

̀ Ph Ai Câp va Ân Đô. Ân Đô la quê h ́ ́ ́ ơ ư Pi chinh xac đên sô thâp phân th  106. V i ng ́ ̣ ượ ư quan tâm nghiên c u đên vu tru va đat đ ́ Đô năm đ hanh cua sao chôi, ghi chep đ ́ ươ c ph ngôi sao. Cac n ̃ ̉ ư thao d ̀ trinh đô giai phâu va s  dung d ̀ ̀ hang nghin năm sau.

́ ̀ ̀ ́ ́ ̉ ̣ ng Đông la niêm tin tin ng

́ ̣

ị ổ ị ể ế ườ ễ ộ ừ ừ ́ ̀ ư ơ Co thê noi bao trum lên đ i sông c  dân nông nghiêp ph ưỡ ng là c i ngu n c a l  Tín ng ầ ̀ ̃ ̀ ươ ươ   ng va ồ ủ ễ ộ    h i. L  h i v a là d p ti n hành các ỡ   i dân vui

ạ ấ ưỡ ưỡ ộ  có tính ma thu t đ  c u xin th n linh giúp đ , xua đu i tà ma, v a là d p đ  ng ả i trí. ố i tín ng ng t n t

ề ệ ở ờ

ụ ổ ế ấ ệ ộ ồ ạ ở ơ ở ở ả ầ ể

ớ ộ ắ ế ư kh p n i, t ơ ờ ậ ơ ừ  Đông B c Phi­Tây Á đ n l u v c sông Hoàng Hà r ng l n v.v. đâu đâu ng

̀ ị ệ ư ế ả ự ấ ̣ ̉

ầ ̀ ̣

ề ự ̀ ơ ưỡ ọ ắ ờ ̀ ớ ư ễ ộ ễ ộ ệ nhiên là hàng lo t các l

ư ề

ạ ề ̃ ̀ ́ ̀ ́ ự ở ̉

́ ̀ ư ̉ ̣ ̉

́ cac sinh hoat văn hoa dân gian. ậ ể ầ ễ nghi l ơ ch i gi ự   ươ ng sùng bái t ng Đông, ph  bi n nh t là Trong s  các lo i tín ng  ph ấ nhiên. Đi u này hoàn toàn có c  s  b i s n xu t nông nghi p, nh t là nông nghi p     th i kì s  khai ư ấ ả ề ư   t c  đ u ph  thu c vào thiên nhiên, vào ý Tr i. Vì khi khoa h c kĩ thu t ch a phát tri n, g n nh  t ườ   ậ ở v y,  i ta cũng th  cúng các v  Th n liên quan đ n s n xu t nông nghi p nh : Thân Osiris( Ai Câp), Thân   ́ ươ N c, Thân Măt Tr i, Thân Sông,.. ướ   ắ c,  h i nông nghi p nh  l ng sùng bái t G n li n v i tín ng  h i té n ̃ ́ ̀ ươ   ừ ễ ộ ễ ộ ầ ộ ượ ễ ị ắ ầ c mùa...Ngoai tin ng  h i c u m a, c u n ng, h i đua thuy n, l  t ch đi n, l ng l  h i m ng đ ́ ̃ ̀ ̃ ̀ ̀ ̀ ́ ́ ̀ ươ ự ơ ươ ự   ng nay ng phôn th c. V i y nghia phôn la nhiêu, th c la nay n , tin ng  nhiên la tin ng sung bai t ̀ ́ ́ ́ ́ ́ ở ươ ơ ự ươ mang triêt ly sông điên hinh cho c  dân nông nghiêp luôn h   c mong i s  sinh sôi nay n ,  ng t ́ ́ ̀ duy tri va phat triên s  sông. ̀ ́ ̀ ̉ ư ̣

