I. Đc tr ng c b n c a văn h c dân gian Vi t Nam:ặ ư ơ ả ủ ọ ệ
1. Văn h c dân gian là nh ng tác ph m ngh thu t ngôn t truy n mi ng (tính truy n mi ng)ọ ữ ẩ ệ ậ ừ ề ệ ề ệ
đây chúng ta c n làm rõ m t s khái ni m sau: Ở ầ ộ ố ệ
o Tác ph m ngh thu t ngôn t : là m t công trình ngh thu t đc cá nhân ho c t pẩ ệ ậ ừ ộ ệ ậ ượ ặ ậ
th xây d ng, lan truy n và c m th b ng ngôn ng ngh thu t;ể ự ề ả ụ ằ ữ ệ ậ bi u hi n tâm t , tìnhể ệ ư
c m, thái đ ... c a ch th tr c th c t i b ng hình t ng ngh thu tả ộ ủ ủ ể ướ ự ạ ằ ượ ệ ậ .
o Truy n mi ng là s ghi nh theo ki u nh p tâm và ph bi n b ng l i nói ho c b ngề ệ ự ớ ể ậ ổ ế ằ ờ ặ ằ
trình di n cho ng i khác nghe, xem. Văn h c dân gian khi đc ph bi n l i, đã đcễ ườ ọ ượ ổ ế ạ ượ
thông qua lăng kính ch quan c a ng i truy n t ng nên th ng đc sáng t o thêm.ủ ủ ườ ề ụ ườ ượ ạ
o Truy n mi ng theo không gian: là s di chuy n tác ph m t n i này sang n i khác.ề ệ ự ể ẩ ừ ơ ơ
o Truy n mi ng theo th i gian: là s b o l u tác ph m t đi này qua đi khác, t thề ệ ờ ự ả ư ẩ ừ ờ ờ ừ ế
h này qua th h khác.ệ ế ệ
Tính truy n mi ng th hi n trong văn h c dân gian: ề ệ ể ệ ọ
o Đu tiên, văn h c dân gian hoàn toàn dùng ngôn ng nói (truy n mi ng) đ sáng tác.ầ ọ ữ ề ệ ể
Ngôn t truy n mi ng đóng vai trò quan tr ng trong vi c t o nên n i dung, ý nghĩa và thừ ề ệ ọ ệ ạ ộ ế
gi i ngh thu t c a văn h c dân gian, ph n ánh sinh đng n i dung hi n th c cu c s ng.ớ ệ ậ ủ ọ ả ộ ộ ệ ự ộ ố
Có th nh n th y đc đi m trên đc th hi n qua nhi u th lo i, đc biêt là các câu caể ậ ấ ặ ể ượ ể ệ ề ể ạ ặ
dao tiêu bi u. V i t ng mang tính truy n mi ng: “ch y”, câu ca dao: “Ai i ch ng chóngể ớ ừ ữ ề ệ ầ ơ ẳ
thì ch y/ Có công mài s t có ngày nên kim.” – đã th hi n quan ni m c a nhân dân v vaiầ ắ ể ệ ệ ủ ề
trò c a tính kiên trì, ý chí ngh l c trong cu c s ng c a con ng i. Hay trong s thi “Đămủ ị ự ộ ố ủ ườ ử
Săn”, nh ng t ng truy n mi ng xu t hi n đã góp ph n ph n ánh sinh đng cu c s ngữ ừ ữ ề ệ ấ ệ ầ ả ộ ộ ố
c a con ng i Ê – đê trong bu i đu l ch s và quan ni m c a nhân dân v ng i anhủ ườ ổ ầ ị ử ệ ủ ề ườ
hùng.
