khoâng chòu hoïc haønh maø chæ duøng thuû thuaät baét chöôùc, che ñaäy, giaû doái ñeå ñoái phoù
trong moïi tình huoáng. Coù theå noùi, tính caùch löu manh xuyeân suoát con ngöôøi Xuaân
Toùc Ñoû töø khi laø moät caäu beù lang thang ôû ñaàu ñöôøng xoù chôï cho ñeán luùc trôû thaønh
“anh huøng cöùu quoác”.
Tuy nhieân, tính caùch cuûa Xuaân cuõng coù nhöõng thay ñoåi nhaát ñònh. Y
nhanh choùng thích hôïp vôùi hoaøn caûnh môùi vaø hoaøn caûnh cuõng laøm cho y thay ñoåi.
Khi coøn laø keû haï löu, haén boäc loä tính ti tieän, yeáu ñuoái. Nhöng khi ñaõ coù vò trí trong
xaõ hoäi, Xuaân baét ñaàu xem thöôøng moïi ngöôøi, “Xuaân Toùc Ñoû caøng kieâu ngaïo laøm boä
laøm tòch bao nhieâu thì laïi ñöôïc thieân haï kính troïng baáy nhieâu”, Xuaân Toùc Ñoû coù luùc
nhö keát hôïp giöõa tính caùch cuûa moät keû haï löu pha laãn vôùi loái soáng thöôïng löu, ngoân
töø haï ñaúng laïi xen vôùi kieåu caùch hoïc ñoøi cuûa boïn ngöôøi thöôïng löu. Vaø ñeán luùc keát
thuùc taùc phaåm, tính khinh ngöôøi cuûa Xuaân Toùc Ñoû caøng loä roõ vaø caøng trôû neân loá
bòch. Haén ñaõ noùi tröôùc quaàn chuùng: “Hôõi quaàn chuùng, mi khoâng hieåu gì, mi oaùn ta,
ta vaãn yeâu quí mi maëc loøng mi chaúng roõ loøng ta. Thoâi giaûi taùn ñi”. Moïi ngöôøi hoâ
”Xuaân Toùc Ñoû vaïn tueá! Söï ñaïi baïi vaïn tueá!”.
e. Xuaân Toùc Ñoû laø moät nhaân vaät ñöôïc xaây döïng chuû yeáu treân söï toång
hôïp nhieàu neùt cuûa nhöõng ngöôøi cuøng loaïi. Taùc giaû ñaõ xaây döïng Xuaân Toùc Ñoû theo
phöông phaùp ñieån hình hoùa. Taùc giaû keát hôïp loái mieâu taû chaân thaät vaø phoùng ñaïi,
phoùng ñaïi ñeå bieám hoïa. Nhieàu tình tieát ñaõ ñöôïc hö caáu raát haáp daãn nhö haønh ñoäng
cuûa Tuyeát vôùi Xuaân Toùc Ñoû, quan heä giöõa Phoù Ñoan vôùi Xuaân hay laø Xuaân Toùc
Ñoû chòu thua taøi töû quaàn vôït Xieâm La, baø Phoù Ñoan ñöôïc phong “Tieát haïnh khaû
phong Xieâm La”, taát caû ñeàu laø nhöõng tình huoáng phoùng ñaïi ñaày tính chaâm bieám, ñaû
kích.
3/ Theá laø Xuaân Toùc Ñoû töø moät teân ñaàu ñöôøng xoù chôï, nhaët banh quaàn,
baùn thuoác laäu ñaõ trôû thaønh sinh vieân tröôøng thuoác, ñoác-tôø Xuaân, giaùo sö quaàn vôït,
nhaø caûi caùch xaõ hoäi, nhaø caûi caùch Phaät giaùo, coá vaán cho baùo Goõ Moõ roài ñeán toät ñænh
vinh quang “anh huøng cöùu quoác”, “baäc vó nhaân”, thaät laø “Soá ñoû”. Qua nhaân vaät
trung taâm naøy, Vuõ Troïng Phuïng ñaû kích, chaâm bieám baûn chaát xaáu xa, thoái naùt cuûa
xaõ hoäi thöïc daân phong kieán. Coù theå noùi “Xuaân Toùc Ñoû” laø moät böùc tranh bieám hoaï
côõ lôùn phôi baøy söï thoái naùt cuûa caû moät xaõ hoäi.
