Tµi nguyªn vµ M«i tr
ư
êng Kú 2 - Th¸ng 9/2017
32
Toùm taét
Baøi baùo trình baøy moät soá keát
quaû phaân tích taïi khu vöïc khai thaùc
Titan, huyeän Phuø Caùt tænh Bình Ñònh
cho thaáy, 100% hoä daân söû duïng
nöôùc töø caùc gieáng ñaøo vaø gieáng
khoang (ñoä saâu 10,56 ± 2,78 m,
26,7% (n=8) hoä daân coù xöû lyù sô boä,
73,3% (n=22) hoä daân söû suïng nöôùc
gieáng tröïc tieáp. 89,3% ngöôøi daân
khoâng cho raèng khai thaùc titan gaây
oâ nhieãm phoùng xaï. Tyû leä xuaát hieän
caùc beänh chöùng trong khu vöïc 1-5
km (>80%) cao hôn caùc khu vöïc
coøn laïi. Haøm löôïng Nhoâm (Al) vaø
Asen (As) vöôït tieâu chuaån cho pheùp
(5/11 maãu nöôùc phaùt hieän coù As).
Vaøo muøa möa, maãu nöôùc gieáng cuûa
hoä daân caùch moû 200 m veà phía Taây
coù hoaït ñoä phoùng xaï (
α
=0,1243±
0,002 Bq/l) vöôït giôùi haïn tieâu chuaån
cho pheùp (QCVN09-MT: 2015).
Maãu nöôùc keânh (caùch moû 200 m)
coù hoaït ñoä phoùng xaï (
α
=
0,1191±0,0025 Bq/l,
β
=1,036±0,0015
Bq/l) vöôït giôùi haïn tieâu chuaån cho
pheùp (QCVN08-MT:2015).
Giôùi thieäu chung
Beân treân caùc tuï khoaùng, ñieåm
quaëng phoùng xaï vaø ñaát hieám, moâi
tröôøng phoùng xaï töông ñoái cao.
Keát quaû ñieàu tra vuøng Tieân An ñaõ
giuùp phaân chia 5 khu vöïc khoâng
an toaøn phoùng xaï, vôùi dieän tích
20,7 km2. Suaát lieàu chieáu xaï cuûa
khu vöïc khoâng an toaøn naèm trong
giôùi haïn töø 2,5 ñeán 3,5 mSv/naêm,
trung bình 2,94 mSv/naêm. (T.Ñ.
Huaán, 2006). L.N. Thanh vaø coäng
söï (2011) cho thaáy, taïi khu vöïc
khai thaùc sa khoaùng Titan (Ti) ôû
Thieän AÙi, huyeän Baéc Bình, tænh
Bình Thuaän ñaõ coù söï oâ nhieãm daàu
khoaùng, hoaït ñoä phoùng xaï (aù, aâ)
moâi tröôøng taïi vaø xung quanh khu
vöïc khai khoaùn (Thanh vaø cs.,
2011). Keát quaû ño xaï taïi khu vöïc
khai thaùc vaø cheá bieán quaëng Titan
ôû Bình Ñònh vaø Bình Thuaän cho
thaáy, cöôøng ñoä phoùng xaï ôû ñoáng
quaëng tuyeån öôùt khaù cao, vöôït
ngöôõng cho pheùp so vôùi tieâu
chuaån an toaøn phoùng xaï, ñaëc bieät
lieàu chieáu trong gaây nguy cô ung
thö phoåi cho ngöôøi bò nhieãm xaï
(Anh, 2008). (L.K. Phoàn vaø cs, 2007)
cho raèng, caùc moû sa khoaùng titan
chöùa chaát phoùng xaï ven bieån Vieät
Nam ñaõ gaây ra söï oâ nhieãm phoùng
xaï vôùi caùc möùc ñoä khaùc nhau ñoái
vôùi moâi tröôøng xung quanh. Keát
quaû nghieân cöùu cho thaáy, moû
quaëng sa khoaùng titan X naèm ôû
ven bieån Nam Trung Boä ñaõ gaây ra
vuøng oâ nhieãm phoùng xaï vôùi giaù trò
toång lieàu töông ñöông böùc xaï 2
mSv/naêm < H < 6 mSv/naêm (vöôït
quaù tieâu chuaån an toaøn cho pheùp
ñoái vôùi daân thöôøng) bao quanh
thaân quaëng coù daïng keùo daøi theo
höôùng Ñoâng Baéc –Taây Nam vôùi
beà roäng 200 -500 m, chieàu daøi ~6
km. Vuøng cöûa soâng phía Taây
Nam khu moû ôû gaàn moät thò xaõ
ñoâng daân vaø caûng caù cuûa ñòa
phöông (L.K.Phoàn, 2007). Vaøo
naêm 2011, M.K. Osoro vaø caùc
coäng söï ñaõ thöïc hieän caùc pheùp ño
phoùng xaï taïi hai khu vöïc khai thaùc
titan ven bieån khu vöïc Kenya.