o Ta th y r ng văn h c dân gian t n t i, l u hành theo ph ng th c truy n mi ng: quáấ ằ ọ ồ ạ ư ươ ứ ề ệ
trình sáng tác, b o l u đu b ng trí nh . Đây là đi m khác bi t r t c b n c a văn h c dânả ư ề ằ ớ ể ệ ấ ơ ả ủ ọ
gian v i văn h c vi t. N u nh văn h c vi t đc l u gi b ng ch vi t thì văn h c dânớ ọ ế ế ư ọ ế ượ ư ữ ằ ữ ế ọ
gian đc truy n mi ng t ng i này sang ng i khác, qua nhi u th h và các đaượ ề ệ ừ ườ ườ ề ế ệ ị
ph ng khác nhau. Quá trình truy n mi ng v n ti p t c k c khi tác ph m văn h c dânươ ề ệ ẫ ế ụ ể ả ẩ ọ
gian đã đc ghi chép l i. ượ ạ
o Quá trình truy n mi ng đc th c hi n thông qua di n x ng dân gian. Tham giaề ệ ượ ự ệ ễ ướ
di n x ng, ít là m t, hai ng i, nhi u là c m t t p th trong sinh ho t văn hóa c ngễ ướ ộ ườ ề ả ộ ậ ể ạ ộ
đng. ồ
Có nhi u hình th c di n x ng nh : nói, k , hát, di n tác ph m văn h c dân gian. Di nề ứ ễ ướ ư ể ễ ẩ ọ ễ
x ng là hình th c trình bày tác ph m m t cách t ng h p. Khi hát m t bài ca dao ho cướ ứ ẩ ộ ổ ợ ộ ặ
di n m t c nh trên chi u chèo ta th y rõ s k t h p gi a l i th , nh c đi u và di n xu t.ễ ộ ả ế ấ ự ế ợ ữ ờ ơ ạ ệ ễ ấ
Đc đi m trên đc th hi n qua:ặ ể ượ ể ệ
+ Bài ca dao th ng đc hát theo m t ho c nhi u làn đi u khác nhau. Ng i x a th ngườ ượ ộ ặ ề ệ ườ ư ườ
hát ca dao ch ít đc ca dao nh chúng ta ngày nay. Và khi đó nhân dân x a đã t o ra cácứ ọ ư ư ạ
làn đi u dân ca phong phú, đa d ng. ệ ạ
Có nhi u bài dân ca, các đi u hò, lí tiêu bi u d a trên ph n l i là ca dao nh : “Cây trúcề ệ ể ự ầ ờ ư
xinh”, “Lí kéo chài”, “Se ch lu n kim”,… v n còn ph bi n cho đn t n ngày nay.ỉ ồ ẫ ổ ế ế ậ
M t minh ch ng khác th hi n đc đi m này là bài ca dao:ộ ứ ể ệ ặ ể
“_ C i nàng, anh toan d n voi,ướ ẫ
Anh s qu c c m, nên voi không bàn.ợ ố ấ
D n trâu, s h máu hàn,ẫ ợ ọ
D n bò, s h nhà nàng co gân.ẫ ợ ọ
Mi n là có thú b n chân,ễ ố
D n con chu t béo, m i dân, m i làng.ẫ ộ ờ ờ
_ Chàng d n th , em l y làm sang,ẫ ế ấ
N nào em l i phá ngang nh là…ỡ ạ ư
Ng i ta thách l n thách gà,ườ ợ
Nhà em thách c i m t nhà khoai lang:ướ ộ
C to thì đ m i làng,ủ ể ờ
Còn nh c nh , h hàng ăn ch iư ủ ỏ ọ ơ
Bao nhiêu c m , chàng i!ủ ẻ ơ
Đ cho con tr ăn ch i gi nhà;ể ẻ ơ ữ
Bao nhiêu c rím, c hà, ủ ủ
Đ cho con l n, con gà nó ăn…”ể ợ
Trên th c t bài ca dao này trên th c t là l i hát đi đáp c a t p th trai gái trong ngàyự ế ự ế ờ ố ủ ậ ể