Bao giôø xaõ hoäi coøn giaû doái, coøn bòp bôïm, coøn xaûo traù, löøa loïc thì böùc tranh
bieám hoïa Xuaân Toùc Ñoû vaãn coøn yù nghóa raên ñôøi.
Ñeà 13: Nhöõng giaù trò tö töôûng vaø ngheä thuaät cuûa thô laõng maïn qua moät soá taùc
phaåm cuûa Xuaân Dieäu, Huy Caän, Haøn Maëc Töû thôøi kì 1930-1945.
Coù luùc do moät soá nguyeân nhaân khaùch quan vaø chuû quan, ngöôøi ta ñaõ quaù
deø daët, neáu khoâng noùi laø quaù khe khaét, trong vieäc xaùc nhaän giaù trò cuûa thô laõng maïn
(1930-1945). Nhöng cuoái cuøng, baèng giaù trò cuûa chính noù, söï taùc ñoäng laâu beàn vaø toát
Vuihoc24h.vn
ñeïp cuûa noù ñoái vôùi lieân tuïc nhieàu theá heä ngöôøi ñoïc, thô laõng maïn ñaõ xaùc ñònh cho
mình moät vò trí xöùng ñaùng trong neàn vaên hoïc nöôùc nhaø. Ngaøy nay, nhöõng teân tuoåi
vaø nhieàu baøi thô cuûa nhöõng nhaø thô nhö Xuaân Dieäu, Huy Caän, Haøn Maëc Töû… vaãn
ñöôïc nhaéc ñeán vôùi raát nhieàu traân troïng vaø meán yeâu.
Haún coâng lôùn ñaàu tieân cuûa thô laõng maïn, vaø cuõng laø cuûa vaên hoïc laõng
maïn noùi chung, laø ñaõ ñöa ra tröôùc moïi ngöôøi caùi yù nieäm “toâi”. Caùi ”toâi” voán raát voâ
nghóa, raát ñaùng gheùt, ñoái vôùi chuû nghóa khaéc kæ cuûa ñaïo lí phong kieán, trong khoaûng
15 naêm töø sau 1930, boãng ñöôïc caùc nhaø thô naâng leân thaønh moät yù nieäm toát ñeïp vaø
khaúng ñònh vai troø quyeát ñònh cuûa noù trong ngheä thuaät vôùi tö caùch laø chuû theå saùng
taïo. Moät theá giôùi cuõ vôùi nhöõng caùch nhìn cuõ, caùch caûm nhaän cuõ, nhöõng leà luaät cuõ,
boãng vôõ ra, nhöôøng choã cho moät theá giôùi ñöôïc ñaùnh giaù, caûm nhaän, xuùc ñoäng bôûi
caùi toâi caù theå aáy. Vaø quaû laø moät theá giôùi phong phuù ña daïng voâ cuøng.
Caùc nhaø thô noùi: cuoäc soáng ñeïp quaù chöøng, ñaùng soáng quaù chöøng, chôù coi
thöôøng noù, ñöøng neù traùnh noù. Laøm sao coù theå thôø ô tröôùc moät cuoäc ñôøi maø hình nhö
ôû ñoù taïo hoùa ñaõ daønh saün cho con ngöôøi, cho moãi ngöôøi ñuû moïi thöù ñeå taïo neân haïnh
phuùc nhö theá naøy.
Cuûa ong böôùm naøy ñaây tuaàn traêng maät
Naøy ñaây hoa cuûa ñoàng noäi xanh rì
Naøy ñaây laù cuûa caønh tô phô phaát
Cuûa yeán anh naøy ñaây khuùc tình si.
