58
NGHỆTHUẬT‑ARTS
NHỮNGNÉTĐẶCSẮCTRONGNGHỆTHUẬTTRANGTRÍ
TẠITHẠCHMỘTƯTHÔNGLĂNG‑HUẾ
NguyễnThịTrangNgà
TrườngĐạihọcSưphạmNghệthuậtTrungƯơng
Email꞉trangnga75@gmail.com
TưThônglănglànơichôncấthoànghậuDươngThịThục(TiênCung),vợvuaĐồngKhánh.Tạiđâyvớihệthống
trangtríchạmkhắctrênđá,nềđắpnổivớinhiềuđềtàivàkiểuthứctrangtríđặcsắcđãgópphầnlàmnêngiátrị
nghệthuậtchongôilăngnày.Đặcbiệttrongđócónhữngđềtàivàkiểuthứctrangtrítrênthạchmộ(mộđá)không
cóởnhữnglăngtẩmkháccủathờiNguyễn,vớinhữngkỹnăngchạmđácôngphu,tinhxảo.Bàiviếttậptrungnói
vềnhữnggiátrịtạohìnhtrangtríđặcsắc,độcđáonàyởthạchmộvàhướngđếnviệcvậndụngtronggiảngdạyghi
chépvốncổdântộcchosinhviên.
Từkhóa꞉Chạmkhắcđá,TiênCung,TưThônglăng,VạnVạn
TÓMTẮT
1.ĐẶTVẤNĐỀ
Huế‑CốđôcủaViệtNam‑khôngchỉnổitiếngvới
hệthốngkiếntrúccungđìnhcủacácvịvuatriều
Nguyễnmàcònlànơilưugiữnhiềulăngmộcủacác
hoànghậuvàcungtần,vớigiátrịnghệthuậtvàvăn
hóađặcsắc.Trongsốđó,TưThônglăng(còngọilà
lăngVạnVạn) ‑nơian nghỉcủaĐứcTiênCung
DươngThịThục,vợvuaĐồngKhánh‑làmộtditích
quantrọngnhưngvẫncònítđượckhaithácvềmặt
nghiêncứumỹthuật,đặcbiệtlànghệthuậttrangtrí
trênthạchmộ.
VớivịtríđặcbiệttrongdònglịchsửtriềuNguyễn,
TưThônglăngkhôngchỉmangýnghĩatâmlinhmà
cònlàmộtbiểutượngvănhóagiàutínhnghệthuật.
Thạchmộtạiđâyđượcchếtáccôngphu,thểhiện
trìnhđộchạmkhắcđátinhxảovớicácđềtàitrangtrí
độcđáonhưhìnhtượng“trúcthử”(chuộtchuiống
trúc),“tiêutượng”(voivàcâychuối),senhóarùa,
cácloàihoa,tráicâyquý,chimphượng...Cácyếutố
nàykhôngchỉmangtínhthẩmmỹcaomàcònchứa
đựnggiátrịbiểutượngsâusắc,phảnánhtưtưởng
vănhóa,tínngưỡngvàtriếtlýsốngcủangườixưa.
Tuynhiên,sovớicáclăngmộnổibậtkhácởHuế,
thạchmộtạiTưThônglăngvẫnchưađượckhảosát
vàphântíchđầyđủtrongcácnghiêncứuchuyênsâu
vềmỹthuậtcungđình.Cáccôngtrìnhhiệncóchủ
yếutậptrungvàokiếntrúctổngthểmàítchútrọng
đếncácyếutốtrangtrímangtínhbiểutrưngvàkỹ
thuậtchạmkhắc.Dođó,việcnghiêncứunhữngnét
đặcsắctrongnghệthuậttrangtrítạithạchmộnàylà
cầnthiếtnhằmlàmsángtỏgiátrịthẩmmỹ‑vănhóa,
đồngthờiđónggóptưliệuthiếtthựcchocôngtác
giảngdạyvàbảotồndisản.