Caùc maãu ñaát maët ñöôïc phaân tích
bôûi thieát bò quang phoå keá gamma
(HPGe). Keát quaû phaân tích cho
thaáy, hoaït ñoä trung bình cuûa 226Ra,
232Th, 40K laàn löôït laø 20.9 + 7.6; 27.6
+ 9.1 vaø 69.5 + 16.5 Bq kg-1.
Theo thoáng keâ chöa ñaày ñuû,
caû nöôùc hieän coù khoaûng hôn 1
trieäu gieáng khoan, trong ñoù nhieàu
gieáng coù noàng ñoä asen cao hôn töø
20-50 laàn noàng ñoä cho pheùp (0.01
mg/l), aûnh höôûng xaáu ñeán söùc
khoeû, tính maïng cuûa coäng ñoàng
(UNICEF, 2004). Nghieân cöùu cuûa
Arellano vaø coäng söï (2001) cho
thaáy, oâ nhieãm kim loaïi naëng ôû moâi
tröôøng bieån ñaõ gia taêng trong
nhöõng naêm gaàn ñaây (Adriano,
2001). Vieät Nam coù khoaûng 10
trieäu ngöôøi ôû Ñoàng baèng soâng
Hoàng, 500 ngaøn ñeán 1 trieäu ngöôøi
ôû Ñoàng baèng soâng Cöûu Long coù
theå bò ngoä ñoäc maõn tính do uoáng
nöôùc gieáng khoan coù chöùa arsen
(Berg Michael, Caroline Stengel,
Pham Thi Kim Trang, Pham Hung
Viet, Mickey L, Sampson, Moniphea
Moät soá keát quaû chæ soá kim loaïi naëng vaø
phoùng xaï taïi vuøng moû khai thaùc titan,
tænh Bình Ñònh
m ÑAËNG VUÕ BÍCH HAÏNH, NGUYEÃN THUÙY HAÈNG
Khoa Moâi tröôøng vaø Taøi nguyeân
Ñaïi hoïc Baùch Khoa, Ñaïi hoïc Quoác gia TP. Hoà Chí Minh
Nghieân cöùu - Trao ñoåi
Leng, Sopheap Samreth and
David Fredericks, 2007).
Phöông phaùp nghieân cöùu
Khu vöïc nghieân cöùu: Caùc maãu
nöôùc gieáng ñöôïc laáy töø 30 hoä daân
taïi xaõ Caùt Thaønh (khu vöïc nghieân
cöùu) vaø xaõ Caùt Laâm (maãu ñoái chöùng)
huyeän Phuø Caùt. Vieäc laáy maãu, xöû
lyù vaø baûo quaûn maãu nöôùc theo quy
ñònh trong TCVN6663-1:2002 (ISO
5667-1:1980), TCVN 5993:1995 (ISO
5667-3:1985) vaø TCVN 6663-
14:2000 (ISO 5667 -14:1998). Laäp
caùc chöông trình laáy maãu döïa vaøo
caùc TCVN7538 - 1:2006, TCVN7538
- 2:2006, TCVN7538 - 3:2006.