(Xuaân Dieäu – Voäi vaøng)
Thaät ra, cuõng chaúng coù gì môùi laï: thì thôøi naøo, thôøi Nguyeãn Du hay
Nguyeãn Traõi, maø chaúng coù ong, böôùm, laù, hoa, chim oanh, chim yeán! Nhöng ñoá tìm
ñaâu ra nhöõng thôøi ñoù, keå ñeán thôøi Taûn Ñaø, moät nieàm vui soáng thieát tha vaø ñaém say
ñeán döôøng aáy. Chính vôùi nieàm ham soáng maõnh lieät aáy maø Xuaân Dieäu luùc naøo cuõng
caûm thaáy cuoäc ñôøi hình nhö ñang troâi nhanh quaù, caùi khoaûng traêm naêm sao maø ngaén
nguûi, tuoåi treû cuûa moãi ngöôøi sao maø choùng qua. Caûm nhaän aáy khoâng khieán cho
Xuaân Dieäu trôû neân hö voâ, bi quan theo trieát lí “saéc khoâng” nhaø Phaät hay”voâ vi” cuûa
Laõo trang, traùi laïi, caøng khieán nhaø thô caûm nhaän roõ hôn söï ñaùng quí cuûa cuoäc ñôøi.
Ta muoán oâm
Caû söï soáng môùi baét ñaàu môn môûn;
Ta muoán rieát maây ñöa vaø gioù löôïn,
….
Cho cheách choaùng muøi thôm, cho ñaõ ñaày aùnh saùng,
Cho no neâ thanh saéc cuûa thôøi töôi;
Vuihoc24h.vn
Hôõi xuaân hoàng, ta muoán caén vaøo ngöôi!
(Voäi vaøng)
Yeâu ñôøi, ham soáng, nhöng cuoäc soáng laø gì? Ñaâu laø nhöõng yeáu toá taïo neân
cuoäc soáng. Theo caùc nhaø thô laõng maïn, cuoäc soáng bao goàm nhieàu thöù, nhöng coù hai
thöù ñeïp nhaát, kì dieäu nhaát, aáy laø thieân nhieân vaø con ngöôøi.
Tröôùc heát veà thieân nhieân, caùc nhaø thô laõng maïn phaù boû ngay caùi böùc
töôøng thieân nhieân giaû taïo cuûa vaên hoïc coå voán laâu nay vaây boïc con ngöôøi, ñeå nhaän
ra moät thieân nhieân thöïc söï, ñang boåi boåi söùc soáng, söï soáng, nguoàn caûm xuùc voâ taän.
Quaû thaät, trong thô Vieät Nam, chöa bao giôø ñaày aép thieân nhieân ñeán vaäy. Naøy ñaây,
caùi laï luøng cuûa ñaát trôøi khi muøa thu tôùi, buoàn laém, theâ löông laém nhöng sao maø ñeïp
ñeán vaäy; nhöõng neùt, nhöõng ñöôøng, nhöõng daùng hình, maøu saéc, sao maø soáng ñoäng,
haøi hoøa, em aùi:
Raëng lieãu ñìu hiu ñöùng chòu tang
Toùc buoàn buoâng xuoáng leä ngaøn haøng;
Ñaây muøa thu tôùi – muøa thu tôùi
Vôùi aùo mô phai deät laù vaøng
Hôn moät loaøi hoa ñaõ ruïng caønh
Trong vöôøn saéc ñoû ruûa maøu xanh,
Nhöõng luoàng run raåy rung rinh laù…
Ñoâi nhaùnh khoâ gaày xöông mong manh.
(Xuaân Dieäu – Ñaây muøa thu tôùi)
Coøn ñaây caûnh chieàu veà treân moät caùnh ñoàng queâ:
Maây bieác veà ñaâu bay gaáp gaáp
Con coø treân ruoäng caùnh phaân vaân
(Xuaân Dieäu – Thô duyeân)
Tröôùc thô laõng maïn, maây chöa heà “bay gaáp gaáp” vaø caùnh con coø chöa heà
coù söï “phaân vaân” nhö theá, chöa co söï xoán xang taâm traïng nhö theá.
Giôø ñaây, ngöôøi ñoïc, nhôø ñoïc thô laõng maïn, maø trôû neân giaøu coù quaù chöøng.