Bàiviếtnàytậptrungphântíchnhữngđặcđiểmnổi
bậtcủanghệthuậtchạmkhắcđátạithạchmộTư
Thônglăng‑từđềtài,bốcục,kiểuthứcđếnkỹthuật
thểhiện‑nhằmchỉranhữngyếutốlàmnênbảnsắc
riêngchonghệthuậttrangtrítạiđây.Đồngthời,bài
viếthướngtớiviệcvậndụngcácgiátrịnàytrong
ISTINCTIVEFEATURESINTHEDECORATIVEARTOFSTONETOMBS
ATTƯTHÔNGMAUSOLEUMINHUE
TưThôngMausoleumistheburialsiteofEmpressDươngThịThục(TiênCung),wifeofEmperorĐồng
Khánh.Thedecorativesystemofstonecarvingsandreliefplasterwork,featuringavarietyofuniquemotifs
anddesigns,significantlycontributestotheartisticvalueofthismausoleum.Particularlynoteworthyarethe
motifsanddecorativestylesonthestonetombs,whicharenotfoundinothermausoleumsoftheNguyễn
Dynasty.Theseelementsdisplayelaborateandintricatestonecarvingtechniques.Thisarticlefocusesonthe
distinctiveanduniquedecorativefeaturesofthestonetombsandexplorestheirpotentialapplicationin
teachingtraditionalVietnameseheritagerecordingtostudents.
Keywords꞉Stonecarving,TiênCung,TưThôngMausoleum,VạnVạn
ABSTRACT
Ngàynhậnbài꞉14/03/2025 Ngàychấpnhậnđăng꞉18/04/2025Ngàynhậnbàisửasauphảnbiện꞉25/03/2025
SỐ53/2025
TẠPCHÍ
59
NGHỆTHUẬT‑ARTS
hoạtđộngdạyhọcmỹthuậtởbậcđạihọc,giúpsinh
viêntiếpcậnvàghichép,cáchđiệuhoavăncổmột
cáchhiệuquảvàsángtạohơn.
2.PHƯƠNGPHÁPNGHIÊNCỨU
Bàiviếtđượcthựchiệndựatrêncácphươngpháp
nghiêncứulíthuyết,phântích,tổnghợpcáctàiliệu
liên quan đến kiến trúc lăng tẩm, mỹ thuật thời
Nguyễnđãcôngbố,sosánh‑đốichiếuđặcđiểm
trangtrítạiTưThônglăngvớicáclăngmộhoànghậu
khácthờiNguyễnđểnhậndiệnđiểmtươngđồngvà
khácbiệt,từđóxácđịnhtínhđộcđáocủathạchmộ
này.Bàiviếtcũngsửdụngcácphươngphápnghiên
cứuđiềndã,nhằmquansát,điềutrathựcđịa, thu
thậpcácthôngtin,hìnhảnhtạithạchmộthuộckhuôn
viênTưThônglăng‑Huế.Trongcácđợtkhảosátvào
tháng02/2024,tácgiảđãxinđượcmộtsốýkiếncác
nhànghiêncứu,cácchuyêngiavềditíchHuế.Dữ
liệuthuthậpđượcxửlýbằngphươngpháptổnghợp,
hệthốnghóavàminhhọabằnghìnhảnhthựctế,đảm
bảotínhkhoahọc,chânxácvàtrựcquanchobàiviết.
3.NỘIDUNG
3.1KháiquátvềTưThônglăng
CốđôHuếlànơilưugiữnhiềucôngtrìnhkiếntrúc
cungđình thờiNguyễn cógiá trịlịch sửvànghệ
thuật,bêncạnhlăngcácvuacòncónhữnglăngcủa
cáchoànghậu,cungtầnvớinhiềugiátrịtạohìnhđộc
đáo,đặcsắc.TrongđócóTưThônglăng(còngọilà
lăngVạnVạn)nằmcáchtrungtâmthànhphốHuếvề
phíaNamchỉ1km,thuộclàngAnCựuTâyhiệnnay.
ĐâylànơibàDươngThịThục,tứcTiênCung(1868‑
1944)vợcủavuaĐồngKhánh,yênnghỉngànthu.Sử
triềuNguyễnghinhậnnăm1916,bàđượcphonglà
HoàngTháiphi,năm1924dướithờivuaKhảiĐịnh
làHoàngTháihậu,năm1933dướithờivuaBảoĐại
đượctônphonglàTháihoàngTháihậu.
