Phân loại đất và xây dựng bản đồ đất theo Địa chất học: TS. Đỗ Nguyên Hải (phần 2)

Trưng ði hc Nông nghip Hà Ni – Giáo trình Phân loi ñt và xây dng bn ñ ñt …………..

Hình 2.1. Ð dc ña hình

◊: góc to ñ dc

m: m$t ph2ng nm ngang

S: sưn dc

Ð dc ñưc tính theo ñ (

) ho$c phn trăm (%)

Ð dc ña hình chia thành 6 cp ho$c 4 cp:

Theo 6 cp.

Cp I: 0-3

Cp IV: 15-20

Cp II: 3-8

Cp V: 20-25

Cp III: 8-15

Cp VI: >25

+ Theo 4 cp:

Cp I: 0-8

Cp II: 8-15

Cp III: 15-25

Cp IV: >25

Khi ñ dc ln hơn 25

thì thưng ưu tiên cho phát trin lâm nghip.

e. Thi gian

Hin ti yu t thi gian ñưc dùng thông qua vic ñánh giá nhng bin ñ(i và phát

trin ca ñt. Ðánh giá s bin ñ(i ho$c phát trin căn c vào s hình thành, tn ti các tng

ñt trong ph,u din. Ph,u din có tính phân tng không rõ thưng g$p ! ñt mi ñưc hình

thành (ñt tr3) và ngưc li ñt có tính phân tng rõ thy th hin ! nhng loi ñt ñưc hình

thành t khá lâu ñi này chu s tác ñng ca các quá trình hình thành ñt. Ngoài ra còn căn

c vào s lưng và cht lưng các cht mi sinh trong ph,u din như ñm g&, kt von s%t, vt

glây....ñ xác ñnh mc ñ bin ñ(i hay thoái hoá ñt.

g. S tác ñng ca con ngưi

Con ngưi ñã có nhng tác ñng rt ln thông qua vic s dng ñt và các tài nguyên

liên quan ti ñt, th hin rõ ! các ni dung:

- Các loi cây trng trong sn xut nông nghip, lâm nghip.

- Các vt nuôi: gia súc, gia cm, thu* sn.

- H thng thu* li, ñê sông, ñê bin.

- Phân bón: các loi phân vô cơ, hu cơ.

- Ci to ñt: các loi ñt có vn ñ.

- Ô nhi-m ñt: các cht thi trong sn xut công nghip, khai thác khoáng sn...

Nhng tác ñng trên th hin rt ña dng có th làm ñt bin ñ(i theo chiu hưng tt

ho$c xu. Cn xác ñnh nhng tác ñng c th trong vùng ñiu tra nghiên cu xây dng bn

ñ ñt.

T nhng tìm hiu và nghiên cu các yu t hình thành ñt s/ làm cơ s! cho vic xác

ñnh và ñánh giá các quá trình hình thành ñt trong vùng nghiên cu.

2.2. Quá trình hình thành ñt

Trong t nhiên g$p nhiu quá trình hình thành ñt khác nhau, phn này trình bày nhng

quá trình hình thành ñt chính g$p ! Vit Nam.

a. Quá trình tích lu cht hu cơ trong ñt

Ð$c trưng ca quá trình này là s tích lu" cht hu cơ và mùn trong ñt. S hình thành

và tn ti ca mùn g$p ! tt c các loi ñt, ñưc ñánh giá là quá trình ch ño ca s hình thành

ñt. Ðt ñưc phân bit vi m,u cht b!i trong ñt có cha cht hu cơ và mùn. Trong ph,u din,

cht hu cơ và mùn thưng ñưc tích lu" ! lp ñt m$t (tng A - tng canh tác) nên tng này

thưng có màu s,m (nâu xám, xám, xám ñen, ñen). Song cũng có mt s trưng hp ! nhng

Trưng ði hc Nông nghip Hà Ni – Giáo trình Phân loi ñt và xây dng bn ñ ñt …………..

ph,u din ñ$c bit cht hu cơ ñưc tích lũy ! các tng bên dưi như ñt phèn (hay ñt chua

m$n), do quá trình bi ñ%p phù sa sông ho$c h#n hp phù sa sông bin nên tng hu cơ trên

m$t b chôn vùi b!i các lp phù sa trên m$t to thành tng hu cơ dưi sâu trong ph,u di-n

ñt (ñin hình là tng cha vt liu sinh phèn ca ñt phèn tim tàng).