Hoï coù caû moät theá giôùi voâ taän, nhöõng cuûa kho voâ taän. Haøn Maëc Töû sau naøy laø nhaø
thô cuûa nhöõng noãi ñau thöông. Nhöng trong nhöõng naêm ñaàu tieân, khi chöa maéc phaûi
chöùng beänh nan y hieåm ngheøo, ñaõ coù nhöõng doøng thô tuyeät ñeïp veà thieân nhieân xöù
Hueá:
Sao anh khoâng veà chôi thoân Vó
Vuihoc24h.vn
Nhìn naéng haøng cau naéng môùi leân
Vöôøn ai möôùt quaù xanh nhö ngoïc
Laù truùc che ngang maët chöõ ñieàn
(Ñaây thoân Vó Daï)
Coù moät ñieàu thaät coù yù nghóa: do choã thieân nhieân trong thô laõng maïn laø
moät thieân nhieân ñöôïc caûm nhaän tröïc tieáp, cuï theå, soáng ñoäng chöù khoâng phaûi laø thöù
thieân nhieân ñöôïc vay möôïn töø saùch vôû, neân ñoù hoaøn toaøn laø thieân nhieân soáng ñoäng
cuûa queâ höông ñaát nöôùc. Theá laø thô laõng maïn ñöa ñeán cho ngöôøi ñoïc thô moät tình
caûm ñöôïc hai laàn nhaân leân: tình yeâu thieân nhieân cuõng laø tình yeâu queâ höông ñaát
nöôùc. Trong maét ngöôøi ñoïc, caùi thoân Vó Daï nhoû beù beân kia bôø soâng Höông cuûa kinh
thaønh Thuaän Hoùa sao maø roõ raøng, xanh thaém, meàm maïi, tröõ tình. Caàn chi phaûi ñeán
Haøng Chaâu ñeå ngaém lieãu, ñeán Paris ñeå ngaém soáng Seine! Haõy môû maét vaø ñaém say
ngay nhöõng ñieàu dieäu kì tröôùc maét cuûa ñaát nöôùc queâ höông. Trong moät baøi thô khaùc
cuûa Haøn Maëc Töû, baøi Muøa xuaân chín , böùc tranh muøa xuaân nôi xoùm queâ chæ ñöôïc
nhaéc tôùi baèng ñoâi ba neùt maø eâm aùi, ñaùng yeâu bieát bao:
Trong laøn naéng öûng khoùi mô tan
Ñoâi maùi nhaø tranh laám taám vaøng
Soät soaït gioù treâu taø aùo bieác
Treân giaøn thieân lí boùng xuaân sang
Ngöôøi ñoïc ngaøy tröôùc cuõng nhö ngaøy nay coøn thích thuù ñeán söûng soát khi
nhaän ra trong baøi thô Chuøa Höông cuûa Nguyeãn Nhöôïc Phaùp, bao nhieâu neùt ñeïp ñeán
töôûng chöøng nhö khoâng theå coù maø ñaõ coù thaät cuûa moät chaëng ñöôøng traåy hoäi muøa
Xuaân cuûa con ngöôøi Vieät Nam. Trong thô Theá Löõ, Löu Troïng Lö, Nguyeãn Bính…
bieát bao nhöõng caûnh saéc khoâng theå döûng döng. Caûnh trong baøi Traøng giang cuûa Huy
Caän laø moät doøng soâng. Doøng soâng aáy meânh mang vaø phaûng phaát buoàn nhöng ñeïp
laém, ñeïp nhaát laø noù ñaõ gôïi leân moái tình queâ höông ñaèm thaém, töôûng raát nheï nhöng
saâu thaúm vaø beàn bæ voâ cuøng:
Beøo daït veà ñaâu haøng noái haøng
Meânh moâng khoâng moät chuyeán ñoø ngang
Khoâng caàu gôïi chuùt nieàm thaân maät
Laëng leõ bôø xanh tieáp baõi vaøng…
Loøng queâ dôïn dôïn vôøi con nöôùc
Khoâng khoùi hoaøng hoân cuõng nhôù nhaø
Ai daùm baûo thô laõng maïn khoâng goùp phaàn xaây döïng loøng yeâu nöôùc? Cuõng
coù vaø cuõng maïnh meõ ñoù chöù! Trong moät hoaøn caûnh xaõ hoäi maø keû thoáng trò muoán
Vuihoc24h.vn
xoùa boû taát caû nhöõng gì goïi laø töï haøo daân toäc, muoán noâ dòch moïi ngöôøi trong moät thöù
tö töôûng voïng ngoaïi, suøng ngoaïi meâ muoäi nhaát, thì nhöõng caâu thô, baøi thô nhö theá
ñuùng laø chöùa chan tình caûm daân toäc, nieàm töï haøo daân toäc. Ñaëc bieät, ñaây laø nhöõng
caâu thô hay, nhöõng baøi thô hay, taùc duïng cuûa chuùng caøng maõnh lieät vaø beàn vöõng
hôn nöõa.