h i ho c trong m t bu i sinh ho t t p th nào đó.ộ ặ ộ ổ ạ ậ ể
+ Trong chèo có nói, hát ho c ngâm, múa, h i h a (trang trí, hóa trang), di n xu t c aặ ộ ọ ễ ấ ủ
ngh nhân.ệ
Ý nghĩa c a tính truy n mi ng đi v i các tác ph m văn h c dân gian:ủ ề ệ ố ớ ẩ ọ
o Làm cho tác ph m văn h c dân gian đc trau chu t, hoàn thi n, phù h p h n v iẩ ọ ượ ố ệ ợ ơ ớ
tâm tình c a nhân dân lao đng.ủ ộ
o Tính truy n mi ng là m t ề ệ ộ ph ng th c t n t i làm nên v đp quy n rũ, đc đáo c aươ ứ ồ ạ ẻ ẹ ế ộ ủ
văn h c dân gian, ọgiúp cho tác ph m nh m t sinh th không ng ng sinh thành và phátẩ ư ộ ể ừ
tri n.ể
Ta có th th y rõ nh ng ví d ch ng minh cho ý nghĩa này c a tính truy n mi ng. Aiể ấ ữ ụ ứ ủ ề ệ
cũng th y r ng đc ca dao r t khác nghe hát dân ca. Đc c tích cũng làm sao thích thúấ ằ ọ ấ ọ ổ
b ng nghe các ngh nhân có tài k k l i truy n trong m t không gian c tích thiêng liêng.ằ ệ ể ể ạ ệ ộ ổ
o T o nên tính d b n (nhi u b n k ) c a văn h c dân gian.ạ ị ả ề ả ể ủ ọ
H u nh m i th lo i c a văn h c dân gian đu có nhi u tác ph m có nhi u d b n khácầ ư ọ ể ạ ủ ọ ề ề ẩ ề ị ả
nhau, ch ng h n nh :ẳ ạ ư
+ Truy n c tích: truy n “T m Cám” có nhi u d b n v i các k t thúc khác nhau. Có k tệ ổ ệ ấ ề ị ả ớ ế ế
thúc nói r ng T m sai quân h u d i n c sôi cho Cám ch t, có k t thúc nói T m đem Cámằ ấ ầ ộ ướ ế ế ấ
làm m m, có k t thúc nói Cám vì h i h n mà lao đu xu ng gi ng ch t.ắ ế ố ậ ầ ố ế ế
+ Truy n thuy t: truy n thuy t “Truy n An D ng V ng và M Châu – Tr ng Th y”ề ế ề ế ệ ươ ươ ị ọ ủ
cũng có nhi u d b n. D b n th nh t đánh giá Tr ng Th y gian ác và toan tính ngay tề ị ả ị ả ứ ấ ọ ủ ừ
đu, vì v y cái ch t c a h n mang tính ch t ác gi ác báo, là s tr ng ph t thích đáng choầ ậ ế ủ ắ ấ ả ự ừ ạ
k ác. Còn d b n th hai l i đánh giá Tr ng Th y là m t ng i vì đo làm con mà l i đoẻ ị ả ứ ạ ọ ủ ộ ườ ạ ỗ ạ
làm ch ng nên mang tính nhân văn và khách quan h n.ồ ơ
+ Ca dao: Ta xét câu ca dao sau:
“Râu tôm n u v i ru t b uấ ớ ộ ầ
Ch ng chan v húp g t đu khen ngon.”ồ ợ ậ ầ
Và m t d b n khác c a nó: ộ ị ả ủ
“Râu tôm n u v i ru t bùấ ớ ộ
Ch ng chan v húp g t đu khen ngon.”ồ ợ ậ ầ
2. Văn h c dân gian là s n ph m c a quá trình sáng t o t p th (tính t p th )ọ ả ẩ ủ ạ ậ ể ậ ể
Trong ph n này, ta cũng c n ph i làm rõ m t s khái ni m:ầ ầ ả ộ ố ệ
oT p th : hi u theo nghĩa h p là m t nhóm ng i, hi u theo nghĩa r ng là m t c ngậ ể ể ẹ ộ ườ ể ộ ộ ộ