Mùn và thành phn mùn liên quan khá ch$t ch/ vi quá trình phát sinh ñt. C th hu

ht các loi ñt ñ0 vàng (ñt feralit) ! Vit Nam và nhiu loi ñt khác ! nưc ta có hàm

lưng axít fumic ln hơn axít humic. Tuy nhiên có mt s loi ñt khác như ñt ñen trên tuf

vôi, ñt ñen trên ña macma siêu bazơ (ñt ñen macgalit) trong thành phn mùn có axít humic

nhiu hơn axít fumic (xem bng 2.1).

Bng 2.1. Thành phn mùn ca mt s. loi ñt

(tng ñt m$t)

Loi ñt C.aH/C.aF

Ðt ñ0 vàng trên ñá gnai

Ðt nâu ñ0 trên ñá bazan

Ðt ñ0 nâu trên ñá vôi

Ðt nâu vàng trên ñá vôi

Ðt mùn vàng ñ0 trên núi

Ðt mùn trên núi cao

Ðt phù sa sông Hng ñưc bi hàng năm

Ðt ñen trên tuf vôi

0,20

0,18

0,72

0,31

0,28

0,57

0,93

1,64

G$p ñiu kin thun li như ñt thưng xuyên dư .m (ña hình trũng, vùng ñng bng hay

thung lũng vùng ñi núi), khí hu lnh và .m (vùng núi cao), các loi xác thc vt khoáng hoá

không trit ñ chúng s/ tích lu" và bin ñ(i to thành than bùn, hình thành nên ñt hu cơ.

b. Quá trình tích lu Fe, Al trong ñt

Ðây là mt quá trình ñin hình ca ñt nhit ñi, ñưc phân thành 2 quá trình: tích lu"

tuyt ñi và tích lu" tương ñi.

- Quá trình tích lũy tuyt ñi Fe, Al trong ñt

Là quá trình hình thành kt von và ñá ong trong ñt. Thành phn chính ca kt von và

ñá ong là các loi ôxit, hydroxit Fe

, Al

(trong ñó ch yu là s%t). Fe, Al trong ñt có ngun

gc t quá trình phong hoá khoáng vt, ñá ho$c t các nơi khác di chuyn ñn ri sau ñó ñưc

tích lu" li trong ñt. Trong nưc ngm, nưc ngun nguyên sinh cha nhiu cht kh , trong

ñó có Fe

và Mn

. Khi các lp ñt trên m$t b khô hn, nưc ngm nông s/ di chuyn t

dưi lên trên nh h mao qun, ñn gn m$t ñt các cht kh s/ b ôxy hoá, Fe

s/ b bin ñ(i

thành Fe

dng ôxit kt ta trong ñt làm cho ñt có màu loang l( ñ0 vàng, theo thi gian các

vt loang l( ñ0 vàng phát trin ni vi vi nhau to thành mt lp dày ñ$c bao bc ! trong

nhiu ( keo sét (như Kaolinít) ho$c các cht khác hình thành ñá ong mm. Khi l ra ngoài

không khí, các ñá ong mm này tip tc b oxy hoá, b mt nưc ri kt tinh to thành khi

cng r%n, các ( keo sét b nưc hoà tan ñ li các khong trng như l# t( ong gi là ñá ong, t(

ong. Ðá ong thưng g$p ! nhng ñi thp giáp vi ñng bng (nưc ngm nông) ! mt s

t&nh như Hà Tây, Vĩnh Phúc, B%c Giang...

Nu các ( ôxit Fe không có ñiu kin phát trin mnh mà ch& ! trng thái ñc lp chúng

s/ to thành các kt von trong ñt. Theo hình dng và nguyên nhân to nên kt von mà chia

thành kt von tròn, kt von hình ng, kt von dng gc nai ho$c c gng, kt von gi. Kt von

tròn có mt nhân ! gia và các lp ôxit Fe to nhng m$t cu ñng tâm bao quanh nhân.

Nhng kt von này thưng có màu nâu hay ñen có ánh kim loi ñưc kt ta t s%t trong dung

dch ñt. Kt von tròn có màu ñen, mm là kt von mangan (MnO

). Kt von hình ng do ôxit

bao bc quanh các thân cây, cành cây trong ñt to thành, thưng g$p ! ñt phèn, ñt cát.

Trưng ði hc Nông nghip Hà Ni – Giáo trình Phân loi ñt và xây dng bn ñ ñt …………..

Kt von gi là các mnh ñá ñưc các ôxit Fe

bao bc làm cho có màu ñen, nâu ñen còn gi

là s0i ñu rui.