TrongTừđiểnNhàNguyễn,tácgiảVõHươngAn
chobiết꞉“TiênCunglàcáchgọithườngdùngđểchỉ
sanhmẫucủavuaKhảiĐịnh.BàhúyDươngThị
ThụcngườilàngTrungKiến,huyệnPhúLộc,tỉnh
ThừaThiên,congáicủaPhúLộcQuậncôngDương
1
QuangHướng…mấtngày18.9.1944…” .Têngọi
lăngtẩmcủavuavàhoànggiađềuđượctriềuđình
quyđịnhtrongđiểnchếvớinhữngnguyêntắcdùng
thuậttừkhácnhaucóýnghĩasâusắcvềnhânsinh,
vũtrụđểđặttênlăngcácvuavàhoànghậu.Nghĩa
chữchínhcủacácchữtênlăngvua,lănghoànghậu
đềudotriềuđìnhđặtvàluônthểhiệnmốiliênhệvới
tênchínhcủalăngvua.VìvậykhilăngcủavuaĐồng
KhánhđượcgọilàTưLăng,thìlăngbàvợthứnhấtlà
NguyễnThịNhàn(mấtvàonăm1935)đượcđặttên
làTưMinhLăng(tứclăngThánhCung)vàlăngbà
DươngThịThụclàvợthứ2cótênlàTưThônglăng
(tứclàlăngTiênCung).TênVạnVạnđượcgọitheo
mộtthônglệtruyềnthốngdướitriềuNguyễn,xuất
pháttừquanniệmrằngphầnđấtđượcchọnđểxây
lăngvuaphảilà“Vạnniêncátcục”hay“Vạnniên
cátđịa”vàphầnđấtđượcchọnđểxâylăngchocha
mẹcủavuaphảilà“Vạnvạnniêncátcục”hoặc“Vạn
vạn niên cát địa”. Từ điển nhà Nguyễn của Võ
HươngAncũngkhẳngđịnh꞉“Vạnniênđạicátđịa.
Nhóm từ này dùng chỉ khu đấtmộcủa mẹvua”,
“NhàNguyễndùngtừVạnNiênđểgọingôiđấtđược
2
chọnlàmhuyệtmộcủavuahaycủahoànghậu..” và
tácgiảcònghilờidụcủavuaMinhMạngrằng꞉“Các
thánhđếminhvươngđờixưamuốncầunhiềuphúc
đềucódựđịnhđấttốtvạnniênđểmongtrờichocơ
đồlâudài“...lựatrướcngôi“Vạnniênđạicátđịa”
vàngôi“Vạnniêncátđịa”chođượcgầnchốnkhí
3
thiêngmàđểlạiphúcấmvềsau” .Khichọnđược
đấttốtđểxâylăngcủaTiênCung,triềuđìnhgọicuộc
đấtđólàVạnniêncátđịavàvìvậydângiangọitắtlà
lăngVạnVạn.Ngoàira,dotừtêncủalăngmàxóm
vensôngAnCựudẫntớilăngnàyđượcgọilàxóm
VạnVạn.
Nhìnchung,vềquymôcủaTưThônglăngtươngđối
bềthếởkhônggianmởkhárộnglớn,đượcquyhoạch
theocácnguyêntắcphongthủyphươngĐôngmột
cáchchặtchẽ,thậntrọngvàtriệtđểvềthếsông,núi
đồi,hướngchính,phụ.Lăngthựchiệnnghiêmngặt
thuyếtphongthủy,vớinúiNgựBìnhphíasaulàm
hậuchẩm,trướcmặtlăngcómộtkhenướcchảyqua
đượcdùnglàmyếutốminhđườngtheonguyênlý
phongthủycủalăngtẩmvuachúaxưa.Ngayhaibên
hồnướclàhaitrụbiểuxâybằnggạchkháđồsộ,hình
thứcrấtgầnvớitrụbiểulăngKhảiĐịnhđượcxây
trướclăngVạnVạnkhoảng20năm.Giữahaitrụbiểu
vàtâmtrụcchínhcủalănglàbứcbìnhphonghình
cuốnthưbềthếánngự,đâycũnglàbìnhphonglớn
nhấtkhôngchỉsovớicácbìnhphongcủalăngmà
cònlớnnhấttrongcácbìnhphonglăngnhữngbà
hoàngkhác,dùnglàmtiềnánvớitrangtríđắpnổinề
Hình1.VuaKhảiĐịnh,ĐứcTiênCungvàTháitửVĩnhThụy
(Nguồn꞉fabook꞉HuếCổphongLịchsửvàDisảntriềuNguyễn)
Hình2.ToàncảnhBửuthànhvàHuyềncung
lăngVạnVạn(TưThônglăng)(Nguồn꞉PhanPhan)
SỐ53/2025
TẠPCHÍ
60
NGHỆTHUẬT‑ARTS
hìnhchimphượngngậmsáchkiếm(Phượnghàmthư
kiếm)cùngcáchoavănmâysóngkhác.
