TRƢỜNG ĐẠI HỌC BÀ RỊA VŨNG TÀU
CHỦ BIÊN
TH.S VŨ THỊ HUỆ
KIỂM SOÁT
NỘI BỘ
GIÁO TRÌNH NỘI BỘ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC BÀ RỊA VŨNG TÀU
CHỦ BIÊN
TH.S VŨ THỊ HUỆ
KIỂM SOÁT
NỘI BỘ
GIÁO TRÌNH NỘI BỘ
3
LỜI NÓI ĐẦU
Xu hƣớng toàn cầu hóa đã mở ra những cơ hội và thách thức lớn cho doanh nghiệp,
đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Với sự đa dạng của hình thức hoạt động sản
xuất kinh doanh, mức đ ộ tăng trƣởng ngày càng cao tại mỗi doanh nghiệp, đặc biệt là quá
trình đẩ y nhanh việc vốn hóa thị trƣờng, vốn của môi trƣờng kinh doanh tại Việt Nam.
Hiện nay các nhà đầu tƣ đang dần tách rời khỏi vai trò quản lý doanh nghiệp, vì vậy một
hệ thống kiểm soát nội bộ vững mạnh đang là nhu cầu cấp thiết, một công cụ hữu hiệu để
xác định sự an toàn của nguồn vốn đầu tƣ, xác định hiệu quả điều hành và kịp thời nắm
bắt tình hình hoạt động của doanh nghiệp. Kiểm soát nội bộ (KSNB) giữ một vai trò đặc
biệt quan trọng nhằm: Đảm bảo tính chính xác của các s ố liệu kế toán và báo cáo tài
chính của công ty; Giảm bớt rủi ro gian lận hoặc trộm cắp; Giảm bớt rủi ro sai sót.
Chính vì thế, môn học Kiểm soát nội bộ đƣợc đƣa vào giảng dạy cho sinh viên
ngành kinh tế trƣờng Đại học Bà Rịa – Vũng Tàu là nhu c ầ u cần thiết trong chƣơng trình
đào tạo.
Tác giả biên soạn giáo trình nội bộ môn Kiểm soát nội bộ nhằm giúp sinh viên,
ngƣời đọc có điều kiện nghiên cứu về KSNB, nắm rõ những khái niệm và những nội
dung cơ bản của kiểm KSNB theo khuôn mẫu của COSO, am hiểu đƣợc những mục tiêu
hoạt động của hệ thống KSNB, các biện pháp phòng ngừa và xử lý các tình huống rủi ro,
áp dụng thực hiện tốt các thủ tục kiểm soát về tiền, về lƣơng, về tài sản cố định hữu hình,
về chu trình bán hàng – thu tiền, mua hàng – trả tiền,...trong doanh nghiệp. Ngoài ra,
phần cuối mỗi chƣơng tác giả có đ ề xuất phần câu hỏi ôn tập, các bài tập và bài đọc thêm
mở rộng giúp cho ngƣời đọc hệ thống hóa kiến thức.
Tác giả đã r ất cố gắng hoàn thiện giáo trình, tuy nhiên trong quá trình biên soạn
không thể tránh khỏi sơ suấ t, rất mong nhận đƣợc sự thông cảm và góp ý của quý bạn đọc
để nội dung sẽ ngày một hoàn thiện hơn.
Xin chân thành cảm ơn !
Tác giả
ThS.Vũ Thị Huệ
4
MỤC LỤC
CHƢƠNG I: TỔNG QUAN VỀ KIỂM SOÁT NỘI BỘ ............................................... 10
1.1 Định nghĩa và các bộ phận hợp thành hệ thống kiểm soát nội bộ......................... 10
1.1.1 Định nghĩa ............................................................................................................. 11
1.1.2 Các mục tiêu của kiểm soát nội bộ. ...................................................................... 11
1.2 Lịch sử phát triển kiểm soát nội bộ ....................................................................... 12
1.3 Báo cáo coso .......................................................................................................... 14
1.3.1 Cấu trúc của báo cáo COSO 2013…………………………………………… .... 14
1.3.2 Khuôn mẫu KSNB theo COSO 2013 .................................................................... 15
1.4 KSNB đối với lập và trình bày báo cáo tài chính cho bên ngoài – ICFR ............. 17
1.4.1 Định nghĩa ............................................................................................................. 17
1.4.2 Các yếu tố của KSNB về lập và trình bày báo cáo tài chính ................................ 17
1.4.3 Mức độ KSNB liên quan đến quá trình lập và trình bày báo cáo tài chính .......... 18
1.4.4 Khiếm khuyết của hệ thống KSNB về lập và trình bày báo cáo tài chính ............ 18
1.5 Vai trò và trách nhiệm đối với kiểm soát nội bộ .................................................. 18
1.5.1 Hội đồng quản trị .................................................................................................. 18
1.5.2 Ban giám đ ốc ........................................................................................................ 19
1.5.3 Kiểm toán viên nội bộ ........................................................................................... 19
1.5.4 Nhân viên .............................................................................................................. 19
1.5.5 Các đối tƣợng khác ở bên ngoài ............................................................................ 19
Câu hỏi ôn tập ................................................................................................................. 21
Bài đọc thêm ................................................................................................................... 23
CHƢƠNG II: GIAN LẬN VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG NGỪA GIAN LẬN .................. 25
2.1 Định nghĩa về gian lận và sai sót. .......................................................................... 25
2.2 Các công trình nghiên cứu về gian lận. ................................................................. 26
2.2.1 Edwin H. Sutherland (1949) ................................................................................. 26
2.2.2 Donald R. Cressey (1953) ..................................................................................... 26
2.2.3 D.W.Steve Albrecht (1984) .................................................................................. 29
2.2.4 Richard C. Hollinger(1983) .................................................................................. 30
2.2.5 Công trình nghiên cứu gian lận của ACFE) .......................................................... 31
2.3 Kết quả nguyên cứu về gian lận theo ACFE. ........................................................ 33
2.3.1 Các loại gian lận. ................................................................................................... 33
2.3.2 Ngƣời thực hiện gian lận và tổn thất do gian lận. ................................................. 34
2.3.3 Gian lận theo loại hình và quy mô tổ chức ........................................................... 34
5
2.3.4 Ngƣời phát hiện gian lận. ...................................................................................... 35
2.3.5 Biện pháp ngăn ngừa và phát hiện gian lận. ......................................................... 35
2.3.6 Tính hữu hiệu của biện pháp ngăn n g ừa và phát hiện gian lận. ............................ 36
2.4 Những phƣơng pháp gian lận phổ biến trên báo cáo tài chính.............................. 38
2.4.1 Gian lận tài sản. ..................................................................................................... 38
2.4.2 Gian lận trên báo cáo tài chính.............................................................................. 40
Câu hỏi ôn tập ................................................................................................................. 42
Bài đọc thêm ................................................................................................................... 44
CHƢƠNG III: KHUÔN MẪU HTKSNB THEO BÁO CÁO COSO 2013 ................... 41
3.1 Môi trƣờng kiểm soát ............................................................................................ 48
3.1.1 Đơn vị thực hiện cam kết về tính trung thực và các giá trị đạo đức ................... 48
3.1.2 HĐQT thế hiện sự độc lập với ngƣời quản lý và đảm nhiệm chức năng giám sát
việc thiết kế và vận hành HTKSNB ....................................................................... 49
3.1.3 Nhà quản lý xây dựng cơ cấu tổ chức, xác định các cấp bậc báo cáo cũng nhƣ phân
định trách nhiệm và quyền hạn phù hợp mục tiêu đã xác lập ................................ 50
3.1.4 Đơn vị thể hiện cam kết sử dụng nguồn nhân lực có chất lƣợng thông qua thu hút,
phát triển và giữ chân c ác cá nhân có năng lự c phù hợp với mục tiêu ................. 51
3.1.5 Đơn vị chỉ rõ trách nhiệm giải quyết từng cá nhân liên quan đến trách nhiệm kiểm
tra của họ nhằm đạt đƣợc mục tiêu ....................................................................... 52
3.2 Đánh giá rủi ro ............... ………………………………………………………….53
3.2.1 Đơn vị xác lập mục tiêu một cách cụ thể tạo điều kiện cho việc nhận dạng và đánh
giá rủi ro liên quan đến đạt đƣợc mục tiêu ............................................................. 53
3.2.2 Đơn vị nhận dạng các rủi ro đe dọa mục tiêu và phân tích rủi ro để quản trị các
rủi ro này ................................................................................................................ 54
3.2.3 Đơn vị cân nhắc khả năng có gian l ận khi đánh giá rủi ro đe d ọa mục tiêu của
đơn vị ........................... …………………………………………………...………55
3.2.4 Đơn vị nhận dạng và đánh giá các thay đối có thể anh hƣởng đáng kế đến
HTKSNB ................................................................................................................ 50
3.3 Hoạt động kiểm soát ............................................................................................... 56
3.3.1 Đơn vị lựa chọn và xây dựng các HĐKS để giảm thiểu rủi ro xuống mức thấp có
thể chấp nhận đƣợc ................................................................................................ 57
3.3.2 Lựa chọn và xây dựng các hoạt động kiểm soát chung đối với công nghệ ........... 59
3.3.3 Triển khai các hoạt động kiểm soát thông qua chính sách và thủ tục kiểm soát ... 59
3.4 Thông tin và truyền thông ...................................................................................... 60
3.4.1 Đơn vị thu thập, tạo lập và sử dụng các thông tin thích hợp và có chất lƣợng
nhằm hỗ trợ cho sự vận hành của kiểm soát nội bộ ............................................... 60
3.4.2 Tru yền thông trong nội bộ ..................................................................................... 61