GIÁO TRÌNH
VỆ SINH PHÒNG
BỆNH
1
Bài 1
MÔI TRƯỜNG VÀ SỨC KHỎE
TÁC HẠI CỦA MÔI TRƯỜNG ĐỐI VỚI SỨC KHỎE CON NGƯỜI
MỤC TIÊU
Sau khi học xong bài này, học sinh có khả năng:
1. Nêu được định nghĩa về môi trường và sức khỏe.
2. Trình bày được phân loại môi trường, tác động của ô nhiễm môi trường không khí
đến sức khỏe con người và biện pháp đề phòng.
3. Đánh giá được tác động của môi trường nước, đất đến sức khỏe con người và biện
pháp đề phòng.
NỘI DUNG
I. ĐẠI CƯƠNG
- Nguyên lý của sinh thái học hiện đại là mối tương quan qua lại giữa con người và
môi trường.
- Một cá thể, một quần thể đều sống trong môi trường đặc trưng của mình; không có
môi trường thì sinh vật không thể tồn tại được.
- Khi môi trường thích hợp thì sinh vật sẽ sống ổn định và phát triển, nhưng khi môi
trường bị suy thoái thì sinh vật cũng bị suy giảm về số lượng và chất lượng.
- Môi trường mà con người sống trong đó gọi là môi trường sống gồm môi trường
bên ngoai (ngoại môi) là tự nhiên và xã hội, môi trường bên trong cơ thể (nội môi). Con
người bị tác động và chi phối bởi môi trường sống. Gặp môi trường tốt thì cơ thể khỏe
mạnh, không bệnh tật và trường thọ. Ngược lại môi trường xấu sẽ làm suy giảm sức khỏe
và phát sinh nhiều bệnh tật. Trên thế giới, có những nước, vùng tuổi thọ của người dân rất
cao điển hình như nước Nhật, nhưng cũng có những vùng tuổi thọ của người dân rất thấp.
Hiện nay do tình trạng nghèo đói và bệnh AIDS, có những nước tuổi thọ trung bình của
người dân giảm rất nhanh chỉ còn 35 tuổi.
- Môi trường tự nhiên là những yếu tố thời tiết, khí hậu và các điều kiện tự nhiên
khác phụ thuộc vào địa lý của từng vùng miền lãnh thổ như độ cao, gió màu và các yếu tố
liên quan đến nó. Ở nước ta là nhiệt đới gió mùa, miền Bắc với 4 mùa xuân, hạ, thu, đông
mà người xưa đã khái quát: xuân sinh, hạ trưởng, thu liệm, đông tàn và con người đã lợi
dụng các yếu tố tự nhiên cớ lợi cho sức khoẻ đó là sống hài hòa với thiên nhiên . Miền Nam
có 2 mùa là mùa khô và mùa mưa. Với đặc điểm nhiệt độ, độ ẩm, gió mùa và các yếu tố
liên quan như cây cối, sông ngòi, côn trùng nên mỗi vùng có những bệnh đặc thù riêng. Dù
khác nhau nhưng thiên nhiên bao giờ cũng có nắng, gió, lạnh, ẩm, khô, nóng hàng ngày,
2
hàng giờ tác động vào con người. Khi có sự thay đổi bất thường con người không thích
ứng kịp, cơ thể mệt mỏi, sức đề kháng giảm làm cho bệnh phát sinh, phát triển.
- Các yếu tố giàu nghèo, lối sống văn hóa nhất là văn hóa ẩm thực, thói quen ăn
uống, quan niệm về bệnh tật, ý thức phòng bệnh kể cả thói quen dùng thuốc đều có tác
động tích cực, tiêu cực đến đời sống, sức khỏe con người. Ngày nay đô thị hóa nhanh, công
nghiệp phát triển, tình trạng di dân, phong cách sống mới, ô nhiễm môi trường đang làm
thay đổi cơ cấu và tình trạng bệnh tật, một số bệnh nhà giàu đang tăng nhanh nhất là tai nạn
giao thông, các tệ nạn ma túy mại dâm, AIDS phá huỷ trầm trọng sức khỏe con người và
làm suy thoái giống nòi.
- Cùng với môi trường bên ngoài, môi trường bên trong con người (nội môi) càng
đặc biệt quan trọng đối với sức khỏe mỗi người. Các dịch thể, các men, các yếu tố sinh hóa,
huyết học... cần cho sự sống và là chỉ báo khi cơ thể bị bệnh.
- Các trạng thái, tâm lý, tinh thần và tình cảm của con người nếu không được cân
bằng cũng gây bệnh tật.
- Các yếu tố ăn uống, lao động, hít thở... vừa có yếu tố nội môi vừa có yếu tố nội
môi. Thức ăn từ bên ngoài là yếu tố nội môi qua quá trình tiêu hóa thành chất dinh dưỡng
là yếu tố nội môi. Không khí từ bên ngoài nội môi khi qua phổi ôxi thành cácboníc là nội
môi. Lao động ở môi trường ngoại môi nhưng cơ bắp hoạt động tăng cường ôxi.. đào thải
mồ hôi là nội môi.
Như vậy thiên nhiên- xã hội - con người là tổng thể cần có sự hài hòa.
II. MÔI TRƯỜNG
2.1. Môi trường là gì?
Theo luật bảo vệ sức khỏe môi trường Việt nam (2005): Môi trường bao gồm các
yếu tố tự nhiên và nhân tạo bao quanh một người hoặc một nhóm người và có ảnh
hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại phát triển của con người và sinh vật.