đng dân c . ồ ư
oTính t p th : là đc tr ng c a văn h c dân gian th hi n s hình thành, sáng tác,ậ ể ặ ư ủ ọ ể ệ ở ự
ch nh s a, ti p nh n tác ph m d i nh ng nh h ng c th c a c ng đng.ỉ ử ế ậ ẩ ướ ữ ả ưở ụ ể ủ ộ ồ
Tính t p th th hi n trong văn h c dân gianậ ể ể ệ ọ
o T p th bao g m nhi u cá nhân, văn h c dân gian là sáng tác c a t p th , nh ngậ ể ồ ề ọ ủ ậ ể ư
không ph i t t c ả ấ ả nhân dân đu là tác gi c a văn h c dân gian. C n chú ý vai trò c a cáề ả ủ ọ ầ ủ
nhân và quan h gi a cá nhân v i t p th trong quá trình sáng tác, bi u di n, th ng th cệ ữ ớ ậ ể ể ễ ưở ứ
tác ph m văn h c dân gian. M i cá nhân tham gia m t th i đi m khác nhau. Nh ng vìẩ ọ ỗ ở ộ ờ ể ư
truy n mi ng nên lâu ngày, ng i ta không nh đc và cũng không c n nh ai đã t ng làề ệ ườ ớ ượ ầ ớ ừ
tác gi . Ngu n g c đc tr ng này là do văn h c dân gian ra đi khá s m, t lúc xã h iả ồ ố ặ ư ọ ờ ớ ừ ộ
ch a đc phân chia giai c p, khi y con ng i cá nhân ch a tách ra kh i c ng đng, vìư ượ ấ ấ ườ ư ỏ ộ ồ
v y m i tác ph m văn h c dân gian dù do ai sáng tác cũng t nhiên đc coi nh giá trậ ỗ ẩ ọ ự ượ ư ị
chung c a c ng đng. Trong quá trình truy n mi ng, tên tác gi b lãng quên còn nh ng tácủ ộ ồ ề ệ ả ị ữ
ph m ngày m t phát tri n, v t qua không gian và th i gian mà tr nên b t t .ẩ ộ ể ượ ờ ở ấ ử
o Quá trình sáng tác t p th di n ra nh sau: Lúc đu, m t ng i kh i x ng, tácậ ể ễ ư ầ ộ ườ ở ướ
ph m hình thành và đc t p th ti p nh n, sau đó nh ng ng i khác (có th thu c cácẩ ượ ậ ể ế ậ ữ ườ ể ộ
đa ph ng khác nhau ho c các th h khác nhau) ti p t c l u truy n, b sung, s a ch a,ị ươ ặ ế ệ ế ụ ư ề ổ ử ữ
làm cho tác ph m phong phú, hoàn thi n h n v n i dung cũng nh hình th c ngh thu t.ẩ ệ ơ ề ộ ư ứ ệ ậ
Đó là s b sung, đính ch nh s a, đi ý thay l i cho phù h p tâm tr ng, cho thu n c nhự ổ ỉ ử ổ ờ ợ ạ ậ ả
thu n tình làm cho tác ph m văn h c dân gian m i ngày thêm phát tri n c v s l ng vàậ ẩ ọ ỗ ể ả ề ố ượ
ch t l ng. Nh v y các tác ph m văn h c dân gian sau khi ra đi đã tr thành tài s nấ ượ ư ậ ẩ ọ ờ ở ả
chung c a t p th ; m i cá nhân đu có quy n ti p nh n, đóng góp, s a ch a cho tác ph mủ ậ ể ọ ề ề ế ậ ử ữ ẩ
theo quan ni m và kh năng ngh thu t c a mình. ệ ả ệ ậ ủ
M t ví d tiêu bi u chính là bài ca dao:ộ ụ ể
“Tháp M i đp nh t bông senườ ẹ ấ
Vi t Nam đp nh t có tên Bác H .”ệ ẹ ấ ồ