S hình thành kt von và ñá ong di-n ra thun li khi nưc ngm nông, ñt trên m$t

thưng xuyên b khô (ñi thp, ñt trng ñi trc....). 1 ñng bng, do nưc ngm nông và

nưc m$t nhiu nên phn ln các ôxit Fe ch& hình thành và tn ti ! dng vt to thành tng

loang l( ñ0 vàng ñin hình ! nhng nơi có ña hình cao, vàn cao.

Kt von và ñá ong xut hin trong ñt là bng chng ca hin tưng thoái hoá ñt. ðt

có kt von và ñá ong thưng chua, nghèo dinh dư)ng, lân b gi ch$t ! dng FePO

…

- Quá trình tích lu tương ñi Fe, Al trong ñt

Quá trình tích lu" tương ñi Fe, Al trong ñt còn gi là quá trình feralit. Quá trình feralit

di-n ra ñin hình ! ñt vùng nhit ñi. Dưi tác ñng ca yu t khí hu các khoáng vt như

silicat, nhôm silicat b phong hoá mnh to thành các keo sét, ôxit và các mui. Mt phn keo

sét li tip tc b phá hu* to thành các axít ñơn gin như SiO

, Al

, Fe

. Cùng vi s

phá hu*, trong ñt di-n ra quá trình r a trôi các sn ph.m trong ñó các cht kim, kim ñt là

nhng hp cht b r a trôi rt d- dàng, mt phn SiO

cũng b r a trôi, còn các hp cht Fe

(dưi dng R

, R

.nH

O trong ñó R là Fe và Al) do ít b r a trôi hơn và d,n ñn s

tích lu" tri trong ñt. Như vy, v bn cht s tích lu" Fe, Al gi là tích lu" tương ñi do các

cht khác b r a tri nhiu hơn làm cho t* l Fe, Al trong ñt tăng lên. Các nhà th( như)ng

da vào t* l SiO

/Al

;SiO

/Fe

và SiO

ñ ñánh giá quá trình feralit, các t* l này

càng nh0 thì quá trình feralit di-n ra càng mnh và càng ñin hình.

Quá trình feralit to thành ñt feralit (ñt ñ0 vàng), theo V.M. Fritland (1964) ñt feralit

có các tính cht chính sau.

- Hàm lưng khoáng nguyên sinh thp, tr thch anh và mt s khoáng vt bn khác.

- Giàu hydroxit Fe, Al, Mn, Ti. T* l SiO

, SiO

/Al

ca các cp ht sét trong

ñt ≤ 2, ñt có th cha nhôm di ñng.

- Trong cp ht sét, khoáng kaolinit chim ưu th nên dung tích hp ph cation thp.

- Ht kt trong ñt khá ñin hình và bn.

- Trong thành phn mùn axít funvic nhiu hơn axít humic.

Theo giáo sư Cao Liêm, quá trình feralit di-n ra rt ñin hình ! vùng ñi núi nưc ta và

ph thuc vào nhiu yu t ngoi cnh như ñ cao tuyt ñi, ña hình, ñá m+. Càng lên cao,

quá trình feralit càng yu, quá trình tích lu" cht hu cơ và mùn tăng dn. Ðá cha nhiu

canxi (ñá vôi) thưng có quá trình feralit ! mc yu. Ðá m+ giàu silic giàu s%t nghèo Ca, Mg

quá trình feralit mnh. Ða hình dc, thoát nưc tt feralit di-n ra mnh; ña hình trũng, khó

thoát nưc feralit di-n ra yu.

Quá trình feralit hình thành nhóm ñt feralit (ñt ñ0 vàng) rt ph( bin ! vùng ñi núi

nưc ta.

c. Quá trình glây

Quá trình này g$p ! nhng ñt thưng xuyên dư .m do ña hình trũng thun li cho vic

tích ñng nưc ho$c do canh tác lúa nưc. Quá trình kh trong ñt chim ưu th, s%t trong ñt

b kh to thành các hp cht s%t hoá tr 2 (Fe

) , các hp cht này kt hp vi khoáng sét

trong ñt làm cho ñt có màu xanh xám ho$c xám xanh rt ñ$c trưng. Hin tưng glây có th

g$p ! mt vài tng ñt ho$c sut theo chiêu sâu ph,u di-n ! các mc ñ khác nhau. Quá trình

glây nu di-n ra dài và liên tc s/ phá v) kt cu ñt, tăng tính phân tán và có th to ra ñt

ly tht. S tích lũy nhiu Fe

trong ñt cũng là nguyên nhân gây hi cho cây trng, quá trình

glây còn to ra mt s cht khí ñc t như H

S, CH

, PH

....Như vy, quá trình glây cũng làm

cho ñt bin ñ(i theo chiu hưng xu. 1 nưc ta, glây thưng g$p ! nhng nơi có ña hình

thp, trũng, ñt lúa nưc, ñt ly tht, ñt phèn, ñt m$n....