Thieát bò phaân tích maãu bao goàm
ICP-MS, phoå keá gamma HPGe, tuû
aám, tuû caáy, maùy chaïy ñieän di, maùy ly
taâm, maùy vortex, caân 4 soá.
Keát quaû nghieân cöùu
Keát quaû khaûo saùt hoä gia ñình
Keát quaû khaûo saùt 30 hoä gia
ñình cho thaáy, 100% hoä daân söû
duïng nöôùc töø caùc gieáng ñaøo vaø
gieáng khoang (ñoä saâu 10,56 ±
2,78 m) cho muïc ñích aên uoáng,
sinh hoaït. Coù khoaûng 26,7%
(n=8) hoä daân coù xöû lyù sô boä nhö
laéng, loïc, ñun soâi tröôùc khi söû
duïng, coøn laïi 73,3% (n=22) hoä
daân söû suïng nöôùc gieáng tröïc tieáp
khoâng qua xöû lyù. Veà nhaän thöùc
cuûa ngöôøi daân coù 28/30 hoä daân coù
bieát ñeán hoaït ñoäng khai thaùc titan
treân ñòa baøn huyeän Phuø Caùt. Keát
quaû khaûo saùt cho thaáy, coù khoaûng
75% ngöôøi daân cho raèng hoaït ñoäng
khai thaùc titan mang laïi lôïi ích kinh
teá cho ñòa phöông. Trong khi ñoù
chæ coù 50% hoä daân cho raèng hoaït
ñoäng khai thaùc titan gaây ONMT,
vaø 89,3% ngöôøi daân khoâng cho
raèng khai thaùc titan gaây oâ nhieãm
phoùng xaï. Ñieàu naøy cho thaáy, haàu
heát ngöôøi daân trong khu vöïc
nghieân cöùu coù hieåu bieát veà lôïi ích
cuûa khai thaùc titan cuõng nhö haäu
quaû cuûa hoaït ñoäng naøy ñeán moâi
tröôøng, tuy nhieân, lieân quan ñeán
phoùng xaï, ña soá ngöôøi daân chöa
nhaän thöùc ñöôïc. Veà söùc khoûe
coäng ñoàng, nghieân cöùu ñaõ phaùt
hieän moät soá beänh chöùng thöôøng
gaëp nhö thaän, daï daøy, buoàn noân,
oùi möûa, ñau ñaàu, choùng maët, ruïng
toùc, thieáu maùu xuaát hieän ôû moät soá
hoä daân. Ñaây laø caùc beänh chöùng
khaù phoå bieán, coù theå gaëp ôû baát cöù
ñaâu ngoaøi khu vöïc nghieân cöùu.Tyû
leä xuaát hieän caùc beänh chöùng trong
khu vöïc 1-5Km (>80%) cao hôn
caùc khu vöïc coøn laïi.
Chaát löôïng nöôùc gieáng
Nghieân cöùu ñaõ phaùt hieän moät
soá maãu nöôïc coù haøm löôïng Nhoâm
(Al) vaø Asen (As) vöôït tieâu chuaån
cho pheùp (5/11 maãu nöôùc phaùt
hieän coù As). Cuï theå, trong khu vöïc
baùn kính 0-1 km, 02 vò trí H5 vaø
H6 coù haøm löôïng Nhoâm (Al) vöôït
tieâu chuaån cho pheùp (QCVN01:
2009/BYT) 15, 88 laàn (3,176±
0,005 mg/l) vaø 4,35 laàn (0,87±
0,05 mg/l). 01 vò trí (H1) coù haøm
löôïng As vöôït tieâu chuaån cho
pheùp 1,42 laàn (0,0142±0,0012
mg/l). Tieáp ñoù, trong khu vöïc 1-5
km, haøm löôïng Al taïi 03 vò trí H7,
H8 vaø H10 vöôït tieâu chuaån cho
pheùp töø 4,7 ñeán 46,06 laàn (0.94
±0,01 mg/l, 4,7 laàn; 2,497±0,025,
12,28 laàn, 9,213±0,2 mg/l, 46,06
laàn theo thöù töï). Beân caïnh ñoù, vò
trí H7 vaø H10 cuõng coù haøm löôïng
As vöôït chuaån (0.0109 ±0,0002
mg/l, 0.0105 ± 0,001 mg/l). Trong
khu vöïc 5-10 km, khoâng phaùt hieän
caùc maãu nöôùc nhieãm As, tuy
nhieân taïi vò trí H16 ñaõ phaùt hieän
haøm löôïng Al vöôït chuaån cho
pheùp ñeán 82,35 laàn (16.47±0,07
mg.l). Ñaõ coù 3/10 maãu nöôùc
nhieãm As (H23, H24 vaø H27) ôû
khu vöïc daân cö caùch khu vöïc khai
thaùc titan treân ñòa baøn 30 km. Ñaây
laø caùc vò trí caàn löu yù giaùm saùt chaát
löôïng nöôùc vaø coù giaûi phaùp phuø
phôïp ñeå baûo ñaûm söùc khoûe cho
ngöôøi daân khu vöïc vì haàu heát
ngöôøi daân söû duïng nöôùc gieáng
tröïc tieáp cho muïc ñích aên uoáng,
sinh hoaït maø khoâng qua xöû lyù.