Nguyên g c c a bài ca dao là:ố ủ
“Tháp M i đp nh t bông senườ ẹ ứ
Vi t Nam đp nh t có tên C H .”ệ ẹ ứ ụ ồ
Có l ít ai bi t tác gi c a bài ca dao trên. Ông là nhà th B o Đnh Giang. Câu thẽ ế ả ủ ơ ả ị ơ
nguyên g c c a ông đã nói lên tâm t c a m i ng i dân nên đc đông đo qu n chúngố ủ ư ủ ọ ườ ượ ả ầ
ti p nh n, r i ch nh s a và b sung sao cho phù h p h n. Nhân dân đã s a ch “nh t”ế ậ ồ ỉ ử ổ ợ ơ ử ữ ứ
trong ti ng Nam B thành ch “nh t”. Bài ca dao này có nhi u d b n, m t s d b n thìế ộ ữ ấ ề ị ả ở ộ ố ị ả
t “C ” đc s a thành “Bác” và t “bông” đc s a thành “hoa” cho phù h p v i ngônừ ụ ượ ử ừ ượ ử ợ ớ
ng toàn dân. Tuy nhiên trong m t s d b n khác thì các t ng này đc gi nguyên vàữ ộ ố ị ả ừ ữ ượ ữ
ti p t c l u truy n trong qu n chúng.ế ụ ư ề ầ
Đánh giá v bài ca dao trên nói riêng và tính t p th c a ca dao Vi t Nam nói chung, nhàề ậ ể ủ ệ
th đã nh n đnh: ơ ậ ị “Ca dao x a nay bao gi cũng v y. Nó s ng đc, t t thêm là nh đôngư ờ ậ ố ượ ố ờ
tay chăm sóc và m i ng i đu có quy n s a ch a, thêm b t cho đn lúc viên mãn m iỗ ườ ề ề ử ữ ớ ế ớ
thôi.”
oTa có th v s đ th hi n quá trình đóng góp c a nhân dân trong văn h c dân gianể ẽ ơ ồ ể ệ ủ ọ
nh sau:ư
o Tính t p th th hi n ch y u trong quá trình s d ng tác ph m. V n đ quan tr ngậ ể ể ệ ủ ế ử ụ ẩ ấ ề ọ
ch nó đc m i ng i bi u di n, th ng th c hay không, nó đã đt m c thành t u hayở ỗ ượ ọ ườ ể ễ ưở ứ ạ ứ ự
không.
Quan h gi a truy n th ng và ng tác là h qu c a m i quan h gi a cá nhân và t pệ ữ ề ố ứ ệ ả ủ ố ệ ữ ậ
th . Truy n th ng văn h c dân gian m t m t là cái v n giúp ngh nhân dân gian ng tácể ề ố ọ ộ ặ ố ệ ứ
(sáng tác m t cách ch p nhoáng mà không có s chu n b tr c) d dàng, m t m t quyộ ớ ự ẩ ị ướ ễ ộ ặ
đnh khuôn kh cho vi c sáng ị ổ ệ tác. ng tác s cung c p nh ng đn v làm giàu cho truy nỨ ẽ ấ ữ ơ ị ề
th ng.ố
oChính tính t p th đã t o nên tính vô danh (tác ph m là c s n ph m c a c ng đngậ ể ạ ẩ ả ả ẩ ủ ộ ồ
và không bi t rõ tác gi ) cũng nh tính kh bi n (t n t i nhi u d b n) c a văn h c dânế ả ư ả ế ồ ạ ề ị ả ủ ọ
gian. Chính vi c tác ph m văn h c dân gian không b "h n ch " v vi c s a ch a trongệ ẩ ọ ị ạ ế ề ệ ử ữ
quá trình truy n mi ng nên m i sinh ra các văn b n khác nhau c a cùng m t tác ph m. ề ệ ớ ả ủ ộ ẩ
3. Văn h c dân gian g n bó và ph c v tr c ti p cho các sinh ho t khác nhau trong đi s ngọ ắ ụ ụ ự ế ạ ờ ố