ươ ̀ ́ ̣ ̉ ̉ ̣ ̣ ̣

̀ ̃ ̀ ̀ ́ ̀ ư ̀ ơ ̣ ̉

̀ ̀ ̀ ̀ ̣

̀ ̀ ̀ ̃ ̀ ̣ ̣ ̣

̀ ́ ̀ ́ ̀ ̉ ̉

̀ ơ ̀ ̀ ̀ ̀ ̀ ̀ ́ ̀ ̀ ́ ̀ ơ ư ̣ ̉

̃ ̀ ̀ ̀ ̀ ́ ̀ ươ ư ̣ ̣ ̉ ̣ ̣ ̉ ̣ ̉

́ ̀ ́ ̀ ́ ́ ̣ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉

́ ́ ̀ ̀ ́ ́ ́ ́ ̃ ́ ̀ ̀ ̀ ̃ ự ự ư ợ ̣ ̣ ̣ ̀ ̉ ự ́ ̃ ́ ̀ ̃ ́ ơ ư   ng Đông. No cung  vai tro rât quan trong trong đ i sông tin thân cua c  dân ph Tôn giao gi ́ ̀ ́ ́ ̀ ̀ ́ ̀ ơ   ư ̣ Ở  rât s m la công cu đê thân thanh hoa nha vua va bao vê chê đô.   Ai Câp, măc du hinh thanh t ̃ ̀ ́ ̀ ́ ̃ ́ ̀ ̣ ơ ươ ư ̣    lai nhiêu tin ng ng tôn giao nguyên thuy. Vi thê ho th  rât nh ng trong môt th i gian dai vân gi ́ ́ ̀ ́ ̀ ̀ ư   nhiêu vi thân khac nhau: thân Ra, thân Sobek( thân ca sâu), thân Osiris,thân Montou(thân chim  ng), ̃ ́ ̀ ̃ ̀ ́ ́ ươ ơ ư ươ ng Ha, ho theo đa thân giao. Môi i),....V i c  dân L thân Ptah(thân sang tao ra vu tru va con ng   ̀ ̀ ̃ ̀ ̀ ̀ ̀ ươ ươ ơ ươ   quôc gia đêu co thân chu cua minh. Ng ng Ha i L i Uruc th  thân Anu, Eridu th  thân Eaua, ng ̀ ̀ ̀ ̣   con th  nhiêu thân khac nh : Thân Tammu(vi thân cua long nhân ai mua mang), Thân Negan( thân đia ̀   ng cua nhiêu nguc), N  Thân Iara­Thân me( thân bao hô nông nghiêp va sinh san). Ân Đô la quê h ́   tôn giao: Ba La Môn, Phât giao, ngoai ra con co đao Sikh, đao Jain. Môt net đăc săc cua tôn giao Ân Đô đo la s  kêt h p gi a triêt hoc va tôn giao, măt du đây la hai linh v c khac nhau.

̃ ̀ ̀ ̃ ́ ́ ̣ ơ ư ̣ Ph

ươ ̀ ơ ng Đông cung la n i phat sinh nh ng t ́ ́ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣

̀ ươ ̉ ̣ ̉ ̉ ̣ ̣

19

̀ ng.,..nh ng t ̀ ́ ̀ ự ́ ́ ̃ ́ ́ ươ ̣ ơ ư ơ ̣ ̉ ̣ ̀ ư ưở  t ́ ́ ́ tinh hoa la triêt hoc cô đai Ân Đô va Trung Quôc. Triêt hoc duy vât khăng đinh thê gi ́ ̃ ́ ́ ́ ơ ư i la s  thông nhât gi a hai măc đôi lâp âm d kim, thuy, môc, hoa, thô. Thê gi ́ ̀ ư ưở ơ ươ ng găn v i nh ng t  t triêt hoc cô đai Trung Hoa th ̀   ng triêt hoc l n du la duy tâm hay duy vât ma ́ ̣ ở ơ   i tôn tai b i: ̃ ư ưở ư    t ng ́ ư   ng th i nh : phai Nho ́ ng chinh tri l n đ

́ ́ ử ử ̉ ̣ ̣ ̉ ̣ ̉ ̉

́ ́ ̀ ́ ́ ̀ ̃ ư ̣ ư ươ  t ̣ ơ ̣ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣ ̣