Hoaït ñoä phoùng xaï
Toång hoaït ñoä phoùng xaï (α, β)
coù trong maãu nöôùc gieáng vaøo muøa
möa vaø muøa khoâ coù xu höôùng giaûm
daàn theo khoaûng caùch, caøng caùch
xa khu khai khoaùng Titan, hoaït ñoä
phoùng xaï (α, β) caøng thaáp. Vaøo
muøa khoâ, caùc giaù trò hoaït ñoä
phoùng xaï (α, β) ñeàu naèm trong
phaïm vi giôùi haïn an toaøn. Tuy
nhieân, vaøo muøa möa, maãu nöôùc
gieáng cuûa hoä daân caùch moû 200 m
veà phía Taây coù hoaït ñoä phoùng xaï
(α=0,1243±0,002 Bq/l) vöôït giôùi
haïn tieâu chuaån cho pheùp
(QCVN09-MT:2015). Maãu nöôùc
keânh (caùch moû 200 m) coù hoaït ñoä
phoùng xaï (α= 0,1191±0,0025
Bq/l, β=1,036±0,0015 Bq/l ) vöôït
33
Tµi nguyªn vµ M«i tr
ư
êng Kú 2 - Th¸ng 9/2017
Chaát löôïng nöôùc gieáng – kim loaïi naëng
giôùi haïn tieâu chuaån cho pheùp
(QCVN08-MT:2015).
Keát quaû phaân tích toång hoaït
ñoä phoùng xaï (α, β) coù trong maãu
ñaát cho thaáy, hoaït ñoä phoùng xaï
(α, β) giaûm daàn theo khoaûng caùch
töø 0 m – maãu ñaát khu vöïc khai
thaùc (α(Bq/kg)= 0.3766±0,02, aâ
(Bq/kg)= 2.0256±0,1) ñeán 30,000
m – maãu ñoái chöùng (α(Bq/kg)=
0.0363±0.015, khoâng phaùt hieän
giaù trò βâ). Giöõa muøa khoâ vaø muøa
möa, caùc giaù trò hoaït ñoä (α, β)
khoâng bieán thieân nhieàu. Giaù trò
hoaït ñoä (α, β) taïi vò trí 0 m cao gaáp
2 – 6 laàn so vôùi caùc vò trí coøn laïi.
Keát luaän
Baøi baùo cho thaáy, khu vöïc
nghieân cöùu ngöôøi daân chöa quan
taâm hoaëc khoâng coù thoâng tin veà
phoùng xaï do caùc hoaït ñoäng khai
thaùc. ÔÛ taïi taâm moû, hoaït ñoä cao
hôn caùc khu vöïc khaùc gaáp nhieàu
laàn neân caàn löu yù ñeán tuyeân
truyeàn vaø caùc bieän phaùp phoøng
hoä ñaûm baûo söùc khoeû cho coâng
nhaân taïi khu vöïc khai thaùc. Ngoaøi
ra, töø caùc keát quaû phaân tích maãu
gieáng khoan, caàn löu yù ñeán coâng
taùc an toaøn veä sinh thöïc phaåm.