Tuy nhieân, noùi ñeán thô laõng maïn thì phaûi noùi ñeán thô tình yeâu. Thô tình
yeâu nhieàu ñeán noãi hình nhö chính thô tình yeâu môùi laø thô laõng maïn, ñeán noãi theo
nhaän xeùt cuûa nhaø pheâ bình vaên hoïc Hoaøi Thanh, trong caû moät taäp Thi nhaân Vieät
Nam, chæ coù moät nhaø thô laø khoâng noùi ñeán “anh anh, em em”! Ñieàu aáy coù lí do cuûa
noù. Suoát trong gaàn moät nghìn naêm cuûa cheá ñoä phong kieán Vieät Nam, tình yeâu, moät
nguoàn tình caûm maõnh lieät, ñeïp ñeõ cuûa con ngöôøi, bò phuû nhaän hoaøn toaøn. Chæ coù
hoân nhaân vaø nghóa vuï, khoâng coù tình yeâu.Söï buøng noå cuûa thô tình sau 1930 chính laø
söï buøng noå cuûa moät traøo löu ñeå phaù tan taønh caùi con ñeâ kieân coá ñaõ caûn trôû noù. Xuaân
Dieäu noùi ñaém say söï soáng, tröôùc heát cuõng laø ñaém say tình yeâu. Coù theå noùi, khoâng
baøi thô naøo cuûa Xuaân Dieäu trong Thô thô khoâng phaûi laø thô tình yeâu. Thô tình cuûa
Xuaân Dieäu thaät laém cung laém baäc. Coù luùc ñoù laø moät baøi thô tình e aáp, dòu nheï nhö
moät laøn rung ñoäng cuûa gioù chieàu, cuûa naéng chieàu:
Con ñöôøng nho nhoû gioù xieâu xieâu
Laù laù caønh hoang naéng trôû chieàu
Buoåi aáy loøng ta nghe yù baïn
Laàn ñaàu rung ñoäng noãi thöông yeâu
Tuy dòu nheï, e aáp, nhöng noù thaät laø tình yeâu, neân noù coù söùc maõnh lieät vaø
giaù trò nhaân baûn vöõng beàn rieâng cuûa noù. Trong thô xöa, laøm sao coù ñöôïc caùch noùi
thaúng thaén nhö theá naøy veà tình yeâu:
Ai hay tuy laëng böôùc thu eâm
Tuy chaúng baêng nhaân gaï toû nieàm
Troâng thaáy chieàu hoâm ngô ngaån vaäy,
Loøng anh thoâi ñaõ cöôùi loøng em
(Thô duyeân)
Loøng anh “cöôùi” loøng em, ñoù chính laø tình yeâu.
Tình yeâu trong thô Haøn Maëc Töû tuy ñöôïm nhieàu buoàn ñau vaø hoaøi nghi
nhöng khoâng heà keùm thieát tha.
Mô khaùch ñöôøng xa, khaùch ñöôøng xa
AÙo em traéng quaù nhìn khoâng ra
ÔÛ ñaây söông khoùi môø nhaân aûnh
Vuihoc24h.vn