̀ ́ ́ ́ ử ̣ ̣ ̣ ̣ ̣

̀ ́ ́ ̀ ư ử ̣ ̣ ̣ ư ưở  t

ượ ̃ ́ ́ ́ ́ c giai câp thông tri s  dung nh ng t ử ̀ ơ ̣ ̣

̀ ́ ̀ ́ ̀ ́ ́ ơ ơ ̣ ̣ ̣ ̉ ̉

̣ ̉ ̀ ̀ ng chinh tri nôi bât. Không T  chi ra ra răng Gia do Không T (551­479TCN) sang lâp, la môt t   ̃ ́ ư   quan hê chinh tri đao d c la môi quan hê chinh tri c  ban trong xa hôi. Nho giao la môt trong nh ng ̀   nguyên nhân quan trong khiên chê đô phong kiên Trung Quôc tôn tai lâu dai trong lich s . Măc Gia do ̀ ́ ̣ ử ng nay mang đây Măc T (479­381 TCN) sang lâp không đ   ̀ ́ ̃ ̀ ̣   ư ươ i, Phap Gia do Lao T  (gi a th i Xuân Thu) sang lâp thiên vê triêt hoc duy vât tinh nhân văn con ng ́ ự   ơ ơ ự nhiêu h n, đê cao s  thanh tinh vô vi thoat tuc đê vui thu vui tiên canh h n la găn v i đ i sông th c tai cua con ng ̀ i.̀ ươ

́ ́ ́ ̀ ́ ̀ ơ ̉ ̣ ̣ ̉ ̀ Nha n

́ ơ ự ́ ́ ̀ ̀ ươ ̣ ̣ ̉ ̉ ̣

́ ̀ ơ ượ ̀ ̀ ̃ ự ươ ̉ ̣ ̣ ̉ ̉ ̣

́ ́ ̀ ̣ ̉ ̉ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣

́ ́ ̃ ư ̣ ̣ ̉ ̉ ̣ ̉ ̣ ̉ ̣ ̣

́ ́ ̃ ́ ́ ́ ư ư ưở  t ̀ ́ ơ ử ̣ ̉ ̣ ̉

̀ ́ ̀ ̀ ́ ̀ ̀ ̀ ́ ̀ ư ̣ ̣ ́ ́ ́ ̣  ươ c ra đ i găn liên v i s  ra đ i cua phap luât. Phap luât la y chi cua giai câp thông tri ́ ̀ ươ   c đê buôc toan dân ́ ́ ư ưở ư ̣   ng phap luât xuât  t ̀   ng nhân tri cua Không T , Phap Tri cua Han Phi T . Đăc biêt la bô luât Hammurabi ̃ ng cua cac bô luât trên đa   ̃ ̣   ươ ng Đông cung đa đê lai ư

́ ̀ ́ ̀ ̀ ươ ươ ươ ự ̣ ̣ ̀ ̀ ́ ̃ ượ ng chê cua nha n đ c nâng lên thanh qui pham phap luât, m n ban tay c ́ ̀ ư c. Nh ng t phai th c hiên. Nh  vây phap luât la nhu câu cua ban thân nha n ử ử chung nh  t ươ ư ưở ng Đông cô đai. Nh ng t la bô luât hoan chinh nhât cua luât phap ph  t ươ ng ĐôngCac quôc gia cô đai ph co vai tro to l n trong lich s  phap chê ph ́ ̃ bê day nh ng gia tri văn hoa vât chât, cac công trinh kiên truc đên đai, lăng miêu chua, thap,…nh ́ Kim T  Thap( Ai Câp), v ́ ́ ̀ ng Thanh( Trung Quôc),.. ́ ̃ ng Ha), Van Ly Tr ́ ́ ̀ n treo Babilon( L

́ ̉ ̣ ̉ ́ ươ c ph ́ i vê đia ly cua cac n

̃ ươ ́ ̀ ́ ́ ̀ ư ̣  đăc điêm riêng vô cung thuân l ̀ ̀ ở ́ ư ̉ ̣ ̣ ̣

̀ ́ ̀ ́ ơ ̣ ́ ư ươ ơ ̉ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ́  lua nôi Trung Quôc v i Ai Câp va cac n

́ ̀ ươ ng bô, nôi bât la con đ ́ ươ ́ ̀ ́ ́ ́ ư ̃ ư ự ̣ ̣ ̣

̀ ́ ́ ̀ ́ ự ̣ ̉

́ ́ ́ ̣

́ ̣ ư ̀ ́ ́ ở ̉ ̣ ̣ ̉ ́ ́  Viêt Nam. Nh ng thanh t u vê toan hoc cua ng

̀ ̃ ̀ ́ ̉ ự ơ ươ ̉ ̣ ̣ ̉ ̉

ự ́ ́ ̀ ̀ ̀ ̃ ̀ ́ ự ự ự ̉ ̉ ̉

̉ ̣ ́ ́ ́ ̣ ợ   ng Đông, cac quôc Xuât phat t ̀ ́ ươ ơ   gia cô đai ph ng Đông đa băt đâu co y th c vê viêc m  rông giao l u buôn ban v i nhau thông qua ̀ ́ ́ ̃ ̀ ươ ng t   c Cân ng thuy lân đ đ ́ ́ ̀ Đông. Qua viêc giao l u kinh tê, s  giao thoa vê văn hoa băt đâu xuât hiên, nh ng cai hay cai đep băt   ́ ̀ ́ ́ ́ ̀ ượ c tiêp nhân va phô biên ra cac khu v c khac. Vi đâu triên ba cho nhau va rât nhanh chong chung đ   ́ ́ ̃ ́ ́ ̣ ở ̣ ư ở  Ân Đô nh ng no vân co măt    du nh  Phât Giao xuât phat   Trung Quôc, Xrilanka, Đông Nam A.Nho ̀ ́ ̀ ̃ ́ ̀ ươ ư ̣ ở    Trung Quôc ma con  giao không chi co măt  i Ân ́ ̀ ̀ ự ̣ ượ i A­râp hoc hoi va tryên ba sang Châu Âu. Trong s  phat triên r c r  cua văn minh Đô đ   c ng ̃ ́ ư   ươ  thân phat triên cua môi quôc gia ma đo con la “ s  giao thoa” gi a ng Đông không chi la s  t ph ́ơ ́ cac trung tâm l n cua nhân loai.

̀ ̃ ́ ́ ́ ự ơ ̣ ̉ ̣ ̣

́ ́ ươ “Tom lai ph ́ ́ ́ ̀ ̀ ́ ̀ ́ ̀ ưở ̣ ̣ ̣ ̉ ̉ ̉

́ ́ ́ ̃ ̀ ̀ ̀ ̀ ́ ́ ́ ươ ự ́ ơ ̉ ̣ ̣ ̣ tri văn hoa vât chât. Cac gia tri văn hoa nay phat triên đinh cao va anh h ̃ quanh. Nghia la văn hoa ph ́ ́   ng Đông cô đai co nên văn hoa r c r  phong phu vê gia tri văn hoa tinh thân gia   ng đên cac khu v c xung   ng Đông cô đai đa đat đên trinh đô văn minh ma bôn trung tâm l n la Ai

́ ́ ̀ ́ ́ ̀ ư ̣ ̉ ̣ Câp, L ̃ ươ ng Ha, Trung Quôc, Ân Đô ́ ơ i]. ̣. ”.[trang 37, nguyên văn sach Phac thao lich s  thê gi ́

̣

́ 3. Kêt luân

̀ ́ ̃ ̀ ́ ̀ ơ ở ̣ ượ ̣ ̉ ̣

́ ̀ ̀ ̃ ́ ̃ ́ ́ ̀ ư ̣ ̉ ̉ ̣ ̉

̀ ́ ́ ́ ́ ̀ ́ ơ ̣ ̣ ̣ ̉ ̣ ̉

́ ́ ̀ ̀ ̀ ́ ư ́ ơ ̉ ̉ ̣

20

́ ́ ̃ ́ ́ ươ ơ ơ ở ươ ươ ư ̣ ́ ̀ ̀ ́ ự ng nao cung co c  s  hinh thanh, qua trinh phat triên rôi sau đo lui tan. Co tôn Bât ki s  vât hiên t   ́ ́ ́ ̃ ơ   ̣ ơ ư tai nh ng mâu thuân dai dăng trong xa hôi chiêm h u nô lê m i xay ra đâu tranh, co đâu tranh thi m i ̃ ̀ ̀ ư ơ ̣    th i cô đai xuât hiên môt hinh thai kinh tê xa hôi m i. Nh ng chung ta khăng đinh chăc răng ngay t ́ ̉   ư ng Đông m i la cac nôi cua nên văn minh nhân loai ch  không phai chinh cac quôc gia cô đai  ́ ̀ ̀ ươ ượ   c đ c ng Đông đa , nha n ph ́ ̣ ở ươ  ph ́ ng Tây. V i c  s  kinh tê la nông nghiêp lua n ́ c, c  dân ph