Lôøi caùm ôn: Nghieân cöùu
ñöôïc hoã trôï bôûi caùc thaønh vieân
thuoäc PTN Phaân tích Moâi tröôøng,
Ñaïi hoïc Baùch Khoa, Ñaïi hoïc
Quoác Gia TP. Hoà Chí Minh.
Taøi lieäu tham khaûo
Berg Michael, Caroline
Stengel, Pham Thi Kim Trang,
Pham Hung Viet, Mickey L,
Sampson, Moniphea Leng,
Sopheap Samreth and David
Fredericks, “Magnitude of arsenic
pollution in the Mekong and Red
River Deltas -Cambodia and
Vietnam,,” Science of the Total
Environment, vol. 372, p. 413–
425, 2007.
I. R. M. M. a. A. M. M. Osoro,
“Radioactivity in surface soils
around the proposed sites for
titanium mining project in Kenya,”
Journal of Environmental
Protection, vol. 2, no. 4, pp. 460-
464, 2011.
Leâ Ngoïc Thanh, Nguyeãn
Quang Duõng, Nguyeãn Thoï,
Döông Baù Maãn vaø Nguyeãn Thò
AÙnh, “OÂ nhieãm moâi tröôøng ven
bieån taïi khu vöïc khai thaùc sa
khoaùng Titan ôû Thieän AÙi, huyeän
Baéc Bình, tình Bình Thuaän,”
Taïp Chí Khoa hoïc vaø Coâng
ngheä Bieån, vol. 11, no. 3, pp. 45-
56, 2011.
Trònh Ñình Huaán vaø Nguyeãn
Xuaân AÂn, “Ñaùnh giaù aûnh höôûng
phoùng xaï beân treân tuï khoaùng
graphit chöùa urani vuøng Tieân An,
Quaûng Nam,” Taïp chí Ñòa chaát,
no. 292, 2006.
UNICEF, “OÂ nhieãm thaïch tín
trong nguoàn nöôùc sinh hoaït ôû Vieät
Nam-Khaùi quaùt tình hình & caùc
bieän phaùp giaûm thieåu caàn thieát,”
UNICEF Vieät Nam, Haø Noäi, 2004.
V. N. Anh, “Tröôøng phoùng xaï
treân coàn caùt ven bieån tænh Bình
Ñònh vaø nguy cô oâ nhieãm phoùng
xaï do khai thaùc, cheá bieán khoaùng
saûn Inmenit”, Hoäi Ñòa Hoùa Vieät
Nam, 2008.
Nguyeãn Vieät Huøng, Leâ
Khaùnh Phoàn vaø Voõ Ngoïc Anh,
“Nghieân cöùu döï baùo möùc ñoä oâ
nhieãm nguoàn nöôùc vaø söï xaâm
nhaäp caùc chaát phoùng xaï vaøo cô
theå ngöôøi theo baûn chaát vaø ñaëc
ñieåm caùc dò thöôøng phoùng xaï,”
Toång cuïc ñòa chaát vaø khoaùng saûn
Vieät Nam, 2004.
Leâ Khaùnh Phoàn vaø Nguyeãn
Vaên Nam, “Ñaëc ñieåm oâ nhieãm
phoùng xaï cuûa nöôùc Bieån laân caän
caùc moû khai khoaùng Titan,” Toång
cuïc ÑC&KS Vieät Nam, 2007.
V. N. Anh, “Ñaùnh giaù möùc ñoä
oâ nhieãm phoùng xaï do sa khoaùng
titan vuøng ven bieån tænh Bình
Ñònh.,” Sôû Khoa hoïc vaø Coâng
ngheä, Bình Ñònh, 2005.n
Tµi nguyªn vµ M«i tr
ư
êng Kú 2 - Th¸ng 9/2017
34
Hoaït ñoä phoùng xaï (α) coù trong maãu nöôùc
Hoaït ñoä phoùng xaï (β) coù trong maãu nöôùc