2.2. Sức khỏe là gì?
Sức khỏe là tình trạng thoải mái cả về thể chất, tâm thần và xã hội, chứ không
chỉ đơn thuần là không có bệnh tật.
2.3. Sức khỏe môi trường là gì?
Sức khỏe môi trường là tạo ra và duy trì một môi trường trong lành, bền vững để
nâng cao sức khỏe cộng đồng.
2.4. Môi trường lành mạnh:
2.4.1. Bầu không khí trong sạch: Không khí rất cần cho sự sống, nếu thiếu không khí con
người sẽ chết chỉ sau và phút.
2.4.2. Đủ nước sạch cho ăn uống và sinh hoạt
3
Trung bình mỗi người cần uống tối thiểu 2l/nước/ngày. Nếu sau 4 ngày không có
nước con người sẽ chết. Nước rất cần thiết cho thực vật, động vật và nông nghiệp.
2.4.3. Đủ thực phẩm và thực phẩm an toàn:
Thực phẩm cung cấp năng lượng cho con người, tùy vào trọng lượng cơ thể và các
hoạt động về thể lực mà con người cần khoảng 1000- 2000calo năng lượng/ngày. Nếu
không có thực phẩm con người sẽ chết sau 4 tuần.
III. ẢNH HƯỞNG CỦA MÔI TRƯỜNG ĐẾN SỨC KHỎE
Khi môi trường trong sạch, thì sức khỏe con người cũng được duy trì và phát triển;
khi môi trường bắt đầu có sự ô nhiễm, suy thoái hay hủy hoại thì bắt đầu có những tác
động xấu đến sức khỏe con người.
3.1. Ô nhiễm môi trường
3.1.1. Tác động của môi trường tới sức khỏe:
- Tác động trực tiếp: Một số yếu tố có nguy cơ tác động trực tiếp tới các cơ quan:
mắt, tai, da và niêm mạc như: nhiệt độ, ánh sáng, tiếng ồn, độ ẩm, chất phóng xạ…
- Tác động gián tiếp: Một số yếu tố có nguy cơ tác động vào cơ thể con người
qua một môi trường trung gian như: không khí, đất, nước,…
Các yếu tố tác động: nhiệt độ, ánh sáng,
chất phóng xạ, tiếng ồn, độ ẩm…
Cơ thể người
Hình 1.Tác động trực tiếp
Môi trường trung gian:
đất, nước, không khí…
Các yếu tố tác động
Hình 2. Tác động gián tiếp
3.1.2. Các yếu tố của môi trường tác động đến sức khỏe con người:
3.1.2.1. Các yếu tố vật lý: khí hậu, tiếng ồn, ánh sáng,bức xạ,gánh nặng lao
động. Bên cạnh yếu tố vật lý còn có những yếu tố hóa học như bụi, hóa chất,
thuốc men, chất kích thích da, thực phẩm...
3.1.2.2. Môi trường sinh học: Động vật, thực vật, ký sinh trùng, vi khuẩn, virus,
các yếu tố di truyền...
4.1.2.3. Môi trường xã hội như stress, mối quan hệ giữa con người với con
người, môi trường làm việc, trả lương, làm ca...
3.2 Tác động của ô nhiễm môi trường không khí tới sức khỏe
3.2.1. Định nghĩa
4
Ô nhiễm không khí là hậu quả của sự phát thải các chất nguy hại vào khí
quyển với nồng độ vượt qua ngưỡng chịu đựng của các quá trình tự nhiên
gây ra những tác động có hại cho người và sinh vật.
3.2.2. Các nguồn gây ô nhiễm môi trường không khí
*Có hai loại nguồn gây ô nhiễm môi trường không khí:
- Nguồn ô nhiễm thiên nhiên như núi lửa, đất, sa mạc, nước biển bay hơi, lũ lụt.
- Nguồn nhiễm nhân tạo do các hoạt động của con người gây ra như các quá trình sản
xuất công nghiệp, giao thông, sinh hoạt.
* Nguồn ô nhiễm công nghiệp:
Hình 1. Ô nhiễm không khí do các chất thải của nhà máy
- Công nghiệp luyện kim: các chất gây ô nhiễm SO2, H2S, NH3, CO, CO2.
- Công nghiệp vật liệu xây dựng: các chất gây ô nhiễm SO2, CO, NO2.
- Công nghiệp nhiệt điện: các chất gây ô nhiễm là bụi than, SO2, CO.
- Công nghiệp hóa chất và luyện kim màu: là hơi axit , VCO3, florua, xyanua.
- Các lò đốt khí thải: SO2, CO, NO2, HCL, HF...
* Nguồn ô nhiễm do giao thông: là khí CO, NOX và bụi...
* Nguồn ô nhiễm do công nghiệp xây dựng: là bụi PM10, bụi này mắt thường không
nhìn thấy được, bụi diesel- DPM bụi này có chứa bồ hóng, sunfat, silicat...
* Nguồn ô nhiễm do sinh hoạt của con người đó là lò sưởi, bếp đun sử dụng nhiên liệu
đốt như than, ga...
3.2.3. Những ảnh hưởng của ô nhiễm không khí
* Ảnh hưởng của ô nhiễm không khí lên sức khỏe
Con người tiếp xúc với môi trường không khí bị ô nhiễm, tùy theo mức độ và thời
gian tiếp xúc với các yếu tố đó mà con người có thể mắc phải một số bệnh:
-Gây nên tình trạng nhiễm độc cấp.
- Gây các bệnh viêm đường hô hấp cấp và mạn tính.