Trưng ði hc Nông nghip Hà Ni – Giáo trình Phân loi ñt và xây dng bn ñ ñt …………..

d. Quá trình phèn hoá, mn hoá

Quá trình mn hoá

ðây là quá trình tích lu" các loi mui tan trong ñt như NaCl, KCl, CaCl

, MgCl

, K

, Na

, K

.... Quá trình m$n hoá ch yu do s tác ñng ca nưc bin

theo các phương thc như thu* triu dâng làm nưc bin tràn ngp lên vùng ñt thp, sau khi

rút xung s/ ñ li mt lưng mui tan trong ñt làm cho ñt b nhi-m m$n. Ho$c do nưc

ngm m$n có ngun gc t nưc bin ngm vào các tng ñt và làm ñt b nhi-m m$n.

Quá trình m$n hoá g$p rt ph( bin ! vùng ven bin nưc ta, ñ$c bit ! ñng bng sông

C u Long, do ñ cao tuyt ñi thp nên nưc bin tin khá sâu vào ni ña m#i khi thu* triu

dâng làm nhiu din tích ñt b m$n.

Quá trình phèn hoá

Là quá trình hình thành, tích lu" FeS

và các mui sulfat trong ñt như Fe

(SO

)

(SO

)

. Nhiu nghiên cu cho rng quá trình phèn hoá liên quan mt thit vi xác thc vt

có cha nhiu lưu huỳnh là các cây sú, v+t, ñưc.... Thm thc vt rng ngp m$n phân gii

trong ñiu kin ym khí sinh ra nhiu H

S, các hp cht này s/ kt hp vi s%t ñ to thành

FeS

(khoáng pyrite), g$p ñiu kin oxy hoá FeS

s/ b oxy hoá to thành mui sulfat s%t và

axít sulfuric theo các phn ng dư ñây:

2FeS

+ 2H

O + 7O

= 2FeSO

+ 2H

2FeSO

+ H

+ 1/2O

= Fe

(SO

)

Mui Fe

(SO

)

là phèn s%t, g$p nưc s/ thu* phân to axít sulfuric

(SO

)

+ 6H

O = 3H

+ 2Fe(OH)

↓

Axít sulfuric sinh ra tác dng vi nhôm trong keo sét ñ to phèn nhôm Al

(SO

)

, phèn

nhôm cũng d- dàng b thu* phân ñ to ra axít sulfuric.

(SO

)

+ 6H

O = 3H

+ 2Al(OH)

↓

Như vy, quá trình phân hoá ñã to thành ñt phèn có phn ng rt chua và nhiu tính

xu khác ca ñt.

Khi trong ñt tích lu" lưu huỳnh ! dng FeS

s/ to thành ñt phèn tim tàng, nu trong

ñt tích lu" các mui sulfat s%t, nhôm hoá tr 3 s/ to thành ñt phèn hot ñng.

ñ. Quá trình lng ñng phù sa

Hot ñng ca các dòng nưc chy trên b m$t ñt cun theo các sn ph.m m,u cht,

các ht cơ gii ñt có kích thưc khác nhau ñưc gi chung là vt liu phù sa. H thng sông

sui ñã vn chuyn mt lưng ln phù sa t nơi cao xung nơi thp ri ñ( ra bin. Tc ñ

dòng chy ca các h thng sông sui gim dn t thưng ngun ti h lưu ñã làm cho các ht

phù sa ln lưt l%ng ñng theo quy lut ht có kích thưc ln, n$ng l%ng ñng trưc; ht nh0,

nh+ l%ng ñng sau.

Quá trình l%ng ñng phù sa ñã to nên ñt phù sa. 1 nưc ta, các ñng bng B%c B,

Nam B, ven bin min Trung.... ñưc hình thành do quá trình l%ng ñng phù sa ca h thng

sông Hng, sông Thái Bình, sông C u Long và các sông ngòi khác.

e. Quá trình ra trôi, xói mòn

Quá trình ra trôi

Quá trình này di-n ra do nưc di chuyn trên b m$t ho$c thm xung dưi sâu do sc hút

trng lc. S di chuyn ca nưc chy trên b m$t ñt và t trên xung phía dưi s/ cun theo

các cht d- tan, mt lưng mùn, các ht sét ho$c limon... ca tng ñt theo các dòng chy ho$c

mang mt s vt liu này xung các tng B hay các tng bên dưi. Theo thi gian, quá trình này

làm cho ñt b hoá chua do các cht kim b r a trôi, mùn và các cht dinh dư)ng ! tng m$t b

suy gim ho$c làm thay ñ(i thành phn cơ gii do mt phn sét b r a trôi xung tng B.