́ ̀ ́ ự ươ ư ̣ ̉ ̣ ̣ ng tâp quyên, b

̃ ́ ̀ ̃ ́ ́ ̀ ̀ ̃ ̃ ̣ ư ươ ̣ ̣

́ ́ ́ ́ ử ̉ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣

́ ̀ ̀ ư ư ̣ ̣ ̉ ̣ ́ ́ ̃ ́ ̀ ư   ươ ơ c vao xa hôi co giai câp t  rât s m,.. tât nh ng ́ ́ ươ   c ph ng Đông. Măc du qua bao ̃ ư ươ   ng Đông nh  Ai Câp, Ân Đô, Trung Quôc vân ́ ́ ̃ ̀ ư    va lan toa rông khăp. Điêu đo nh  nhăc

́ ̀ ̀ ́ ̃ ̃ ư ự ơ ̉ ̀ ở ̣ ́ xây d ng chê đô quân chu trung  ́ ̣ ơ ở điêu đo đa tao c  s  kinh tê chinh tri xa hôi v ng chăc cho cac n ́ nhiêu thăng trâm cua lich s  cac quôc gia cô đai ph ́ ̃ ́ ư tôn tai đên ngay nay, nh ng gia tri văn minh vân con l u gi nh  con ng ̀ ̀ ̀ ươ i vê côi nguôn, qua kh  r c r  cua cha ông.

̀

̣ ̉

TAI LIÊU THAM KHAO

́ Sach :

́

́

1.

ử

Cao Văn Liên (Biên soan), 2010 : Phac thao lich s  thê gi

́ ơ i, NXB Thanh Niên.

́

́

̀

́

2.

ử

̣ ̉ ̣

Chiêm Tê (Biên soan),2000: Lich s  thê gi

́ ơ i cô đai, NXB Đai Hoc Quôc Gia Ha Nôi.

́

̀

́

̀

̃

́ ơ

̣ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣ ̣

Đô Anh Th  (S u tâm, biên soan), 2012: Văn minh cac dong sông l n trên thê gi

́ ơ   i,

ơ ̃

̣

ư 3. NXB Lao đông Xa hôi.

́

4.

ử

̣ ̣

Thôi Liên Trong (Chu biên), 2002: Lich s  thê gi

́ ơ i cô đai (tâp 1), NXB TPHCM.

́

̀

5.

̃ ư

̣ ̉ ̣ ̉ ̣ ̣

Shijie Congshiu, 2009: Nh ng nên văn minh thê gi

́ ơ i, NXB Văn Hoc.

́

6.

ươ

ử

̣

L

ng Minh (Chu biên), 2012: Lich s  thê gi

́ ́ ơ i cô đai, NXB Giao Duc Viêt Nam.

́

̀

́

7.

ử

̉ ̣ ̉ ̣ ̣ ̣

Lê Phung Hoang (Chu biên), 2011: Lich s  văn minh thê gi

́ ơ i, NXB Giao Duc Viêt Nam.

́

ử

̣ ̉ ̣ ̣ ̣

8. Will Durant, 2002: Lich s  văn minh Trung Hoa, NXB Văn Hoa Thông Tin.

̀

́

9.

̃ ư

̣

́ Trinh Huy Triêu, 2004: Xac

́ ươ p Ai Câp­ nh ng bi ân cua Ai Câp cô đai­NXB Tre.

̣ ̣ ̉ ̉ ̣ ̉ ̣ ̉

Website :

21

1. http://doc.edu.vn/tai­lieu/de­tai­tim­hieu­ve­nen­van­minh­phuong­dong­co­dai­56984/

2. http://vi.wikipedia.org/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i

22

3. http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0#N.C3.B4ng_nghi.E1.BB.87p