Giáo khoa hóa hữu cơ Biên soạn: Võ Hồng Thái
280
XV. AMINO AXIT
(AMINO ACID, AXIT AMIN, ACID AMIN)
XV.1. Định nghĩa
Amino axit hay axit amin là một loại hợp chất hữu cơ tạp chức mà trong phân tử có chứa
cả nhóm chức amin (nhóm amino, −NH
2
) lẫn nhóm chức axit (nhóm cacboxyl,
−COOH)
XV.2. Công thức tổng quát
(H
2
N)
n
R(COOH)
n’
n, n’ ≥ 1
R: gốc hiđrocacbon hóa trị (n + n’)
(H
2
N)
n
C
x
H
y
(COOH)
n’
n, n’ ≥ 1
x ≥ 1
y + n + n’ ≤ 2x + 2
Amino axit chứa một nhóm amino,
một nhóm chức axit, no mạch hở : H
2
N-C
n
H
2n
-COOH ( n ≥ 1)
XV.3. Cách đọc tên
- Coi các nhóm –NH
2
(amino) như là các nhóm thế gắn vào mạch cacbon của
axit hữu cơ
- Tất cả amino axit tự nhiên có tên thông thường (nên thuộc lòng một số amino
axit tự nhiên có trong chương trình phổ thông, như: glixin, alanin, axit
glutamic, lyzin)
Thí dụ: H
2
N-CH
2
-COOH Glixin (Glycine, Gly)
Glicocol (Glicocoll)
Axit amino axetic
Axit amino etanoic
CH
3
-CH-COOH Alanin (Alanine, Ala)
NH
2
Axit α-amino propionic
Axit 2-amino propanoic
HOOC-CH
2
-CH
2
-CH-COOH Axit glutamic (Acid glutamic, Glu)
NH
2
Axit α-amino glutaric
Axit 2-amino pentanđioic
Giáo khoa hóa hữu cơ Biên soạn: Võ Hồng Thái
281
H
2
N-CH
2
-CH
2
-CH
2
-CH
2
-CH-COOH Lyzin (Lysine, Lys)
NH
2
Axit α,ε-điamino caproic
Axit 2,6-điamino hexanoic
HO-CH
2
-CH-COOH Serin (Serine, Ser)
NH
2
Axit α-amino-β-hiđroxi propionic
Axit 2-amino-3-hiđroxi propanoic
HS-CH
2
-CH-COOH Xystein (Cysteine, Cys)
NH
2
Axit α-amino-β-mercapto propionic
Axit 2-amino-3-mercapto propanoic
C
6
H
5
-CH
2
-CH-COOH Phenylalanin (Phenylalanine, Phe)
NH
2
Axit α-amino-β-phenyl propionic
Axit 2-amino-3-phenyl propanoic
HOOC-CH
2
-CH-COOH Axit aspartic (Acid aspartic, Asp)
NH
2
Axit α-amino sucxinic (Acid α-amino succinic)
Axit 2-amino butanđioic
CH
3
-CH-CH
2
-CH-COOH Leucin (Leucine, Lue)
CH
3
NH
2
Acid α-amino-γ-metyl valeric
Acid 2-amino-4-metyl pentanoic
CH
3
-CH
2
-CH - CH-COOH Isoleucin (Isoleucine, Ile)
CH
3
NH
2
Acid α-amino-β-metyl valeric
Acid 2-amino-3-metyl pentanoic
CH
3
-S-CH
2
-CH
2
-CH-COOH Metionin (Methionine, Met)
NH
2
Acid α-amino-γ-(metylsulfanyl) butiric
Acid 2-amino-4-(metylsulfanyl) butanoic
CH
3
-CH - CH-COOH Treonin (Threonine, Thr)
OH NH
2
Acid α-amino-β-hidroxi butiric
Acid 2-amino-3-hidroxi butanoic
Tryptophan (Try)
Acid 2-Amino-3-(1H-indol-3-yl)-propanoic
Giáo khoa hóa hữu cơ Biên soạn: Võ Hồng Thái
282
CH
3
-CH - CH-COOH Valin (Valine, Val)
CH
3
NH
2
Acid α-amino-β-metyl butiric
Acid 2-amino-3-metyl butanoic
Tất cả amino axit tự nhiên đều thuộc loại α-amino axit, nhóm amino (-NH
2
) gắn vào cacbon thứ 2 (hay
cacbon α) của axit hữu cơ. Ngoài các nhóm –NH
2
, −COOH, trong amino axit tự nhiên còn chứa các nhóm
chức khác như: −OH, HS−, −CO−
Có khoảng 20 amino axit cần để tạo protein cho cơ thể, trong đó có 12 loại có thể tạo ra trong cơ thể, còn 8
loại amino axit cần phải được cung cấp từ thực phẩm. Tám loại amino axit cần thiết đó là: isoleucin, leucin,
lysin, metionin, phenylalanin, treonin, tryptophan và valin (isoleucine, leucine, lysine, methionine,
phenylalanine, threonine, tryptophan và valine). Hai amino axit cần thiết cho sự tăng trưởng cho trẻ con mà
người ta cho rằng cơ thể trẻ con chưa tự tổng hợp được, đó là arginin và histidin (arginine và histidine).
XV.3. Tính chất hóa học
XV.4.1. Phản ứng cháy
(H
2
N)
n
C
x
H
y
(COOH)
n’
+ (
4
'
24
nn
y
x+++
)O
2
⎯→⎯
0
t
(x+n’)CO
2
+ (
2
'2 nny
+
+
)H
2
O + n/2N
2
H
2
N-C
n
H
2n
-COOH + (3n/2 + ¾)O
2
(n + 1)CO
⎯→⎯
0
t
2
+ (n + 3/2)H
2
O + 1/2N
2
Amino axit đồng đẳng glixin
XV.4.2. Amino axit là chất lưỡng tính, nó tác dụng được cả axit lẫn kiềm
H
2
N-R-COOH + H
+
H
⎯→⎯3
N
+
-R-COOH
H
2
N-R-COOH + OH
−
H
⎯→⎯
2
N-R-COO
−
+ H
2
O
Thí dụ:
H
2
N-CH
2
-COOH + HCl Cl
⎯→⎯
-
H
3
N
+
-CH
2
-COOH
Glixin Axit clohiđric Muối clorua của glixin
Axit amino axetic Axit metylamoni clorua axetic
H
2
N-CH
2
-COOH + NaOH H
⎯→⎯
2
N-CH
2
-COONa + H
2
O
Glixin Natri hiđroxit Muối natri của glixin
Axit amino axetic Natri amino axetat
CH
3
-CH-COOH + H
2
SO
4
CH
⎯→⎯
3
-CH-COOH
NH
2
NH
3+
HSO
4−
Alanin Axit sunfuric Muối sunfat axit của alanin
2CH
3
-CH-COOH + H
2
SO
4
(CH
⎯→⎯
3
-CH-COOH)
2
SO
42−
NH
2
NH
3+
Alanin Axit sunfuric Muối sunfat của alanin
2CH
3
-CH-COOH + Ba(OH)
2
Ba(CH
⎯→⎯3
-CH-COO)
2
+ 2H
2
O
Giáo khoa hóa hữu cơ Biên soạn: Võ Hồng Thái
283
NH
2
NH
2
Alanin Bari hiđroxit Muối bari của alanin
Axit α-amino propionic Bari α-amino propionat
XV.4.3. Amino axit tác dụng với rượu tạo hợp chất có mang nhóm chức este
H
2
N-R-COOH + R’OH
khí
HCl bão hòa
H
2
N-R-COOR’ + H
2
O
Thí dụ:
H
2
N-CH
2
-COOH + C
2
H
5
OH
khí
HCl bão hòa
H
2
N-CH
2
-COOC
2
H
5
+ H
2
O
Glixin; Axit amino axetic Rượu etylic Etyl amino axetat
Sản phẩm tạo ra ở dạng muối, lấy sản phẩm cho tác dụng với amoniac để tái tạo nhóm chức amin (-NH
2
)
XV.4.5. Amino axit tham gia phản ứng trùng ngưng, đồng trùng ngưng tạo
đipeptit, tripeptit,…, polipeptit
Thí dụ:
H
2
N-CH
2
-COOH + H
2
N-CH
2
-COOH H⎯⎯→⎯
Xtt ;
0
2
N-CH
2
-C-N-CH
2
-COOH + H
2
O
O H
Glixin Glixin Nhóm chức amit, liên kết peptit
Đipeptit Gly-Gly
n H
2
N-CH
2
-COOH (-NH-CH⎯⎯⎯→⎯
XttTN ;;
0
2
-CO-)
n
+ nH
2
O
Glixin Polipeptit của glixin
H
2
N-CH
2
-COOH + H
2
N-CH-COOH + H
2
N-CH
2
-COOH ⎯⎯⎯→⎯
XttDTN ;;
0
CH
3
H
2
N-CH
2
-CONH-CH-CONH-CH
2
-COOH + 2H
2
O
CH
3
Tripeptit Gly-Ala-Gly
nH
2
N-CH
2
-COOH +nH
2
N-CH-COOH (-HN-CH⎯⎯⎯→⎯
XttDTN ;;
0
2
-CONH-CH-CO-)
n
+2nH
2
O
CH
3
CH
3
Glixin Alanin Polipeptit Gly-Ala
Bài tập 157
Viết các phản ứng tạo các tripeptit có thể có với hỗn hợp hai amino axit là glixin và
alanin.
ĐS: 8 phản ứng
Bài tập 157’
Viết các phản ứng tạo các đipeptit có thể có với hỗn hợp gồm hai amino axit là glicocol
và axit 2-amino propanoic.
ĐS: 4 phản ứng
XV.5. Ứng dụng
Giáo khoa hóa hữu cơ Biên soạn: Võ Hồng Thái
284
Amino axit tự nhiên là chất cơ sở tạo nên các chất protit trong cơ thể sinh vật (động vật
cũng như thực vật). Nhiều amino axit được dùng trong y học để chữa bệnh, làm thức ăn
cho cơ thể người bệnh, như metionin (CH
3
-S-CH
2
-CH
2
-CH(NH
2
)-COOH) là thuốc bổ
gan. Muối natri của axit glutamic (monosodium glutamat) được dùng làm gia vị cho thức
ăn (bột ngọt hay mì chính). Một số amino axit được dùng làm nguyên liệu cho việc sản
xuất tơ tổng hợp (axit ω-amino enantoic, H
2
N-CH
2
-CH
2
-CH
2
-CH
2
-CH
2
-CH
2
-COOH,
được dùng điều chế tơ enan).
n H
2
N-CH
2
-CH
2
-CH
2
-CH
2
-CH
2
-CH
2
-COOH [-HN-(CH⎯⎯⎯→⎯
XttTN ;;
0
2
)
6
-CO-]
n
+ nH
2
O
Axit
ω-amino enantoic Tơ enan (enăng)
XV.6. Điều chế
Khi đun nóng protit trong dung dịch axit hoặc bazơ, hoặc nhờ tác dụng của các enzim
(men) ở nhiệt độ thường, các liên kết peptit bị đứt ra và protit bị phân cắt thành các chuỗi
polipeptit và cuối cùng thành hỗn hợp các amino axit.
Ghi chú
G.1. Amino axit ở trạng thái tinh thể rắn, không màu, hầu hết hòa tan dễ trong nước. Sở
dĩ amino axit có nhiệt độ nóng chảy cao và hòa tan nhiều trong nước vì chúng tồn
tại dạng ion lưỡng cực hay muối nội phân tử (nhóm –COOH, sau khi cho H
+
, mang
điện tích âm; nhóm –NH
2
, sau khi nhận H
+
, mang điện tích dương).
G.2. Amino axit nào chứa số nhóm chức axit (−COOH) bằng số nhóm chức amin
(−NH
2
) được gọi là amino axit trung tính (như glixin, alanin), khi hòa tan trong
nước tạo dung dịch trung tính, không làm đổi màu qùi tím. Amino axit nào có chứa
số nhóm chức axit (−COOH) nhiều hơn số nhóm chức amin (−NH
2
) được gọi là
amino axit axit (như axit glutamic, axit aspartic), khi hòa tan trong nước tạo dung
dịch có tính axit, làm đổi màu qùi tím hóa đỏ. Còn loại amino axit nào có chứa số
nhóm chức amin (−NH
2
) nhiều hơn số nhóm chức axit (−COOH) được gọi là
amino axit bazơ (như lizin), khi hòa tan trong nước tạo dung dịch có tính bazơ, làm
đổi màu qùi tím hóa xanh.
Bài tập 158
Phân biệt ba amino axit sau đây đựng trong các bình không nhãn: Glixin, Axit glutamic,
Lizin.
Bài tập 158’
Nhận biết các amino axit sau đậy chứa trong các lọ mất nhãn: Axit aspartic, Lizin và
Alanin.
Bài tập 159
Viết phương trình phản ứng của alanin với: KOH; HCl; CH
3
OH có mặt H
2
SO
4
đậm đặc.