Ngay sau bức bình phong chính là hồ Lục Thủy
(Nướcxanhmàulục)hìnhchữnhật,tiếpđếnlà3bậc
nềncaodầnchođếnBửuthànhvới2vòngthành,
vòngngoàicao4,5m,vòngtrongcao3mvàlàvòng
baocủahuyềncung.Bướcvào BửuThànhMôn‑
cổngduynhấtcủahuyềncunglàtấmcửađồngcủa
Bửuthành.Ngaykhivàocổngsẽgặpmộtbứcbình
phonghìnhcuốnthưuốnlượnchechắntrướchương
áncủamộphần.Mặttrướcbìnhphongđắpnổichữ
Thọ,mặtsaulàhìnhtượngđôichimphượngvờnmây
sóng.Ngaytrướcthạchmộlàhươngánhìnhkhốichữ
nhật,cao90cmđượclắpghéptừ3phiếnđáđược
chạmtrổthànhdạngsậpchânquỳ,vớihìnhcondơiở
giữatrênkhungtrangtrícủahươngán.Khácvớihình
ảnhdơitrongNgũphúc(Trườngthọ/Sốnglâu,Phú
quý/Địavịvàgiàucó,Khangninh/Mạnhkhỏe,Hiếu
đức/Nhânhậu,Thiệnchung/Sốnganlành),condơiở
hươngánmangýnghĩađemlạimaymắn,anbình
choconcháu.Hươngánđáchạmnhữnghìnhtrangtrí
mâysóng,tialửa,dảihoa dâyvàkiểu thứcchim
phượngmúavờnmâytrongvòngtròntheokiểuthức
Phượng đoàn (chim phượng trong vòng tròn mây
sóngnước).
ThạchmộnằmchínhgiữaBửuthànhđượctạodựng
trênmộtnềnlótđágồm3bậcđượcxâyvới4gócđều
cólancantrụđásathạchvớicácđỉnhlàhìnhbúpsen
vàtrangtrí8ôhộctráicâygồmcáccặptrangtríđào,
mãngcầu,xoài,lựu.Bộmáithạchmộkhágiốngvới
máikiểukiếntrúccổtruyềnthốngcủalăngvuaGia
LongvàlăngThoạiThánh(MẹvuaGiaLong),lăng
ThuậnThiênCaohoànghậu(VợvuaGiaLong,mẹ
vuaMinhMạng),lăngTừDũ(vợvuaThiệuTrị).
Trên các bờ nóc và mái là hình tượng đôi chim
phượngquayđầulại(phượnghồi)vàgiữabờnóclà
hìnhmặtnguyệttrònnhôtừnhữngdảimâysóng,đan
xen,nângđỡ,bồngbềnhbaoquanh.Saucùnglàbình
phong(Bìnhphonghậu)vớichấtliệunềđắpnổilên
tườngtrongcủaBửuthànhtheokiểuthứcchủđạolà
Ngũphúcvới4condơibốngócvàchữPhúckiểuđại
tựởgiữarấtphổbiếntrongtrangtríbìnhphongthời
HậuLêtrướcđóvàthờiNguyễnsaunày.
3.2.MộtsốhìnhtượngtrangtríđặcsắcởThạchmộ
Ngoàinhữngôhộcchínhtolớntrangtríhìnhchim
phượng,ởcácgóccủahuyềncungcónhữngôhộc
đứngđượckhắcchạmmộtcáchsốngđộngcácđềtài
trangtrícungđìnhkhác,trongđóchủđạolàcáckiểu
thứcmaiđiểu(hoamaivớichim),liễumã(câyliễu
vớiconngựa),tùnglộc(câythôngvớiconhươu),
trúc tước (cây trúc con chim), địa lan và chuồn
chuồn,gàvàhoamẫuđơn(Kimkê‑mẫuđơn).Tấtcả
đềutrongsựtĩnhlặng,lắngsâutinhthầntâmlinh,
tínhlễvànétđẹpnghệthuậtkínđáo,trầmlặngdành
chomộtbàhoàngquyềnquýthuộcvàobậcmẫunghi
thiênhạ.Trongđóhìnhtượngnhữngconvoivớicây
chuối(Tiêutượng)vàđặcbiệtlàhìnhtượngchuột
chuiốngtrúc(Trúcthử)làrấthiếmgặptrongtrangtrí
cungđìnhthờiNguyễn.
3.2.1Hìnhtượngchuộtchuiốngtrúc(trúcthử)
ThạchmộcủaTưThônglănglàmhoàntoànbằngđá
từnềnchođếnmáivàcáctrangtríchạmkhắcđátrên
mộvớimáiđákiểuTrúccáchcổlâu(Kiểukiếntrúc
nhàcổ).Trảiquathờigian,màuđáđãphainhạt,rêu
phongxámxỉnnhưngvẫncòngiữđượcnhữngnét
tạohìnhkhốichắckhỏe,nhữnghoavănmềmmại
Hình4.TácgiảtrướchồLụcThủyvàtrụbiểu
củalăng(Nguồn꞉Tácgiả)
Hình5.Hươngánvớihìnhdơi,mâycuộnvàphượng
vờnmây(Phượngđoàn)(Nguồn꞉Tácgiả)
Hình6.Đànvoivànhữngcâychuối(Tiêutượng)
Hình7.Thạchmộ(mặttrước)
(Nguồn꞉Tácgiả)
SỐ53/2025
TẠPCHÍ
61
NGHỆTHUẬT‑ARTS
khắcsâutrênmặtđáThanh.Ở4gócthạchmộđược
trangtrícácđềtàicâyliễuvàconngựa(liễumã),cây
chuốivàconvoi(tiêutượng),câytùngvàconnai
(tùnglộc),câyhoamaivàconchim(maiđiểu).Hoa
mẫuđơnvàchimtrĩ,gàrừng(kimkê‑mẫuđơn),con
bướm,chuồnchuồnvàcâylanđất(điệplan).Nét
chạmtrênđákhôngchỉtinhtế,mềmmạimàcònrất
chọnlọc,tránhsựrườmràvàdàyđặcnhưmộtsố
trangtríởlăngkhác.
Đặcbiệtlàôhộcđứngvớihìnhtượngnhữngcon
chuộtleotrèo,chuiôngtrúc(trúcthử)làkháhiếm
khôngchỉtrongtrangtrícungđìnhmàngaycảtrong
trangtrídângianởHuếcũngítgặp.Theoquanniệm
phươngĐông,conchuộtlàbiểutượngcủathầntài
chuộtcóthểnhảrachâubáuđểthỏamãnnguyện
vọngcầutài,chuộtchỉkêuchítchítkhilúagạođầy
bồ,nênngườixưachorằngtiếngchuộtkêulàđiềm
mayvềcuộcsốngdưgiả,đầyđủ.Câytrúcđượcdiễn
tảmềmmại,uốnlêntừngkhúcvớimắtláđượcdiễn
tảrõràng,nhánhcâyvươnratừnúiđáquatừngcụm
theobốcụcdọccủaôhộctạithạchmộ.Hìnhtượng
những chú chuột không chỉ làm vui nhộn cả bức
chạmmàcòntạoranhữngđiểmnhấnsinhđộngcủa
kiểuthứctrúcthửrấthiếmtrongmỹthuậtcổViệt
Nam.Mặtkhác,bảnnăngloàichuộtlàgiốngsinhsản
nhanh,sốngbầyđànnêndângiancòncoichuộtlà
tượngtrưngchosựsinhsôi,viênmãn,thịnhvượng,
sumvầy.Câytrúcngoàiýnghĩabiểutượngcủasự
thanhcao,vữngchãikhikếthợpvớihìnhtượngcon
chuộtlạimởrộngýnghĩachokiểuthứctrúcthử,với
tínhẩndụvềsựvượtkhó,cầumaymắn,giàucó,no
ấmlâudàichoconcháu.Trongvănhóamỹthuật
phươngĐôngnóichungvàvănhóamỹthuậtViệt
Nam,TrungHoanóiriêngchúngtađềucóthểtìm
thấynhữngtranhdângianvẽchuộtchonămcongiáp
(Tý)vànhữngđiểntíchcáttườngmàconchuộtlà
nhânvậtchínhđemlạivậnmay,sựvuivẻvàthịnhan.
Conchuộtcònlàbiểutượngcủasựtrungthực,lòng
vịtha,hàophóng,cầutàivàrấtgiỏiởtínhthíchnghi
giữavạnvật.Theomộtđiểntíchkhác,chuộtcòncó
khảnăngbiếttrướctaiương,lũlụtvàbáotrướccho
conngườitránhkhỏinạnhồngthủykhủngkhiếpmà
sửsáchthờicổđạihaynhắcđến.Vớicưdânphương
Đôngcủanềnvănminhlúanước,conchuộtlàmột
hìnhảnhbìnhdị,gầngũi,đầygắnbóvàđemlạisự
maymắnchocuộcsốngnođủ,bìnhan.
3.2.2Hìnhtượngchimphượng꞉
Theođiểntích,chimphượnglàhìnhảnhtượngtrưng
chosắcđẹpvàđứchạnhcủangườiphụnữ,vìvậy
chimphượngtrởthànhlinhvậtgiữvịtríchủđạo
trongtrangtríởTưThônglăng.TrongĐạilễphục
ViệtNamthờiNguyễn,tácgiảTrầnĐìnhSơnchú
giảihầuhếtđồdùng,vậtdụngdànhchocáchoàng
hậu,cungtần như mũ,áo, hài, khănchít...đều có
trangtríthêuhìnhchimphượng,nhưmũhoànghậu
cóđếnchínchimphượng,còncungtần꞉“Mũđínhba
hìnhchimphượng,mộtkẹptóchìnhvàng...dệtchim
4
phượnghìnhtròn..” .Hìnhtượngchimphượngxuất
hiệntừlâutrongmỹthuậtcổcủangườiViệtnhưngrõ
nhấtlàtừthờiTiềnLê(981‑1009)vớinhữnggạch
trangtríđấtnungcóhìnhchimphượng.SangthờiLý
(1009‑1225)vàthờiTrần(1226‑1400)hìnhchim
phụngxuấthiệnnhiềuhơntrongnhữngphùđiêuđất
nungởtrangtríkiếntrúcHoàngThành.Dướithời
HậuLê(1427‑1788)chimphượngcómặtởnhiều
chấtliệu,từchạmkhắcdângianởđìnhlàngchođến
trangtríđồgốm,chạmgỗsơnsonthếpvàng.Tuy
nhiên,theotácgiảTrầnLâmBiềnchorằngcáchóa
thâncủaphượng,vớinhữngbiếnthểvàkiểuthức
trangtrí“hóa”꞉“…làsảnphẩmcủagiaiđoạncuối
thếkỷXIXtrởvềsau,thờikỳmàuyquyềncủatriều
đìnhNguyễnbịsuysụpvàtầnglớpNhosĩđãphần
5
nàothấtthế...” .Chimphượngđượctônlàmvuacủa
cảloàichim(Báchđiểuchivương)làdohìnhảnhđã
đượcthầnthoạilinhhóa,làsựđạidiệnchotínhnữ,vì
vậy ở Tư Thông lăng trang trí chủ đạo là chim
phượng.TạithạchmộcủaTưThônglăng,cáctrang
tríchimphượngđượcdiễntảởcácbốcụclớntrước
sauvàhaibêntảhữucủathạchmộ.Baogồmsựdiễn
tảdảihoavăndâylụakếthợpvânmâysónghìnhnấm
linhchi,xoắnvớicâynhưý.Sựdiễntảvớinhữngchi
tiếtmắtnhỏ,cáclớplôngvũđanxen,lấplóvàonhau,
sựvậnđộngcủadảimâylụatrênhìnhphượngtạocho
bốcụccủaôhộclớnnhỏcủathạchmộmộtsựsống
động,lôicuốn.Điềunàythậtkhácvớinhữnggìmà
chúngtatưởngtượngvềlăngmộlànơithườngutịch,
tĩnhlặng,buồnbã.Đâycũnglàmộtquanniệmsống
gửithácvềinđậmtrongtưtưởngcủađạoNhovàtriết
lýsắcsắckhôngkhôngvôthườngcủaPhậtgiáo,nơi
đềcaosựthanhtịnh,trongkhônggianmâytrời,vườn
cảnh,rừng,suốikhenướchữutình.
Việclựachọnđáđểchạmhìnhphượngcóđượcsức
sốngđòihỏinhữngngườithợchạmphảicósựtìm
kiếm,lựachọncôngphuvềloạiđáởcácmỏđátrong
nước.Vìvậytathấyởlancanhuyềncunglàđácát(sa
thạch)củaQuảngNam,BìnhĐịnhkhitrảiquathời
giansẽbịxámthâmđen,mọcrêucònởthạchmộlàđá
thanh(đáxanh)dùthờigiancóbàomònnhưngvẫn
khángrêuvàánhsắctrắngxanhđụccủaloạiđávôitự
nhiên,cóđộbềncứngcaobởiđólàloạiđátrầmtích
cùngloạiđáthanhkhaitháctừThanhHóatrangtríở
cáclăngvuavàbàhoàngkhác.Cùngvớinhữngôhộc
quảphậtthủ,lựu,quảđào,xoàihoalávớinhữngkhối
lớn,cácđôiphượngnhưhòamìnhvàokhônggian
hoatrái,mâylửa,vớikhônggiantrảirộngđahướng
linhthiên.Sựbiểutảkhốinétvàhoavănphụhọa
trangtríchimphượngdùmộtconhayđôiphượngvẫn
rấthàihòaởthạchmộcủaTưThônglăng.
Nhữngnéttinhtếvàđầytàihoacủangườithợđáthời
Nguyễnthểhiệnquanhữngnétchạmnétkhắcthanh
SỐ53/2025
TẠPCHÍ
62
NGHỆTHUẬT‑ARTS
thoát,nhữngnéttỉatảvừađủvàtinhtế,thốngnhất
vớihìnhtượngchính.
SovớinhữngcôngtrìnhkhácthờiNguyễncótrang
tríhìnhchimphượng,tạithạchmộcủaTưThông
lăng là những bức chạm chim phượng lớn nhất,
chiếmlĩnhmảngtrangtríôhộctonhất,vớisựdiễntả
sựsinhđộng,hướngvềsựlinhthiêng,nổibậttrên
nềnđánhưgợimởvềvũtrụbaola,vôtận.
3.2.3.Hìnhtượngvoivàcâychuối(tiêutượng)
TạithạchmộcủaTưThônglăngcómộtôhộctrang
tríhìnhtượng2convoibênbụichuốitrêngóccuối
củamộvớisựsinhđộngvàdiễntảđầyấntượng,
chínhxác.Kiểuthứctiêutượngđãlàmchothạchmộ
vốntưởngrấtkỳbí,lạicónétbìnhdị,đờithườnggần
gũi,manghơithởthiênnhiênấmáp,tươimát.Bốcục
đềtàitiêutượngcũngtươngtựnhưbốcụctrangtrí
đànchuộtvớicâytrúctheohướngvậnđộngcủatrục
đứngtạiôhộcđánày.NhàNguyễnđềcaoNhogiáo
nhưngvẫntôntrọngtínngưỡngthờPhậtởcáchậu
phi,cungnữtrongcung,vìvậyngaytrongHoàng
Thành,cạnhphíangoàicủaTửCấmthànhvẫncó
mộtamnhỏgọilàamPhướcThọ(còngọilàgác
KhươngNinh)nhưchùanhỏ dànhchocáchoàng
hậu,cungphicúngbáitheonghilễnhàPhậtvàcũng
lànơithờthánh.SựảnhhưởngcủaPhậtgiáotrong
trangtrícungđìnhNguyễnrõnhấtlàởtrangtríchữ
Vạn,hìnhảnhhồlô(bầuTháiCực)vànhữngđiển
tíchliênquanđếnPhậtgiáo.Trongđóhìnhtượngtiêu
tượnglàmộttrongnhữngvídụsinhđộngcómặt
khôngphảilànhiềutrongtrangtríthờiNguyễnvà
cànghiếmhoitrêncácbứcchạmđá.TrongSổtay
PhậtgiáoTâyTạngcủaRobertBeercóviết꞉“Hoàng
hậuMaya,mẹĐứcPhật,nằmmơthấymộtconvoi
6
trắngsáungàđivàobụngbàkhithụthai.” .Lýgiải
vềsựcómặtngàycàngnhiềuảnhhưởngcủaPhật
giáotrongmỹthuậtthờiNguyễn,tácgiảPhanCẩm
Thượngchorằng꞉“...bánhxeluânhồivẫnquayđã
dựngnêntấmmànhưvôvĩnhviễnmàtinhthầnduylý
7
Nhogiáokhôngbaogiờcắtnghĩađược..” .Tươngtự
nhưnhiềudấutíchtrangtríPhậtgiáokhácxuấthiện
trongnghệthuậtcungđìnhthờiNguyễnnơimàNho
giáongựtrị,nhưchữVạn,tráibầuthắt(hồlô),lá
ngãi,nútthắthuyềnbívv...sựxuấthiệnmộtsốđềtài,
kiểuthứctrangtrítừPhậtgiáoởkhônggiansinh
hoạt,nơilăngtẩmcủacácbàhoànglàđiềurấtdễ
hiểu.Nhờvậyđãtạonênmộtsựhàihòatamgiáorất
nhuầnnhuyễn,ýnhịvàcũngkhálạtrongnghệthuật
trangtríthờiNguyễn.
Nhưvậy,hìnhảnhtiêutượngcómộtdấuvếtnguồn
ảnhhưởngtừPhậtgiáovàxuấthiệnởlăngmộthoàng
hậuthờiNguyễnlàkhôngcógìlạ.Trướcđóchúngta
cũngtìmthấyđềtàinàytrongtrangtríkhảmsứởđiện
MinhThành(lăngvuaGiaLong),trangtrítạilăng
Thánh Cung (Hoàng hậu thứ nhất của vua Đồng
Khánh).Nhưngnóichunglàchúngítxuấthiệnvà
khôngtrangtrígắnbógầnngaytrênmộphầnnhưở
TưThônglăng,nơihoànghậuthứ2củavuaĐồng
KhánhlàbàDươngThịThụcannghỉ.
Suychocùng,bốcụctrangtríchủđạoởthạchmộcủa
TưThônglăngvẫnlàbốcụctheonguyênlýôhộcrất
quenthuộcvàphổbiến,rấtđadạngtrongtrangtrí
thờiNguyễn.NghệthuậttrangtríthờiNguyễnđãtạo
ranhữngnguyênlýbốcụcđặcsắc,độcđáo,tạoranét
Huế,dấuấnHuếtinhtếchínhlàởkiểucáchbốcụcô
hộctheodảivàbaoquanhthạchmộnhưvậy.Ngoài
nhữngbốcụctrangtríquenthuộccòncómộtlối
trangtrítheohìnhthứcchiaôxennhauvớinhữngtrái
câytrongcácôhộcởlancan,cácôhộcchínhtrangtrí
tứthờivàchimphượngởthạchmộcủaTưThông
lăngđemlạimộtcáinhìnkhátoànvẹnvềhiệuquả
trangtrínàytạilăngcácvua,hoànghậuthờiNguyễn.
3.2.4.Hìnhtượngquảquý
Baoquanhlancanởthạchmộlàcácôhộcdiễntảmột
sốquảquýbaogồmmỗithứ2quả꞉mảngcầu,Phật
thủ,lựuvàxoài.Tấtcảđềuởdạngtảthựcvớinét
chạmsâu,tảkỹnhưngvớikíchthướclớnhơnvật
thật.Mỗithứquảđềucóđôivàcócọng,lácànhmột
Hình8và9.Hìnhchimphượngngậmsách,kiếm(Phượnghàmthưkiếm)
vàđôiphượngvờnmâylửa,mặtnguyệt
(Songphượngchầumặtnguyệtâmdương)(Nguồn꞉Tácgiả)
Hình10và11.Lưỡngphượngchầumặtnguyệtvàphượnghàmthư
(Nguồn꞉Tácgiả)
Hình12.Đànvoivànhữngcâychuối(Tiêutượng)
Hình13.Thạchmộ(mặttrước)(Nguồn꞉Tácgiả)
SỐ53/2025
TẠPCHÍ