c ng đng (Tính th c hành)ộ ồ ự
o Sinh ho t c ng đng là nh ng sinh ho t chung c a nhi u ng i nh lao đng t pạ ộ ồ ữ ạ ủ ề ườ ư ộ ậ
th , vui ch i, ca hát t p th , l h i,… Trong cu c s ng c a nhân dân tr c đây, vi c laoể ơ ậ ể ễ ộ ộ ố ủ ướ ệ
đng t p th là vô cùng ph bi n đ có th đt đc năng su t, hi u qu cao nh t. Màộ ậ ể ổ ế ể ể ạ ượ ấ ệ ả ấ
mu n lao đng đc nh p nhàng thì b t bu c ph i có s ph i h p t t gi a m i ng i.ố ộ ượ ị ắ ộ ả ự ố ợ ố ữ ọ ườ
Ph n l n các tác ph m văn h c dân gian đc ra đi, truy n t ng và ph c v tr c ti p choầ ớ ẩ ọ ượ ờ ề ụ ụ ụ ự ế
nhu c u y c a các sinh ho t c ng đng. Có th nói, sinh ho t c ng đng là môi tr ngầ ấ ủ ạ ộ ồ ể ạ ộ ồ ườ
hình thành, l u truy n và bi n đi c a văn h c dân gian, nó chi ph i c n i dung và hìnhư ề ế ổ ủ ọ ố ả ộ
th c c a tác ph m văn h c dân gian.ứ ủ ẩ ọ
o Văn h c dân gian đóng vai trò ph i h p ho t đng theo nh p đi u c a chính ho tọ ố ợ ạ ộ ị ệ ủ ạ
đng đó.ộ
Các bài ca dao nh hò chèo thuy n, hò kéo l i, hò giã g o th ng có tác d ng ph i h pư ề ướ ạ ườ ụ ố ợ
đng tác theo m t nh p đi u nh t đnh. Hò chèo thuy n trên sông Mã (Thanh Hóa) có nh pộ ộ ị ệ ấ ị ề ị
đi u nhanh, m nh; hò chèo thuy n trên sông H ng (Hu ) l i mang âm h ng nh nhàng,ệ ạ ề ươ ế ạ ưở ẹ
khoan khoái h n, đúng v i v th m ng thanh tĩnh c a vùng đt Hu ; …ơ ớ ẻ ơ ộ ủ ấ ế
o Văn h c dân gian gây không khí đ kích thích ho t đng, g i c m h ng cho ng iọ ể ạ ộ ợ ả ứ ườ
trong cu c.ộ
B t kì ho t đng nào cũng c n có c m h ng. Văn h c dân gian luôn gây ra ni m say mêấ ạ ộ ầ ả ứ ọ ề
cho nhân dân, vì v y đóng vai trò quan tr ng đ t o đc hi u qu c a ho t đng.ậ ọ ể ạ ượ ệ ả ủ ạ ộ
Ch ng h n, đt trong b i c nh sinh ho t c th , ng i ta k m t truy n c i là đ t oẳ ạ ặ ố ả ạ ụ ể ườ ể ộ ệ ườ ể ạ
nên ti ng c i s ng khoái và không khí vui v đ con ng i tham gia ho t đng tích c cế ườ ả ẻ ể ườ ạ ộ ự
h n. ơ
o Nh v y văn h c dân gian g n li n v i cu c s ng và ph c v tr c ti p cho các sinhư ậ ọ ắ ề ớ ộ ố ụ ụ ự ế
ho t c ng đng c a nhân dân. Đc đi m này hoàn toàn không có văn h c vi t, vì thạ ộ ồ ủ ặ ể ở ọ ế ế
tính th c hành cũng là m t đc tr ng n i b t c a văn h c dân gian.ự ộ ặ ư ổ ậ ủ ọ
4. T ng k t v các đc tr ng c b n c a văn h c dân gian Vi t Nam:ổ ế ề ặ ư ơ ả ủ ọ ệ
Ta s d ng s đ sau đ bi u di n các đn v ki n th c c n n m đc:ử ụ ơ ồ ể ể ễ ơ ị ế ứ ầ ắ ượ