Trưng ði hc Nông nghip Hà Ni – Giáo trình Phân loi ñt và xây dng bn ñ ñt …………..

Quá trình r a trôi làm cho ñt b thoái hoá mnh. 1 Vit Nam quá trình r a trôi là

nguyên nhân chính hình thành nên nhóm ñt xám bc màu và làm cho phn ln din tích ñt !

ña hình cao b hoá chua.

Quá trình xói mòn

Do nưc chy trên m$t t nơi cao xung thp s/ “bóc” ñi tng lp ñt m$t và cun

chúng theo dòng chy mang ñi nơi khác. Gió th(i trên b m$t cũng gây ra hin tưng trên.

Như vy, xói mòn là hin tưng tng lp ñt trên m$t b bóc cun ñi nơi khác do nưc chy

ho$c gió th(i làm suy gim nhanh chóng ñ phì ñt.

1 nưc ta, xói mòn ch yu do hot ñng ca nưc chy trên b m$t ñt, quá trình này

di-n ra ñin hình ! vùng ñi núi, làm thoái hoá nhiu vùng ñt rng ln và to nên nhóm ñt

tng m0ng.

Trong t nhiên di-n ra nhiu quá trình hình thành và bin ñ(i khác nhau, tuỳ ñiu kin

c th quá trình nào ñó chim ưu th. Chúng ph thuc vào các yu t hình thành ñt và là

nguyên nhân to nên nhiu loi ñt có tính cht khác nhau.

2.3. Ph/u din ñt và phân loi ñt

a. Nghiên cu phu din ñt

Ni dung ca vic nghiên cu ph,u din gm: ñào ph,u din, mô t ph,u din, chp

nh, ly m,u ñt phân tích, ly tiêu bn ñt.... (phn này s/ ñưc trình bày chi tit trong phn

quy trình xây dng bn ñ ñt)

Trên cơ s! ñiu tra, nghiên cu và mô t ph,u din ñt s/ xác ñnh ñưc quá trình hình

thành ñt, kt hp vi xác ñnh các yu t hình thành ñt làm căn c cho vic phân loi và ñ$t

tên cho ñt.

b. H th.ng phân v( và bng phân loi ñt

S%p xp tên ñt theo mt h thng và xây dng bng phân loi ñt. Theo Vin hàn lâm

khoa hc Liên Xô cũ (1958), h thng phân v ñt theo phát sinh có 8 cp t ln ñn nh0:

Lp →Lp ph →Loi →Loi ph →Thuc →Chng → Bin chng →Bc

Trong h thng phân v trên, ñơn v cơ bn ca h thng phân v là loi phát sinh, ñơn v

ln hơn là lp, lp ph (ho$c nhóm ñt chính), ñơn v dưi loi là loi ph, thuc, chng, bin

chng và bc.

- Loi ñt: là ñt phát sinh và phát trin trong cùng ñiu kin sinh vt, khí hu, thu* văn

và có nhng biu hin ñ$c trưng ca quá trình hình thành ñt cơ bn. Ð$c ñim ca mt loi

ñt như sau:

+ Cùng phương thc thu nhn cht hu cơ, cùng quá trình phân gii cht hu cơ.

+ Cùng quá trình phong hoá ñá và khoáng vt nguyên sinh, cùng kiu hình thành

khoáng vt th sinh và phc cht hu cơ-vô cơ.

+ Cùng ch ñ nưc.

+ Cùng cách di chuyn các vt cht trong ñt.

+ Cùng mt kiu cu to ph,u din.

+ Cùng hưng s dng, bo v ho$c ci to ñt.

Thut ng “loi” trong phân loi ñt quan trng như thut ng “loài” trong phân loi

thc vt ñây là ñơn v cơ bn ca h thng phân loi.

- Loi ph ñt: là ñơn v trong phm vi loi khác vi loi v mc ñ th hin quá trình

hình thành ñt chính. Loi ph ch& giai ñon phát trin khác nhau v cht lưng ca mt loi

ñt.

Ví d: ñt phù sa sông Hng ñưc bi hàng năm, ñt phù sa sông Hng không ñưc bi

hàng năm.

[Địa Chất Học] Phân Loại Đất & Xây Dựng Bản Đồ Đất - TS.Đỗ Nguyên Hải phần 2

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi