intTypePromotion=3

Giáo trình Lịch sử thế giới cổ đại: Phần 1

Chia sẻ: Lê Na | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:33

0
348
lượt xem
75
download

Giáo trình Lịch sử thế giới cổ đại: Phần 1

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Phần 1 Giáo trình Lịch sử thế giới cổ đại trình bày các nội dung của lịch sử xã hội nguyên thủy, lịch sử phương Đông cổ đại như Ai Cập cổ đại, Lưỡng Hà cổ đại, Ấn Độ cổ đại. Tham khảo nội dung tài liệu để nắm bắt nội dung chi tiết.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình Lịch sử thế giới cổ đại: Phần 1

  1. TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑAØ LAÏT F7G GIAÙO TRÌNH LÒCH SÖÛ THEÁ GIÔÙI COÅ ÑAÏI NGUYEÃN GIA PHU
  2. Lòch söû theá giôùi Trung Ñaïi -1- MUÏC LUÏC PHAÀN I. XAÕ HOÄI NGUYEÂN THUÛY ................................................................ 4 I. Baày ngöôøi nguyeân thuûy. ........................................................................... 4 II. Coâng xaõ thò toäc. ...................................................................................... 5 III. Vaên hoùa nguyeân thuûy............................................................................. 9 PHAÀN II. LÒCH SÖÛ PHÖÔNG ÑOÂNG COÅ ÑAÏI ........................................... 11 BAØI 1. AI CAÄP COÅ ÑAÏI ........................................................................................11 I. Ñòa lyù vaø cö daân..................................................................................... 11 II. Caùc thôøi kyø lòch söû cuûa Ai Caäp coå ñaïi. ................................................. 11 III. Tình hình kinh teá xaõ hoäi vaø boä maùy nhaø nöôùc. .................................... 14 BAØI 2. LÖÔÕNG HAØ COÅ ÑAÏI ............................................................................19 I. Ñòa lyù vaø cö daân..................................................................................... 19 II. Caùc quoác gia ôû Löôõng Haø coå ñaïi ......................................................... 19 BAØI 3. AÁN ÑOÄ COÅ ÑAÏI ....................................................................................23 I. Ñòa lyù vaø cö daân..................................................................................... 23 II. Vaên hoùa Haraùppa. ................................................................................ 23 III. THÔØI KYØ VEÂ ÑA................................................................................. 24 IV. AÁN ÑOÄ TÖØ THEÁ KYÛ VI TCN ÑEÁN THEÁ KYÛ III CN. ........................... 26 BAØI 4. TRUNG QUOÁC COÅ ÑAÏI .......................................................................33 I. Ñòa lyù vaø cö daân..................................................................................... 33 II. Caùc trieàu ñaïi Haï, Thöông, Chu. ........................................................... 33 III. Tình hình kinh teá xaõ hoäi. ..................................................................... 37 PHAÀN III. LÒCH SÖÛ HY LAÏP VAØ LA MAÕ COÅ ÑAÏI .................................... 42 BAØI 1. HY LAÏP COÅ ÑAÏI .......................................................................................42 I. Ñòa lyù vaø cö daân..................................................................................... 42 II. Vaên hoaù Creùt Myxen vaø thôøi Hoâme:..................................................... 42 III. Thôøi kì thaønh bang: ( Theá kyû VIII – IV TCN ) ..................................... 43 IV. Söï thieát laäp quyeàn baù chuû ôû Hy Laïp vaø cuoäc chinh phuïc phöông Ñoâng cuûa Makeâñoânia: ........................................................................................ 49 BAØI 2. LA MAÕ COÅ ÑAÏI ....................................................................................52 I. Ñòa lyù vaø daân cö: ................................................................................... 52 II. Thôøi kyø coäng hoøa.................................................................................. 52 III. Thôøi kyø quaân chuû................................................................................. 61 Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  3. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -2- LÔØI NOÙI ÑAÀU Lòch söû theá giôùi coå ñaïi laø lòch söû giai ñoïan coù nhaø nöôùc ñaàu tieân treân theá giôùi. Tuy nhieân tröôùc khi giôùi thieäu lòch söû coå ñaïi caùc nöôùc phaûi tìm hieåu giai ñoaïn ñaàu tieân cuûa lòch söû loaøi ngöôøi, ñoù laø giai ñoaïn xaõ hoäi nguyeân thuûy. Vì vaäy, lòch söû xaõ hoäi nguyeân thuûy ñöôïc gheùp vaøo lòch söû coå ñaïi. 1. Lòch söû theá giôùi coå ñaïi goàm hai phaàn: Lòch söû caùc nöôùc Phöông Ñoâng coå ñaïi vaø lòch söû Hy Laïp, La Maõ (Roma) coå ñaïi. a. Lòch söû Hy Laïp La Maõ coå ñaïi laø lòch söû xaõ hoäi chieám noâ. Ñoù laø moät xaõ hoäi trong ñoù coù hai giai caáp ñoái khaùng cô baûn laø giai caáp chuû noâ vaø giai caáp noâ leä. Giai caáp chuû noâ chieám höõu haàu heát tö lieäu saûn xuaát trong xaõ hoäi vaø chieám höõu caû ngöôøi noâ leä nhö moät thöù taøi saûn. Treân cô sôû ñoù, giai caáp chuû noâ cöôõng böùc noâ leä lao ñoäng saûn xuaát ñeå chieám ñoaït thaønh quaû lao ñoäng cuûa hoï. b. Lòch söû Phöông Ñoâng coå ñaïi laø lòch söû caùc nöôùc Ai caäp coå ñaïi, caùc quoác gia coå ñaïi vuøng Löôõng Haø, Aán Ñoä coå ñaïi vaø Trung Quoác coå ñaïi. Lòch söû Phöông Ñoâng coå ñaïi veà maët phöông thöùc saûn xuaát khoâng gioáng Hy Laïp vaø La Maõ coå ñaïi. Tuy vaäy, coù moät soá hoïc giaû nöôùc ngoaøi vaãn cho xaõ hoäi Phöông Ñoâng coå ñaïi laø xaõ hoäi chieám noâ song ñoù laø moät kieåu chieám noâ khaùc vôùi cheá ñoä chieám noâ ôû Hy Laïp La Maõ coå ñaïi. Söï thöïc xaõ hoäi phöông Ñoâng coå ñaïi khoâng phaûi laø xaõ hoäi chieám noâ. Töø naêm 1924, chuû tòch Hoà Chí Minh ñaõ noùi: “… Aán Ñoä hay Trung Quoác veà maët caáu truùc kinh teá, khoâng gioáng caùc xaõ hoäi phöông Taây thôøi trung coå, cuõng nhö thôøi caän ñaïi… Maùc ñaõ xaây döïng hoïc thuyeát cuûa mình treân moät trieát lyù nhaát ñònh cuûa lòch söû , nhöng lòch söû naøo? Lòch söû chaâu AÂu.Maø lòch söû chaâu AÂu laø gì ? Ñoù chöa phaûi laø toaøn theå nhaân loaïi. Maùc cho ta bieát raèng söï tieán trieån caùc xaõ hoäi phaûi traûi qua ba giai ñoaïn: cheá ñoä noâ leä, cheá ñoä noâng noâ, cheá ñoä tö baûn … Chuùng ta phaûi coi chöøng! Caùc daân toäc Vieãn Ñoâng coù traûi qua hai giai ñoaïn ñaàu khoâng ? “ (1) Tình hình cuï theå cuûa xaõ hoäi phöông Ñoâng coå ñaïi laø: - Ngaønh kinh teá quan troïng nhaát laø noâng nghieäp. 1 Hoà Chí Minh: Toaøn taäp. Taäp I.NXB Chính trò Quoác gia. Söï Thaät. Haø Noäi.1995. Trang 465. Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  4. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -3- - Tö lieäu saûn xuaát chuû yeáu cuûa noâng nghieäp laø ruoäng ñaát, nhöng ôû ñaây ñaïi boä phaän ruoäng ñaát thuoäc quyaàn sôõ höõu cuûa nhaø nöôùc. - Trong xaõ hoäi tuy cuõng toàn taïi giai caáp noâ leä, nhöng giai caáp ñoâng ñaûo nhaát laø noâng daân vaø noâng daân laø giai caáp giöõ vai troø quan troïng nhaát trong lónh vöïc lao ñoäng saûn xuaát. Hình thöùc boùc loät chuû yeáu laø thueá do noâng daân noäp cho nhaø nöôùc. 2. Veà maët thôøi gian, lòch söû Hy Laïp vaø La Maõ coå ñaïi baét ñaàu töø khi nhaø nöôùc ra ñôøi ñeán naêm 476 töùc laø naêm ñeá quoác Taây La Maõ dieät vong. Söï kieän ñoù vöøa ñaùnh daáu cheá ñoä chieám noâ chaám döùt vöøa ñaùnh daáu söï keát thuùc cuûa giai ñoaïn lòch söû coå ñaïi ôû phöông Taây ñeå chuyeãn sang giai ñoaïn trung ñaïi. Coø ôû phöông Ñoâng, do phöông thöùc saûn xuaát thôøi coå ñaïi vaø thôøi trung ñaïi khoâng khaùc nhau nhieàu laém neân khoâng nhöõng khoâng theå tìm moät moác lòch söû chung ñaùnh daáu söï keát thuùc thôøi coå ñaïi cho caû phöông Ñoâng maø tìm nhöõng moác rieâng cho töøng nöôùc cuõng chæ laø moät vieäc laøm coù tính chaát quy öôùc. Ví duï Khi nhaän ñònh veà ñaëc ñieåm ñoù cuûa xaõ hoäi Aán Ñoä Maùc noùi: “ Duø nhöõng thay ñoåi veà chính trò trong quùa khöù cuûa Aán Ñoä coù lôùn lao ñeán nhö theá naøo chaêng nöaõ thì nhöõng ñieàu kieän xaõ hoäi cuûa AÁn Ñoä vaãn khoâng heà thay ñoåi töø thôøi coå ñaïi heát söùc xa xoâi cho ñeán möôøi naêm ñaàu tieân cuûa theá kyû XIX” (1). Nhö vaäy duø hieän nay caùc hoïc giaû ñeàu laáy naêm 320 laø naêm vöông trieàu Gupta thaønh laäp laøm moác keát thuùc lòch söû Aán Ñoä coå ñaïi, nhöng ñoù cuõng chæ laø moät quy öôùc chöù khoâng phaûi trong giai ñoaïn tröôùc vaø sau naêm 320 ôû Aán Ñoä coù söï khaùc nhau roõ reät veà tình hình xaõ hoäi. * * * Ñaây chæ laø baûn toùm taét Lòch söû theá giôùi coå ñaïi. Baûn toùm taét naøy chæ môùi giôùi thieäu khaùi quaùt noäi dung chuû yeáu cuûa thôøi kyø lòch söû naøy, ñoàng thôøi chæ môùi neâu ra nhöõng vaán ñeà chính trong töøng baøi töøng muïc. Vì vaäy, ñeå naém ñöôïc töông ñoái roõ noäi dung cuûa phaàn lòch söû naøy, sau khi ñoïc caùc baøi trong baûng toùm taét, hoïc vieân phaûi ñoïc theâm quyeån “Lòch söû Theá giôùi coå ñaïi” cuûa caùc taùc giaû Löông Ninh (chuû bieân) Ñinh Ngoïc Baûo, Ñaëng Quang Minh, Nguyeãn Gia Phu, Nghieâm Ñình Vyõ do Nhaø xuaát baûn Giaùo Duïc xuaát baûn. 1 C.Maùc vaø Ph. Aêngghen. Toaøn taäp. Taäp 9.NXB Chính Trò Quoác Gia. Söï Thaät. Haø Noäi.1993. Trang 174. Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  5. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -4- Phaàn I. XAÕ HOÄI NGUYEÂN THUÛY Xaõ hoäi nguyeân thuûy laø giai ñoaïn ñaàu tieân trong quùa trình phaùt trieån cuûa lòch söû loaøi ngöôøi. Giai ñoaïn naøy baét ñaàu töø khi loaøi ngöôøi xuaát hieän cho ñeán khi nhaø nöôùc ra ñôøi, daøi haøng trieäu naêm. Xaõ hoäi nguyeân thuûy chia laøm hai thôøi kyø lôùn laø thôøi kyø baày ngöôøi nguyeân thuûy vaø thôøi kyø coâng xaõ thò toäc. I. Baày ngöôøi nguyeân thuûy. 1. Nguoàn goác loaøi ngöôøi. Töø raát sôùm, ngöôøi ta ñaõ muoán tìm hieåu veà nguoàn goác cuûa loaøi ngöôøi nhöng vì chöa coù aùnh saùng khoa hoïc doïi vaøo neân chöa giaûi thích ñöôïc moät caùch ñuùng ñaén. Ñeán theá kyû XIX, nhaø sinh vaät hoïc ngöôøi Anh teân laø Ñaùc-uyn môùi giaûi quyeát ñöôïc vaán ñeà ñoù. Trong taùc phaåm “Nguoàn goác caùc loaøi” (1859) vaø “Nguoàn goác loaøi ngöôøi vaø söï choïn loïc giôùi tính” (1871), Ñaùc-uyn ñaõ neâu ra raèng loaøi ngöôøi baét nguoàn töø moät gioáng vöôïn hình ngöôøi goïi laø Vöôïn ngöôøi. Töø ñoù ñeán nay, giôùi khaûo coå hoïc cuûa nhieàu nöôùc ñaõ phaùt hieän ñöôïc xöông hoaù thaïch cuûa loaøi vöôïn ngöôøi naøy ôû nhieàu nôi treân theá giôùi nhö ôû Aùo, Aán Ñoä, Chaâu Phi… 2. Taùc duïng cuûa lao ñoäng trong vieäc chuyeån bieán töø vöôïn thaønh ngöôøi. Nhôø lao ñoäng, caùc boä phaän cuûa vöôïn ngöôøi daàn daàn phaùt trieån, do ñoù vöôïn ngöôøi ñaõ bieán thaønh ngöôøi. Cuï theå laø: - Tröôùc heát, hai tay ngaøy caøng phaùt trieån. Tay khoâng coøn duøng ñeå ñi nöõa maø duøng ñeå lao ñoäng. - Thöù hai, trong quùa trình lao ñoäng, hoïng vaø thanh ñôùi ngaøy caøng phaùt trieån. Hôn nöõa, trong quùa trình lao ñoäng taäp theå, hoï caàn phaûi truyeàn tín hieäu cho nhau, do ñoù tieáng noùi ñaõ sinh ra. - Thöù ba, do lao ñoäng boä oùc cuûa vöôïn ngaøy caøng phaùt trieån. 3. Quùa trình tieán trieån cuûa loaøi ngöôøi. Sau khi thoaùt khoûi giôùi ñoäng vaät, trong quùa trình tieán trieån, loaøi ngöôøi ñaõ traûi qua caùc chaëng ñöôøng sau ñaây : - Ngöôøi vöôïn: Ñeán nay giôùi khaûo coå hoïc ñaõ phaùt hieän ñöôïc xöông hoùa thaïch cuûa ngöôøi vöôïn ôû nhieàu nôi nhö Giava (Inñoâneâxia), Trung quoác, Chaâu Phi. ÔÛ Vieät nam, taïi hang Thaåm Khuyeán, vaø Thaåm Hai ôû Laïng Sôn cuõng tìm thaáy raêng cuûa ngöôøi vöôïn. Nhöõng xöông hoùa thaïch cuûa nhöõng ngöôøi vöôïn ñaõ phaùt hieän ñöôïc coù nieân ñaïi töø khoaûng 40 vaïn naêm ñeán 4 trieäu naêm. Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  6. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -5- Ngöôøi vöôïn veà maët cô theå coøn giöõ laïi nhieàu daáu veát cuûa vöôïn. - Ngöôøi coå: Xöông hoùa thaïch cuûa loaïi ngöôøi naøy tìm thaáy laàn ñaàu tieân vaøo naêm 1856 taïi hang Neâanñeùctan ôû Ñöùc. Ngöôøi Neâanñeùctan ñaõ bieát caùch ñaäp ñaù laáy löûa, töø ñoù loaøi ngöôøi môùi bieát aên thöùc aên chín, do ñoù sinh lyù ngöôøi thay ñoåi vaø cô theå ngöôøi cuõng hoaøn thieän hôn moät böôùc. Tuy vaäy ngöôøi coå vaãn chöa loaïi boû heát daáu veát cuûa vöôïn. Ngöôøi Neâanñeùctan coù nieân ñaïi caùch ñaây khoaûng 10 vaïn naêm. Ngoaøi Ñöùc, ngöôøi ta coøn tìm thaáy ôû nhieàu nôi khaùc nhö Anh, Phaùp, YÙ, Taây Ban Nha, Trung AÙ, Trung quoác v.v… - Ngöôøi hieän ñaïi: Ñeán khoûang 4 vaïn naêm tröôùc ñaây, loaøi ngöôøi môùi hoaøn toaøn bieán thaønh ngöôøi hieän ñaïi, coøn goïi laø ngöôøi tinh khoân. Xöông hoaù thaïch cuûa ngöôøi tinh khoân tìm ñöôïc ôû nhieàu nôi nhö Chaâu AÂu, Chaâu Phi, Trung AÙ, Trung quoác…,trong ñoù ngöôøi Croâ-Manhoâng (Cro-Magnon) tìm thaáy ôû Phaùp naêm 1865 ñöôïc coi laø tieâu bieåu. Cuøng vôùi söï hình thaønh ngöôøi hieän ñaïi, ba chuûng toäc vaøng, traéng, ñen cuõng xuaát hieän. 4. Ñôøi soáng cuûa baày ngöôøi nguyeân thuûy. Trong quùa trình hình thaønh loaøi ngöôøi, con ngöôøi ñaõ bieát duøng coâng cuï ñaù thoâ sô ñeå lao ñoäng. Veà khaûo coå hoïc thôøi kyø naøy goïi laø thôøi kyø ñoà ñaù cuõ. Hoï soáng baèng nhöõng thöùc aên nhaët ñöôïc trong thieân nhieân. Hình thöùc kinh teá aáy goïi laø kinh teá haùi löôïm. Hoï soáng thaønh töøng ñaøn trong caùc hang nuùi, nhöng chöa coù nhöõng quy ñònh veà toå chöùc xaõ hoäi, vì vaäy nhöõng taäp theå ngöôøi aáy ñöôïc goïi laø baày ngöôøi nguyeân thuûy. Veà quan heä hoân nhaân, nhieàu ngöôøi cho raèng luùc ñaàu chæ coù quan heä tap giao, veà sau thì coù söï phaân bieät theo löùa tuoåi. Tuy vaäy coù moät soá ngöôøi qua vieäc quan saùt ñôøi soáng cuûa moät soá nhoùm ñoäng vaät caáp cao ñaõ phaûn ñoái thuyeát ñoù. II. Coâng xaõ thò toäc. Töø khi ngöôøi hieän ñaïi xuaát hieän thì xaõ hoäi loaøi ngöôøi cuõng böôùc vaøo giai ñoaïn coù toå chöùc. Cô sôû cuûa toå chöùc aáy laø cuøng chung doøng maùu, vì vaäy nhöõng toå chöùc xaõ hoäi ñaàu tieân aáy goïi laø nhöõng coâng xaõ thò toäc. Coâng xaõ thò toäc traûi qua hai giai ñoaïn phaùt trieån: Thò toäc maãu heä vaø thò toäc phuï heä. Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  7. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -6- 1. Thò toäc maãu heä a. Söï phaùt trieån cuûa söùc saûn xuaát. Ñoà ñaù laø loaïi coâng cuï ñaàu tieân cuûa loaøi ngöôøi. Trong quùa trình lao ñoäng, tuy chaäm chaïp, nhöng ñoà ñaù cuõng ñöôïc caûi tieán. Caên cöù theo ñaëc ñieåm cheá taùc, ñoà ñaù chia laøm ba thôøi kyø: Ñoà ñaù cuõ. Ñoà ñaù giöõa. Ñoà ñaù môùi. Ñoà ñaù cuõ laø ñoà ñaù chöa ñöôïc gia coâng, veà thôøi gian cuûa caùc thôøi kyø naøy ôû caùc nôi treân theá giôùi khoâng ñoàng ñeàu, nhöng ñaïi theå laø ñeán khoaûng 14.000 naêm tröôùc coâng nguyeân thì thôøi kyø ñoà ñaù cuõ keát thuùc. Ñoà ñaù giöõa (töø khoaûng 14.000 – 8000 TCN) coøn goïi laø ñoà ñaù nhoû. Ñaëc ñieåm cuûa loaïi ñoà ñaù naøy laø coù nhieàu hình daïng, veà cô baûn cuõng chöa ñöôïc gia coâng. Trong thôøi kyø naøy, loaøi ngöôøi coù moät soá phaùt minh quan troïng: - Nuoâi choù. - Cung teân. - Laøm thuyeàn. Nhôø vaäy, veà kinh teá ñaõ quùa ñoä töø haùi löôïm sang troàng troït vaø chaên nuoâi. Thôøi ñaïi ñoà ñaù môùi (8000 – 4000 TCN): ñaëc ñieåm ñoà ñaù cuûa thôøi kyø naøy laø ñoà ñaù maøi. Trong thôøi kyø naøy, noâng nghieäp duøng cuoác, chaên nuoâi, thuû coâng nghieäp ñaõ trôû thaønh nhöõng ngheà quan troïng. b. Toå chöùc thò toäc maãu heä. Vaøo thôøi haäu kyø ñoà ñaù cuõ, coâng xaõ thò toäc baét ñaàu ra ñôøi. Trong ñieàu kieän kinh teá luùc baáy giôø, vai troø ngöôøi phuï nöõ raát quan troïng, vì vaäy khi xaõ hoäi thoaùt khoûi tình traïng baày ngöôøi nguyeân thuûy thì teá baøo cuûa xaõ hoäi coù toå chöùc ñaàu tieân laø caùc thò toäc maãu heä. Hôn nöõa, veà quan heä hoân nhaân, nhieàu ngöôøi cho raèng, trong thôøi kyø naøy ñaõ toàn taïi cheá ñoä quaàn hoân töùc moät nhoùm nöõ thanh nieân cuûa thò toäc naøy keát hoân vôùi moät nhoùm nam thanh nieân cuûa thò toäc kia. Do vaäy, con caùi sinh ra chæ bieát meï maø khoâng bieát cha, cho neân phaûi laáy theo hoï meï. Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  8. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -7- Trong thôøi kyø coâng xaõ thò toäc maãu heä, moïi tö lieäu saûn xuaát vaø tö lieäu sinh hoaït ñeàu laø cuûa chung. Do chöa coù cuûa rieâng neân chöa coù giai caáp, moïi ngöôøi ñeàu bình ñaúng. Tuy ngöôøi ñöùng ñaàu thò toäc laø moät phuï nöõ, nhöng nam nöõ ñeàu bình ñaúng vaø ñeàu ñöôïc tham döï ñaïi hoäi toaøn thò toäc. Daàn daàn do soá ngöôøi trong thò toäc taêng leân, thò toäc ñöôïc chia thaønh hai ba thò toäc môùi. Nhöõng thò toäc môùi naøy vaãn giöõ quan heä vôùi nhau vaø laäp thaønh moät toå chöùc goïi laø baøo toäc. Khi caùc thò toäc môùi naøy quùa ñoâng thì moãi thò toäc laïi trôû thaønh moät baøo toäc môùi. Baøo toäc cuõ giôø ñaây trôû thaønh boä laïc. Do nhöõng quyeàn lôïi chung, nhieàu boä laïc gaàn nhau thöôøng toå chöùc thaønh lieân minh boä laïc. 2. Thò toäc phuï heä. a. Söï phaùt trieån cuûa söùc saûn xuaát. Vaøo khoaûng 4000 TCN, ñoà kim loaïi baét ñaàu ra ñôøi. Thôøi ñaïi kim loaïi chia laøm hai thôøi kyø: ñoà ñoàng vaø ñoà saét. Thôøi kyø ñoà ñoàng laïi chia laøm hai thôøi kyø nhoû: Thôøi kyø ñoàng ñaù (thôøi kyø ñoàng ñoû) vaø thôøi kyø ñoàng thau. Ñoàng thau töùc laø loaïi ñoàng pha thieác, so vôùi ñoàng ñoû coù hai öu ñieåm laø cöùng vaø ñoä noùng chaûy thaáp (700 – 900o ). Thôøi kyø ñoà saét ra ñôøi sôùm nhaát vaøo khoaûng cuoái thieân kyû II TCN ôû vuøng Taây AÙ, Ai Caäp. Söï tieán boä veà coâng cuï saûn xuaát ñaõ laøm cho caùc ngaønh ngheà caøng phaùt trieån.ñaëc bieät laø, tröôùc kia, trong noâng nghieäp chæ môùi duøng cuoác neân thích hôïp vôùi söùc khoûe cuûa phuï nöõ, giôø ñaây chuyeãn sang duøng caøy do suùc vaät keùo, vieäc ñoù chæ coù ñaøn oâng khoûe maïnh môùi ñaûm nhieäm ñöôïc. Ñoàng thôøi ngheà chaên nuoâi caùc ñaøn gia suùc lôùn nhö cöøu, boø, ngöïa… cuõng phaùt trieån. Ñaây cuõng laø moät coâng vieäc ñoøi hoûi söùc khoûe vaø söï duõng caûm. b. Söï phaân coâng lao ñoäng xaõ hoäi. Ñeán thôøi kyø naøy, do söï phaùt trieån cuûa caùc ngaønh kinh teá, trong xaõ hoäi dieãn ra ba laàn phaân coâng lao ñoäng lôùn: - Laàn phaân coâng lao ñoäng lôùn thöù nhaát laø vieäc ngheà chaên nuoâi taùch khoûi ngheà noâng. - Laàn phaân coâng lao ñoäng lôùn thöù hai laø thuû coâng nghieäp taùch khoûi noâng nghieäp. - Laàn phaân coâng lao ñoäng lôùn thöù ba laø söï ra ñôøi cuûa thöông nghieäp. Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  9. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -8- c. Coâng xaõ thò toäc phuï heä. Do söï thay ñoåi trong ñôùi soáng kinh teá, giôø ñaây vai troø cuûa phuï nöõ trôû thaønh thöù yeáu, traùi laïi vai troø cuûa ñaøn oâng trong lao ñoäng saûn xuaát trôû neân quan troïng nhaát. Chính vì theá cheá ñoä maãu quyeàn phaûi nhöôøng choã cho cheá ñoä phuï quyeàn. Ñeán ñaây,trong quan heä hoân nhaân cuõng coù söï thay ñoåi lôùn. Vaøo cuoái thôøi coâng xaõ thò toäc maãu heä ñaõ xuaát hieän moät hình thöùc hoân nhaân goïi laø hoân nhaân ñoái ngaãu (hoân nhaân töøng caëp), trong ñoù choàng phaûi ñeán ôû trong thò toäc cuûa vôï. Nay vôï phaûi sang ôû beân nhaø choàng vaø con caùi sinh ra ñöôïc tính theo hoï cha. Nhö vaäy caùc gia ñình phuï quyeàn ñaõ xuaát hieän. Nhieàu gia ñình hoïp thaønh gia toäc, nhieàu gia toäc hoïp thaønh thò toäc. Ñöùng ñaàu thò toäc phuï heä laø moät toäc tröôûng nam giôùi. Trong thò toäc phuï heä, moïi sinh hoaït daân chuû vaãn ñöôïc duy trì, nhöng trong caùc cuoäc hoïp aáy chæ coù ñaøn oâng ñöôïc tham gia maø thoâi. Thôøi kyø thò toäc phuï heä laø thôøi kyø tan raõ cuûa coâng xaõ nguyeân thuûy. Trong thôøi kyø naøy ñaõ xuaát hieän moät soá hieän töôïng môùi sau ñaây: - Cheá ñoä cuûa rieâng: Do noâng nghieäp vaø chaên nuoâi phaùt trieån, ngöôøi ta coù khaû naêng saûn xuaát ñöôïc nhieàu tö lieäu hôn so vôùi soá tö lieäu caàn thieát cho ñôøi soáng cuûa hoï. Vì vaäy trong xaõ hoäi ñaõ coù moät soá cuûa caûi dö thöøa. Ngoaøi ra, caùc chieán lôïi phaåm thu ñöôïc trong caùc cuoäc chieán tranh giöõa caùc boä laïc caøng laøm taêng theâm soá cuûa caûi dö thöøa aáy. Nhöõng cuûa caûi dö thöøa thöôøng thuoäc nhöõng ngöôøi ñöùng ñaàu caùc gia toäc, thò toäc vaø boä laïc. - Noâ leä ra ñôøi: Tröôùc ñaây, tuø binh baét ñöôïc trong caùc cuoäc chieán tranh hoaëc bò gieát cheát hoaëc bieán thaønh thaønh vieân cuûa thò toäc. Giôø ñaây, do söùc lao ñoäng cuûa con ngöôøi coù khaû naêng saûn xuaát ñöôïc nhieàu hôn so vôùi soá tö lieäu caàn thieát cho ñôøi soáng cuûa hoï, vì vaäy ngöôøi ta ñaõ bieán tuø binh thaønh noâ leä ñeå laøm vieäc cho nhöõng ngöôøi ñöùng ñaàu thò toäc boä laïc. Nhö vaäy, trong xaõ hoäi ñaõ xuaát hieän keû giaøu ngöôøi ngheøo vaø ñoàng thôøi coù söï phaân bieät giöõa ngöôøi töï do vaø noâ leä. - Coâng xaõ noâng thoân xuaát hieän: Do söï ra ñôøi cuûa caùc gia ñình caù theå, do söï phaùt trieån cuûa hieän töôïng phaân hoùa giaøu ngheøo, do söï di cö cuûa nhöõng gia ñình ngheøo khoå, coâng xaõ thò toäc ñöôïc raøng buoäc baèng quan heä maùu muû tan raõ. Nhöõng gia ñình cuøng ôû treân moät khu vöïc ñaát ñai do nhu caàu phaûi hôïp taùc vôùi nhau ñeå chinh phuïc thieân nhieân ñaõ laäp thaønh nhöõng coâng xaõ noâng thoân. Coâng xaõ noâng thoân khaùc coâng xaõ thò toäc ôû hai ñieåm chuû yeáu: + Cô sôû cuûa coâng xaõ noâng thoân laø khu vöïc ñaát ñai chöù khoâng phaûi laø doøng maùu. Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  10. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -9- + Coù hai hình thöùc sôû höõu taøi saûn laø sôû höõu chung vaø sôû höõu rieâng, trong ñoù ñaát ñai laø cuûa chung. Ruoäng ñaát canh taùc do coâng xaõ ñònh kyø phaân chia cho caùc gia ñình noâng daân caøy caáy. Ngoaøi ñaát ñai goàm ruoäng ñaát canh taùc, baõi coû, röøng nuùi ao hoà ra, nhöõng taøi saûn coøn laïi nhö vöôøn töôïc nhaø cöûa, thu hoaïch treân caùc phaàn ñaát ñöôïc chia v.v… ñeàu thuoäc quyeàn sôû höõu rieâng cuûa noâng daân coâng xaõ. Nhö vaäy, coâng xaõ noâng thoân laø coâng xaõ cuoái cuøng cuûa xaõ hoäi nguyeân thuûy, laø thôøi kyø quùa ño ätöø che áñoä coâng höõu sang cheá ñoä tö höõu, ñoàng thôøi laø hình thöùc quùa ñoä töø xaõ hoäi nguyeân thuûy sang xaõ hoäi coù giai caáp. -Cheá ñoä daân chuû quaân söï xuaát hieän: Ñeán giai ñoaïn cuoái cuûa xaõ hoäi thò toäc, caùc cuoäc chieán tranh giöõa caùc boä laïc thöôøng xaåy ra. Ñeå chæ huy caùc cuoäc chieán tranh aáy, caùc boä laïc thöôøng cöû moät ngöôøi laøm thuû lónh quaân söï. Tuy raèng thuû lónh quaân söï ñaõ trôû thaønh moät nhaân vaät coù nhieàu quyeàn haønh, nhöng ñoàng thôøi caùc hình thöùc sinh hoaït daân chuû nhö ñaïi hoäi nhaân daân vaãn ñöôïc duy trì. Do thôøi kyø naøy vöøa coù thuû lónh quaân söï vöøa duy trì sinh hoaït daân chuû neân cheá ñoä aáy goïi laø cheá ñoä daân chuû quaân söï. Cheá ñoä daân chuû quaân söï chæ toàn taïi trong moät thôøi gian ngaén ôû moät soá nôi treân theá giôùi maø thoâi. Tuy vaäy cheá ñoä daân chuû quaân söï cuõng laø moät hình thöùc quùa ñoä sang xaõ hoäi coù nhaø nöôùc. Ñeán cuoái thieân kyû IV ñaàu thieân kyû III TCN, do söï phaùt trieån cuûa hieän töôïng phaân hoùa giai caáp, ôû moät soá nôi nhö Ai Caäp, Taây AÙ, Aán Ñoä, Ñoâng Nam AÂu, nhaø nöôùc ñaõ ra ñôøi. Taïi nhöõng nôi aáy, xaõ hoäi nguyeân thuûy ñeán ñaây ñaõ keát thuùc. III. Vaên hoùa nguyeân thuûy. Trong giai ñoaïn nguyeân thuûy, loaøi ngöôøi ñaõ tích luõy ñöôïc moät soá kieán thöùc veà caùc maët nhö y döôïc, soá hoïc, sinh hoïc… vaø cuõng ñaït ñöôïc moät soá thaønh töïu veà vaên hoïc ngheä thuaät, nhöng nhöõng thaønh töïu phong phuù nhaát laø veà maët toân giaùo vaø ngheä thuaät. 1. Toân giaùo. Bieåu hieän cuûa quan nieäm toân giaùo cuûa ngöôøi nguyeân thuûy goàm caùc maët sau ñaây: a. Toâ tem giaùo: Ngöôøi nguyeân thuûy thöôøng coù quan nieäm raèng ngöôøi vaø moät loaïi ñoäng vaät hay thöïc vaät naøo ñoù voán coù quan heä hoï haøng vôùi nhau, vaät ñoù cuøng sinh ra ñoàng thôøi vôùi thò toäc. Vaät ñoù ñöôïc goïi laø vaät toå (toâ tem). Ngöôøi môùi sinh ra töùc laø do vaät toå nhaäp vaøo thaân theå cuûa baø meï roài sinh ra, ngöôøi cheát thì laïi bieán thaønh vaät toå. Thò toäc thôø vaät toå naøo thì kieâng gieát haïi hoaïc aên thòt Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  11. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 10 - ñoäng vaät aáy. Veà sau coù moät soá ñoäng vaät ngöôøi ta chæ kieâng aên moät boä phaän naøo ñoù nhö ñaàu, gan… maø thoâi. b. Thôø linh hoàn ngöôøi cheát: Ngöôøi nguyeân thuûy tin raèng con ngöôøi coù linh hoàn, do ñoù sau khi cheát, con ngöôøi seõ soáng ôû moät theá giôùi khaùc. Xuaát phaùt töø quan nieäm aáy, ngöôøi nguyeân thuûy ñaõ ñaët ra nhieàu nghi leã trong vieäc mai taùng, ñoàng thôøi coøn choân theo ngöôøi cheát nhieàu ñoà duøng haøng ngaøy. c. Thôø caùc vaät töï nhieân: Xuaát phaùt töø quan nieäm “vaïn vaät höõu linh”, ngöôøi nguyeân thuûy thôø nhieàu thöù nhö maët trôøi, nöôùc, löûa, ñaù v.v… trong ñoù ñaëc bieät nhaát laø thôø caùc taûng ñaù lôùn. Ngaøy nay ôû nhieàu nôi vaãn coøn nhöõng taûng ñaù xeáp thaønh voøng troøn hoaëc xeáp thaønh haøng daøi. Ví duï ôû Phaùp coù moät baõi ñaù goàm 2813 taûng ñaù lôùn xeáp thaønh 13 haøng daøi, trong ñoù taûng ñaù lôùn nhaát cao 20 m, naëng 300 taán. Ngoaøi ra coøn coù nhöõng baøn ñaù hoaëc nhaø nhoû laøm baèng ñaù. Ñeán cuoái thôøi nguyeân thuûy, noäi dung vaø hình thöùc cuûa toân giaùo caøng phöùc taïp, quûy thaàn caøng nhieàu,do ñoù taàng lôùp thaày cuùng ñaõ ra ñôøi. 2. Ngheä thuaät: Ngheä thuaät thôøi nguyeân thuûy ñöôïc baûøo toàn ñeán ngaøy nay goàm nhöõng taùc phaåm thuoäc hai lónh vöïc hoäi hoïa vaø ñieâu khaéc. Treân vaùchcaùc hang ñaù ôû nhieàu nôi nay coøn giöõ laïi nhieàu böùc tranh khaù sinh ñoäng veõ caùc con vaät, caûnh saên baén, caûnh chieán tranh v.v…. Veà ñieâu khaéc, ñeà taøi chuû yeáu laø caùc ñoäng vaät vaø phuï nöõ. * * * Ñaëc ñieåm cuûa xaõ hoäi coâng xaõ nguyeân thuûy: 1. Quan heä saûn xuaát döïa treân cô sôû cheá ñoä coâng höõu veà tö lieäu saûn xuaát, do ñoù saûn phaåm laøm ra cuõng laø cuûa chung. Bôûi vaäy thôøi kyø naøy chöa coù giai caáp, chöa coù hieän töôïng aùp böùc boùc loät, chöa coù nhaø nöôùc. 2. Löïc löôïng saûn xuaát cuûa thôøi kyø naøy coøn raát thaáp keùm, ñôøi soáng cuûa con ngöôøi heát söùc gian khoå, xaõ hoäi phaùt trieån raát chaäm chaïp. Noäi dung oân taäp. 1/ Quùa trình hình thaønh loaøi ngöôøi. 2/ Tình hình coâng xaõ thò toäc maãu heä vaø thò toäc phuï heä (chuù yù nhöõng ñaëc ñeåm chính cuûa coâng xaõ thò toäc vaø söï khaùc nhau giöõa coâng xaõ thò toäc vaø coâng xaõ noâng thoân). Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  12. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 11 - Phaàn II. LÒCH SÖÛ PHÖÔNG ÑOÂNG COÅ ÑAÏI Baøi 1. Ai Caäp coå ñaïi I. Ñòa lyù vaø cö daân. Ai caäp ôû vuøng Ñoâng baéc Chaâu Phi, naèm doïc theo vuøng haï löu cuûa löu vöïc soâng Nin. Soâng Nin baét nguoàn töø vuøng xích ñaïo cuûa Chaâu Phi, daøi 6700 Km, nhöng phaàn chaûy qua Ai Caäp chæ daøi 700 km. Mieàn ñaát ñai do soâng Nin boài ñaép chæ roäng töø 15-25 km, ôû phí Baéc coù nôi roäng ñeán 50 km vì ôû ñaây soâng Nin chia laøm nhieàu nhaùnh tröôùc khi ñoå ra bieån. Haøng naêm, töø thaùng 6 ñeán thaùng 11,nöôùc soâng Nin daâng cao ñem theo moät löôïng phuø sa raát phong boài ñaép cho vuøng ñoàng baèng hai beân bôø ngaøy caøng theâm maøu môõ. Chính vì vaäy neàn kinh teá ôû ñaây phaùt trieån sôùm taïo ñieàu kieän cho Ai Caäp coù theå böôùc vaøo xaõ hoäi vaên minh sôùm nhaát theá giôùi. Tuy vaäy, veà maët ñòa hình, Ai Caäp laø moät nöôùc töông ñoái bò ñoùng kín: Phía Baéc giaùp Ñòa Trung Haûi, phía Ñoâng giaùp bieån Ñoû, phiaù Taây giaùp sa maïc Xahara, phía Nam giaùp moät vuøng nuùi hieåm trôû khoù qua laïi cuûa Nubi. Chæ coù ôû Ñoâng Baéc, vuøng keânh ñaøo Xuyeâ sau naøy, ngöôøi Ai Caäp coå ñaïi môùi coù theå qua laïi vôùi vuøng Taây AÙ. Ai Caäp chia laøm hai mieàn roõ reät theo doøng chaûy cuûa soâng Nin töø Nam leân Baéc: mieàn Thöôïng Ai Caäp (mieàn Nam) laø moät daûi löu vöïc heïp; mieàn Haï Ai Caäp (mieàn Baéc) laø moät ñoàng baèng hình tam giaùc. Cö daân Ai Caäp thôøi coå ñaïi laø ngöôøi Libi, ngöôøi da ñen vaø coù theå coù caû ngöôøi Xeâmít di cö töø chaâu AÙ tôùi nöõa. II. Caùc thôøi kyø lòch söû cuûa Ai Caäp coå ñaïi. Theo Maneâtoâng (Maneùthon), moät thaày tu kieâm söû gia Ai Caäp soáng vaøo theá kyû III TCN, taùc giaû quyeån “Lòch söû Ai Caäp” nay ñaõ thaát truyeàn thì lòch söû Ai Caäp coå ñaïi bao goàm 31 vöông trieàu. Treân cô sôû aáy, ngöôøi ta chia lòch söû Ai Caäp töø cuoái thieân kyû IV TCN ñeán cuoái thieân kyû I TCN thaønh 5 thôøi kyø: - Thôøi kyø Taûo vöông quoác (3200 – 3000 TCN) (1) - Thôøi kyø Coå vöông quoác (3000 – 2200 TCN). - Thôøi kyø Trung vöông quoác (2200 – 1570 TCN). 1 Veà nieân ñaïi caùc thôøi kyø lòch söû Ai Caäp coå ñaïi, caùc taøi lieäu ñöa ra nhöõng con soá khaùc nhau, vì vaäy nhöõng con soá naøy chæ coù yù nghóa töông ñoái.- Thôøi kyø Taân vöông quoác (1570 – 1090 TCN). Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  13. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 12 - - Thôøi Haäu kyø vöông quoác (1090 – 332 TCN). 1. Thôøi kyø Taûo Vöông quoác. Cö daân ñaàu tieân ôû Ai Caäp cuõng soáng trong xaõ hoäi nguyeân thuûy. Ñeán thieân kyû thöù IV TCN, coâng xaõ thò toäc tan raõ, coâng xaõ noâng thoân xuaát hieän. Daàn daàn caùc coâng xaõ noâng thoân lieân hôïp laïi thaønh caùc chaâu. Ñoù laø nhöõng nhaø nöôùc ñaàu tieân ôû Ai Caäp. Tieáp ñoù caùc chaâu laïi lieân hôïp vôùi nhau vaø hình thaønh hai mieàn goïi laø Thöôïng Ai Caäp vaø Haï Ai Caäp. Ñeán cuoái theá kyû IV TCN, hai mieàn ñaõ ñaáu tranh vôùi nhau, keát quûa laø Thöôïng Ai Caäp ñaõ thoáng nhaát ñöôïc Haï Ai Caäp. Sau khi thoáng nhaát, lòch söû Ai Caäp böôùc vaøo moät thôøi kyø goïi laø Taûo vöông quoác goàm hai vöông trieàu laø Vöông trieàu I vaø Vöông trieàu II. 2. Thôøi kyø Coå Vöông quoác. Thôøi kyø Coå vöông quoác bao goàm 8 vöông trieàu töø vöông trieàu III ñeán vöông trieàu X. Ñaây laø thôøi kyø lòch söû Ai Caäp coù moät böôùc phaùt trieån quan troïng. Chính söï phaùt trieån veà kinh teá vaø söï taêng cöôøng quyeàn löïc cuûa chính phuû trung öông ñaõ cho pheùp caùc Pharaoâng (vua) thuoäc caùc vöông trieàu III vaø vöông trieàu IV coù` theå huy ñoäng söùc ngöôøi söùc cuûa ñeå xaây cho mình nhöõng Kim töï thaùp noåi tieáng trong lòch söû. Tröôùc kia kinh ñoâ cuûa Ai Caäp ñoùng ôû Abiñoát nhöng baét ñaàu töø vöông trieàu III thì chuyeån ñeán Memphít. Söï thoáng nhaát huøng maïnh cuûa Ai Caäp chæ duy trì ñöôïc trong hai vöông trieàu III vaø IV, tieáp ñoù Ai Caäp böôùc vaøo thôøi kyø hoãn loaïn keùo daøi trong nhieàu theá kyû. 3. Thôøi kyø Trung Vöông quoác. Sau moät thôøi gian chia caét, ôû mieàn Baéc vaø mieàn Nam ñaõ hình thaønh hai trung taâm cuûa vieäc thoáng nhaát ñaát nöôùc laø Heâracleâoâpoâlít vaø Tebô (Theøbes) ñeán khoûang naêm 2200 TCN, moät laàn nöõa, mieàn Nam laïi thoáng nhaát ñöôïc caû nöôùc. Vua Mentuhoâteùp cuûa Tebô trôû thaønh vua cuûa caû Ai Caäp. Vöông trieàu XI baét ñaàu ñöôïc thaønh laäp. Thôøi kyø Trung Vöông quoác goàm 7 vöông trieàu (töø vöông trieàu XI ñeán vöông trieà XVII), nhöng trong ñoù thôøi kyø oån ñònh nhaát laø döôùi thôøi thoáng trò cuûa vöông trieàu XI vaø vöông trieà XII. Sau ñoù, thôøi Trung vöông quoác coù hai söï kieän noåi baät, ñoù laø cuoäc khôûi nghóa cuûa daân ngeøo vaø söï thoáng trò mieàn baéc Ai Caäp cuûa ngöôøi Hích Xoát. - Ñeán naêm 1750 TCN, do chính saùch aùp böùc boùc loät taøn baïo cuûa giai caáp thoáng trò, nhaân daân ôû kinh ñoâ ñaõ noåi daäy khôûi nghóa. Quaàn chuùng khôûi nghóa tröôùc heát ñeán baét vua, laät ñoå chính quyeàn trung öông. Caû boä maùy thoáng trò cuõ bò suïp ñoå, taát caû nhöõng ngöôøi trong cung bò ñuoåi khoûi cung ñình. Ngay sau ñoù, quaàn chuùng khôûi nghóa thaønh laäp chính quyeàn môùi, töï quûan lyù caùc maët haønh chính, tö phaùp vaø taøi chính. Tuy vaäy, cuoái cuøng cuoäc khôûi Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  14. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 13 - nghóa naøy khoâng traùnh khoûi bò thaát baïi, giai caáp thoáng trò laïi khoâi phuïc ñöôïc chính quyeàn cuûa mình. - Sau khi deïp taét ñöôïc ngoïn löûa ñaáu tranh cuûa quaàn chuùng nhaân khoâng laâu, Ai Caäp bò ngöôøi HíchXoát,moät boä toäc ôû vuøng Palextin xaâm nhaäp. Keát quûa laø naêm 1710 TCN, ngöôøi HíchXoát chinh phuïc ñöôïc mieàn Baéc Ai Caäp, laäp neân ôû ñaây moät vöông trieàu ngoaïi toäc roài laáy mieàn Baéc laøm ñòa baøn ñeå khoáng cheá caû mieàn Nam. Ngöôøi Hích Xoát thoáng trò Ai Caäp trong voøng 140 naêm, ñeán naêm 1570 môùi bò ñaùnh ñuoåi. 4. Thôøi kyø Taân vöông quoác. Thôøi kyø Taân vöông quoác bao goàm 3 vöông trieàu töø vöông trieàu XVIII ñeán vöông trieàu XX. Chính saùch thoáng trò cuûa ngöôøi Hích xoát laøm cho nhaân daân Ai Caäp heát söùc caêm phaãn, vì vaäy hoï khoâng ngöøng noåi daäy ñaáu tranh. Ñeán naêm 1570, vua Aùtmeùt (Ahmeøs) ôû mieàn Nam ñaõ laõnh ñaïo nhaân daân Ai Caäp ñaùnh ñuoåi ñöôïc ngöôøi Hích Xoát khoâi phuïc neàn ñoäc laäp vaø thoáng nhaát cho ñaát nöôùc. Atmeùt laø ngöôøi saùng laäp vöông trieàu XVIII, töø ñoù lòch söû Ai Caäp böôùc vaøo thôøi kyø Taân vöông quoác. Töø ñaây, Ai Caäp trôû thaønh moät nöôùc huøng maïnh. Treân cô sôû aáy, Atmeùt vaø nhöõng ngöôøi keá thöøa oâng ñaõ thi haønh chính saùch xaâm löôïc beân ngoaøi, do ñoù ñaõ bieán Ai Caäp thaønh moät ñeá quoác coù laõnh thoå bao goàm Libi, Nubi ôû Chaâu Phi vaø Xiri, Pheânixi, Palextin ôû Chaâu AÙ. Ñeán cuoái thôøi vöông trieàu XVIII, ôû Ai Caäp coù moät söï kieän quan troïng, ñoù laø cuoäc caûi caùch toân giaùo cuûa Íchnatoân. Nguyeân nhaân cuûa cuoäc caûi caùch toân giaùo naøy laø sau caùc cuoäc chieán tranh thaéng lôïi, caùc Pharaoâng Ai Caäp thöôøng ban caáp nhieàu cuûa caûi cho caùc ñeàn thôø thaàn maët trôøi Amoân, do ñoù ñaõ laøm cho theá löïc cuûa taàng lôùp taêng löõ (nhöõng ngöôøi haønh ngheà toân giaùo) ñeàn thôø thaàn Amoân nhaát laø caùc taêng löõ ôû kinh ñoâ Tebô maïnh haún leân. Döïa vaøo theá löïc kinh teá vaø uy löïc toân giaùo, taàng lôùp taêng löõ trôû neân coù vai troø quan troïng veà chính trò, coù theå cöû ngöôøi cuûa mình laøm Teå töôùng, bieán vua thaønh buø nhìn. Vì vaäy, ñeán ñaàu theá kyû XIV TCN, vua Amenhoâteùp IV ñaõ tieán haønh moät cuoäc caûi caùch nhaèm laøm yeáu theá löïc cuûa taàng lôùp taêng löõ ñeàn thôø thaàn Amoân, lòch söû goïi laø cuoäc caûi caùch toân giaùo Íchnatoân. Ñeå thöïc hieän muïc ñích cuûa mình, Amenhoâteùp IV chuû tröông thôø moät thaàn maët trôøi khaùc goïi laø thaàn Atoân, caám thôø cuùng taát caû caùc thaàn khaùc. OÂng coøn sai thôï ñaù ñi xoùa teân caùc thaàn khaéc treân töôøng nhaát laø teân thaàn Amoân. Baûn thaân oâng cuõng khoâng duøng hieäu Amenhoâteùp nöõa vì coù mang teân thaàn Amoân maø ñoåi thaønh Íchnatoân nghóa laø “Ngöôøi haàu cuûa thaàn Atoân”. Hôn nöõa Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  15. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 14 - Amenhoâteùp IV (Íchnatoân) coøn boû kinh ñoâ Tebô, nôi theá löïc taàng lôùp taêng löõ thôø thaàn Amoân raát maïnh, xaây döïng moät kinh ñoâ môùi vaø ñaët teân laø Akheâtatoân coù nghóa laø “Chaân trôøi cuûa thaàn Atoân”. Nhö vaäy, veà hình thöùc, cuoäc caûi caùch cuûa Amenhoâteùp IV laø moät cuoäc caûi caùch toân giaùo, nhöng thöïc chaát ñoù laø moät cuoäc ñaáu tranh chính trò nhaèm taêng cöôøng quyeàn löïc cuûa vua vaø chính phuû trung öông. Nhöõng bieän phaùp caûi caùch cuûa Amenhoâteùp IV chæ ñöôïc thöïc hieän trong thôøi gian trò vì cuûa oâng. Sau khi oâng cheát, caùc vua noái ngoâi daàn daàn xoùa boû caùc noäi dung caûi caùch, thaäm chí thaønh Akheâtatoân cuõng bò phaù huûy. Trong khi ñoù, vuøng Xiri, Palextin thuoäc Ai Caäp ñang bò ngöôøi Hítít, taán coâng. Cö daân ôû ñaây lieân minh vôùi ngöôøi Híttít ñeå choáng laïi Ai Caäp. Ñeán vöông trieàu XX, chính quyeàn trung öông caøng suy yeáu, xu höôùng chia caét ñaát nöôùc ngaøy caøng gia taêng. Ñeán khoaûng naêm 1090 TCN, thôøi kyø Taân vöông quoác keát thuùc. 5. Thôøi Haäu kyø vöông quoác. Töø vöông trieàu XXI trôû ñi laø thôøi Haäu kyø vöông quoác trong lòch söû Ai Caäp. Töø ñaây Ai Caäp luoân bò chia caùt traàm troïng, do vaäy ñaõ thaønh nôi thoáng trò cuûa caùc theá löïc beân ngoaøi. Vaøo giöõa theá kyû X TCN, moät thuû lónh quaân ñoäi ñaùnh thueâ Libi ñaõ daønh ñöôïc ngoâi Pharaoâng laäp ra moät vöông trieàu ngoaïi toäc. Ñeán theá kyû VIII TCN, ngöôøi Nubi ôû phía Nam ñaõ taán coâng Ai Caäp laät ñoå vöông trieàu cuûa ngöôøi Libi vaø thaønh laäp moät vöông trieàu ngoaïi toäc môùi vaøo naêm 726 TCN. Ñoù laø vöông trieàu XXV. - Naêm 671 TCN, Ai Caäp laïi bò Aùtxiri thoáng trò. - Naêm 654 TCN, moät quùy toäc ôû mieàn Baéc ñaõ laõnh ñaïo nhaân daân ñaùnh ñuoåi ñöôïc ngöôøi Aùtxiri laäp neân vöông trieàu XXVI (654 – 525 TCN). - Naêm 525 TCN, Ai Caäp bò BaTö xaâm löôïc vaø thoáng trò (525 – 332 TCN). - Naêm 332 TCN, Ai Caäp bò Aleáchxaêng Makeâñoânia chinh phuïc. Sau khi Aleáchxaêng cheát, Ai Caäp thuoäc quyeàn thoáng trò cuûa töôùng Ptoâleâmeâ vaø tieáp ñoù laø vöông trieàu Ptoâleâmeâ cho ñeán naêm 30 TCN thì bò nhaäp vaøo ñeá quoác LaMaõ. III. Tình hình kinh teá xaõ hoäi vaø boä maùy nhaø nöôùc. 1. Caùc ngaønh kinh teá a. Coâng cuï saûn xuaát: Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  16. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 15 - Thôøi Coå vöông quoác chæ môùi bieát duøng ñoàng ñoû. Thôøi Trung vöông quoác ñaõ duøng ñoàng pha thieác nhöng tæ leä thieác quùa cao neân chöa goïi laø ñoàng thau, ñoàng thôøi ñoàng ñoû vaãn giöõ vai troø chuû yeáu. Ñeán thôøi Taân vöông quoác, ñoàng thau môùi ñöôïc söû duïng roâng raõi, veà sau, saét ñaõ baét ñaàu xuaát hieän nhöng saét coøn raát hieám neân ñöôïc coi laø moät kim loaïi quùy. b. Noâng nghieäp: Noâng nghieäp laø cô sôû cuûa neàn kinh teá cuûa Ai Caäp coå ñaïi ñöôïc nhaø nöôùc raát quan taâm. - Töø thôøi Taûo vöông quoác ñaõ coù leã “xuoáng caøy”. Trong leã ñoù, vua ñoäi muõ mieän, caàm cuoác cuoác luoáng ñaát ñaàu tieân. Sau vua, coù ngöôøi caàm gioû gieo haït gioáng xuoáng luoáng ñaát vua vöøa môùi cuoác. - Thuûy lôïi coù vai troø quan troïng ñoái vôùi neàn noâng nghieäp cuûa nöôùc naøy, vì vaäy nhaø nöôùc raát quan taâm ñeán vieäc xaây döïng caùc coâng trình thuûy lôïi. Ñeán thôøi Taân vöông quoác, vieäc töôùi nöôùc do quan Teå töôùng quaûn lyù. - Tuy coâng cuï coøn thoâ sô nhöng nhôø ñaát ñai maøu môõ laïi bieát chuù yù ñeán thuûy lôïi neân neàn noâng nghieäp cuûa Ai Caäp ñaõ khaù phaùt trieån. Töø thôøi Coå vöông quoác, Ai Caäp ñaõ bieát troàng nhieàu loaïi caây nhö luùa mì, ñaïi maïch, ñaäu, rau, oâliu v.v… c. Thuû coâng nghieäp. Ai Caäp coù nhieàu kim loaïi quùy nhö vaøng, ñoàng, chì, keàn… vaø nhieàu loaïi ñaù trong ñoù coù nhieàu loaïi ñaù quùy nhö maõ naõo, bích ngoïc v.v… Ñoù laø nhöõng nguyeân lieäu giuùp cho caùc ngheà thuû coâng nhö ngheà luyeän kim, ngheà kim hoaøn,ngheà cheá taùc ñaù.v.v… phaùt trieån. Ngoaøi ra, töø sôùm Ai Caäp coøn coù caùc ngheà khaùc nhö ngheà laøm ñoà goám, ngheà deät, ngheà thuoäc da, ngheà laøm ñoà thuûy tinh. Ñeán thôøi Taân vöông quoác, ngöôøi Ai Caäp ñaõ cheá taïo ñöôïc thuûy tinh maøu vaø ñoà söù. d. Thöông nghieäp. - Töø thôøi Coå vöông quoác ñaõ coù trao ñoåi nhöng chæ môùi tieán haønh döôùi hình thöùc laáy vaät ñoåi vaät. Tuy vaäy töø thôøi kyø naøy ñaõ coù quan heä trao ñoåi vôùi nöôùc Pun ôû phía Nam vaø vôùi Xiri ôû phía Baéc. - Thôøi Trung vaø Taân vöông quoác, thöông nghieäp caøng phaùt trieån nhaát laø vieäc buoân baùn vôùi beân ngoaøi. Haøng hoùa quùy ñöôïc ñöa veà Ai Caäp ngaøy caøng nhieàu. Thôøi kyø naøy vaøng vaø baïc ñöôïc duøng laøm vaät moâi giôùi trong vieäc trao ñoåi. Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  17. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 16 - 2. Tình hình ruoäng ñaát : Quyeàn sôû höõu ruoäng ñaát ôû Ai Caäp coå ñaïi trong caùc thôøi kyø khoâng hoaøn toøan gioáng nhau. - Ñaàu thôøi coå vöông quoác, toaøn boä ruoäng ñaát trong nöôùc thuoäc quyeàn sôû höõu cuûa nhaø nöôùc. Treân cô sôû ñoù, vua giöõ laïi moät phaàn do mình tröïc tieáp quaûn lyù, moät phaàn ban caáp cho quùy toäc quan laïi ñeàn mieáu, moät phaàn giao cho caùc coâng xaõ noâng thoân. Phaàn ruoäng ñaát do vua vaø quan laïi quaûn lyù ñöôïc toå chöùc thaønh caùc noâng trang. - Cuoái thôøi Coå vöông quoác, moät soá coâng xaõ noâng thoân tan raõ. Ruoäng tö baét ñaàu xuaát hieän. - Thôøi Trung vaø Taân vöông quoác, coâng xaõ noâng thoân caøng tan raõ nhieàu, ruoäng tö caøng ngaøy caøng phaùt trieån. Tuy vaäy, quyeàn sôû höõu toái cao veà ruoäng ñaát vaãn thuoäc veà nhaø nöôùc töùc laø thuoäc veà vua. 3. Quan heä giai caáp. Trong xaõ hoäi Ai Caäp coå ñaïi coù caùc giai caáp vaø taàng lôùp sau ñaây: a. Giai caáp boùc loät: Giai caáp naøy goàm hai boä phaän chính laø vua quan vaø taêng löõ. Tö lieäu saûn xuaát chuû yeáu cuûa hoï laø ruoäng ñaát maø nguoàn ruoäng ñaát chuû yeáu laø do nhaø nöôùc ban taëng. Ñeå quaûn lyù vaø canh taùc ruoäng ñaát cuûa mình, caùc quan laïi vaø caùc ñeàn mieáu toå chöùc thaønh nhöõng noâng trang roài thueâ noâng daân noâng trang saûn xuaát ñeå thu hoaïch toaøn boä hoaëc giao ñaát cho noâng daân noâng trang caøy caáy roài thu ñòa toâ. Ngoaøi ruoäng ñaát, giai caáp naøy coøn coù raát nhieàu noâ leä. Moät boä phaän noâ leä cuõng coù tham gia saûn xuaát nhöng phaàn lôùn noâ leä bò söû duïng vaøo vieäc haàu haï. b. Giai caáp noâng daân. Giai caáp noâng daân laø giai caáp ñoâng ñaûo nhaát vaø laø giai caáp giöõ vai troø quan troïng nhaát trong ñôøi soáng kinh teá xaõ hoäi. Do quyeàn sôû höõu vaø quyeàn söû duïng ruoäng ñaát coù nhieàu loaïi khaùc nhau neân giai caáp noâng daân ôû Ai Caäp coå ñaïi bao goàm ba loaïi: noâng daân coâng xaõ, noâng daân noâng trang vaø noâng daân töï canh. Cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa lòch söû, tyû leä giöõa ba loaïi noâng daân ñoù tuy coù thay ñoåi nhöng noùi chung noâng daân coâng xaõ laø thaønh phaàn ñoâng ñaûo nhaát. Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  18. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 17 - Hoï caøy caáy ruoäng ñaát cuûa coâng xaõ chia cho nhöng hoï laø daân töï do vaø ñöôïc goïi laø “thaàn daân cuûa Vua”. Noâng daân töï canh laø loaïi noâng daân coù moät ít ruoäng ñaát rieâng. Loaïi naøy ñaõ xuaát hieän töø thôøi Coå vöông quoác. Veà soá löôïng, loaïi naøy chieám tyû leä raát nhoû. Noâng daân noâng trang laø loaïi noâng daân khoâng coù ruoäng ñaát. Hoï phaûi canh taùc ruoäng ñaát trong caùc noâng trang cuûa vua, quan, ñeàn mieáu. Noâng daân coâng xaõ vaø noâng daân töï canh coù nghóa vuï phaûi noäp thueá, ñi phu vaø ñi lính cho nhaø nöôùc, coøn noâng daân noâng trang thì hoaëc laø laøm vieäc roài ñöôïc nhaän thuø lao, hoaëc laø ñöôïc giao cho moät maûnh ñaát ñeå canh taùc roài phaûi noäp ñòa toâ. c. Giai caáp noâ leä. Giai caáp noâ leä ôû Ai Caäp coå ñaïi töông ñoái ñoâng. Nguoàn noâ leä chính laø tuø binh, nhöõng ngöôøi baûn xöù bò noâ dòch vaø nhöõng ngöôøi do caùc nöôùc leä thuoäc coáng naïp. Noâ leä thuoäc quyeàn sôû höõu cuûa nhaø nöôùc, cuûa vua, cuûa quùy toäc quan laïi, cuûa ñeàn mieáu, cuûa taêng löõ. Ngoaøi ra, moät soá binh lính, thôï thuû coâng, noâng daân khaù giaû cuõng coù noâ leä. Noâ leä phaàn lôùn bò söû duïng vaøo nhöõng coâng vieäc phi saûn xuaát nhö haàu haï chuû, laøm caùc coâng vieäc trong nhaø, xaây döïng caùc coâng trình kieán truùc v.v…. Coù moät soá noâ leä cuõng bò söû duïng vaøo vieäc saûn xuaát noâng nghieäp. Tuy vaäy, noùi chung vai troø cuûa giai caáp noâ leä trong neàn kinh teá cuûa Ai Caäp coå ñaïi raát coù haïn. 4. Taàng lôùp thôï thuû coâng: Taàng lôùp thôï thuû coâng ôû Ai Caäp coå ñaïi chia laøm hai loaïi: Loaïi thôï thuû coâng laøm vieäc trong caùc noâng trang cuûa quan laïi vaø ñeàn mieáu, vaø loaïi thôï thuû coâng töï do. Loaïi thôï thuû coâng laøm vieäc trong caùc noâng trang bò quaûn lyù raát chaët cheõ neân quyeàn töï do bò haïn cheá. Loaïi thôï thuû coâng töï do phaàn lôùn soáng ôû thaønh thò. Hoï laøm caùc ngheà nhö thôï giaøy, thôï moäc, thôï neà, thôï ñaù, thôï giaët, thôï caïo v.v… . Noùi chung hoï phaûi laøm vieäc raát vaát vaû nhöng ñôøi soáng raát khoå cöïc. Tuy nhieân trong ñoù coù moät soá ít coù cuoäc soáng khaù giaû. Ñoù laø nhöõng thôï thuû coâng ñöôïc laøm vieäc cho nhaø vua. Veà taàng lôùp buoân baùn thì maõi ñeán thôøi Taân vöông quoác môùi xuaát hieän, trong ñoù coù moät soá chuyeân baùn caùc thöù nhö löông thöïc, baùnh, röôïu, thòt v.v… do caùc ñeàn mieáu giao cho. Nhöõng ngöôøi naøy ñeàu bò leä thuoäc vaøo ñeàn Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  19. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 18 - mieáu. Ngoaøi ra coøn coù moät soá ngöôøi buoân baùn phuïc vuï cho tö nhaân. Noùi chung taàng lôùp buoân baùn ôû Ai Caäp coå ñaïi chöa phaùt trieån laém. 5. Boä maùy nhaø nöôùc. Boä maùy nhaø nöôùc Ai Caäp coå ñaïi ñöôïc toå chöùc theo cheá ñoä quaân chuû chuyeân cheá. Ñöùng ñaàu boä maùy nhaø nöôùc aáy laø vua ñöôïc goïi laø Pharaoâng coù nghóa laø “cung ñieän”. Pharaoâng laø ngöôøi coù quyeàn löïc voâ cuøng lôùn, laø ngöôøi ñöùng ñaàu veà chính trò vaø coøn ñöùng ñaàu veà toân giaùo. Pharaoâng Ai Caäp coøn ñöôïc thaàn thaùnh hoùa, ví duï vua saùng laäp vöông trieàu V ñöôïc noùi laø con cuûa moät nöõ tu syõ vôùi thaàn Ra. Chính nhôø coù uy quyeàn lôùn nhö vaäy neân nhieàu Pharaoâng ôû Ai Caäp ñaõ coù theå xaây cho mình nhöõng kim töï thaùp noåi tieáng. Döôùi vua laø moät boä maùy quan laïi trung öông vaø ñòa phöông maø ngöôøi ñöùng ñaàu laø Teå töôùng. Teå töôùng coù quyeàn quaûn lyù caùc coâng vieäc veà chính trò, taøi chính, kinh teá. Quan Teå töôùng cuõng laø quan chaùnh aùn toái cao. Caáp haønh chính ñòa phöông döôùi trung öông goïi laø Chaâu. Vieân quan ñöùng ñaàu caùc Chaâu goïi laø chaâu tröôûng. Chöùc quan naøy khoâng nhöõng coù quyeàn quaûn lyù moïi coâng vieäc ôû trong chaâu maø coøn laø ngöôøi ñöùng ñaàu toân giaùo ôû ñòa phöông. Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû
  20. Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 19 - Baøi 2. LÖÔÕNG HAØ COÅ ÑAÏI I. Ñòa lyù vaø cö daân. Löôõng Haø laø mieàn naèm giöõa hai soâng: soâng Tigrô ôû phía Ñoâng vaø soâng Ôphôraùt ôû phía Taây. Caû hai soâng naøy baét nguoàn töø mieàn röøng nuùi Acmeâria chaûy qua laõnh thoå nöôùc Iraéc ngaøy nay roài ñoå ra vònh Ba Tö. Veà muøa xuaân, tuyeát ôû cao nguyeân Acmeâria tan laøm nöôùc hai soâng Tigrô vaø Ôphôraùt daâng cao gaây neân luõ luït laøm ngaäp caû moät vuøng roäng lôùn. Chính nhôø nöôùc luït, ñaát ñai ôû ñaây khoâng ngöøng ñöôïc boài ñaép vaø trôû neân maøu môõ. Do löôïng phuø sa raát nhieàu neân sau maáy nghìn naêm bôø bieån cuûa vònh Ba Tö phaûi luøi xa gaàn 200 km. Vì vaäy, hai doøng soâng Tigrô vaø Ôphôraùt voán ñoå ra bieån baèng hai cöûa soâng khaùc nhau ñaõ nhaäp laïi thaønh moät doøng tröôùc khi ra bieån. Veà ñòa hình, Löôõng Haø laø moät vuøng maø khaép moïi phía khoâng coù nuùi non hieåm trôû che chaén, vì vaäy nôi naøy ñaõ trôû thaønh moät ñòa baøn ñeå nhieàu toäc khaùc nhau ñeán thaønh laäp quoác gia cuûa mình . Cö daân xöa nhaát ôû Löôõng Haø laø ngöôøi Xume. Ñeán thieân nieân kyû III TCN, ngöôøi Aùc caùt thuoäc toäc Xeâmít cuõng ñeán ñònh cö ôû Löôõng Haø. Cuoái thieân kyû III TCN moät chi nhaùnh cuûa ngöôøi Xeâmít laø ngöôøi Amoârít cuõng traøn vaøo Löôõng Haø. Trong quùa trình aáy, caùc toäc naøy ñaõ ñoàng hoùa vôùi nhau. II. Caùc quoác gia ôû Löôõng Haø coå ñaïi Töø khi baét ñaàu xuaát hieän nhaø nöôùc vaøo ñaàu thieân kyû III TCN ñeán cuoái thieân kyû I TCN, ôû Löôõng Haø ñaõ toàn taïi caùc quoác gia sau ñaây: 1. Nhöõng thaønh bang cuûa ngöôøi Xume. Vaøo khoaûng ñaàu thieân kyû III TCN, ôû mieàn Nam Löôõng Haø, nôi cöù truù cuûa ngöôøi Xume, do söï phaùt trieån caûu löïc löôïng saûn xuaát, do söï phaân hoùa giaøu ngheøo, ñaõ xuaát hieän nhieàu nhaø nöôùc nhoû laáy moät thaønh thò laøm trung taâm goïi laø thaønh bang. Ngöôøi ñöùng ñaàu nhöõng thaønh bang aáy goïi laø Pateâxi (vua). Giöõa caùc thaønh bang aáy thöôøng dieãn ra nhöõng cuoäc ñaáu tranh ñeå daønh ñaát ñai vaø nguoàn nöôùc. Ñeán giöõa thieân kyû III TCN, trong soá caùc thaønh bang ôû mieàn Nam Löôõng Haø noåi baät nhaát Lagaùt. Baèng nhieàu cuoäc chieán tranh lieân tieáp, Lagaùt ñaõ chinh phuïc ñöôïc nhieàu thaønh bang laân caän. Tuy vaäy trong noäi boä Lagaùt, vì Pateâxi chieám ñoaït taøi saûn cuûa ñeàn mieáu vaø taêng cöôøng aùp böùc boùc loät nhaân daân neân ñaõ dieãn ra moät cuoäc ñaáu tranh do Urucaghina laõnh ñaïo. Sau ñoù, Urucaghina ñöôïc leân laøm Pateâxi. Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản