Học thuyết phân chia quyền lực với nhiệm vụ xây dựng
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Về mặt khoa học, chủ nghĩa Mác coi phân quyền thực chất chỉ là sự phân công lao
động bình thường trong nội bộ bộ máy nhà nước, với một số nhân viên làm công
việc lập pháp, một số làm công việc hành pháp, và một số làm công việc tư pháp;
sự chuyên trách ấy nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của nhà nước, cũng giống
như sự phân công lao động nhằm nâng cao năng suất trong các nhà máy công
nghiệp của chủ tư bản.
Trong suốt một thời kỳ dài, các học giả của chủ nghĩa cộng sản đều gán tư tưởng
phân quyền cũng như nguyên tắc phân quyền cho bộ máy nhà nước tư sản, mà phủ
nhận việc áp dụng nó trong tổ chức bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa.
Ở Việt Nam cũng đã có một thời kỳ như vậy. Do chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ
Hiến pháp Liên bang xã hội chủ nghĩa Xô viết 1977, mà bản Hiến pháp năm 1980
của nước ta được xem là biểu hiện cao độ nhất của nguyên tắc tập quyền: chỉ có
chức năng tư pháp là được tách ra tương đối độc lập, còn chức năng lập pháp và
hành pháp thì gần như nhập lại làm một.
Nhưng ngày nay quá trình hội nhập quốc tế, cũng như nhiệm vụ xây dựng Nhà
nước ta theo hướng nhà nước pháp quyền đã đặt ra đòi hỏi phải xem xét những giá
trị tiến bộ, tích cực của tư tưởng phân chia quyền lực, phải áp dụng những hạt
nhân hợp lý của nó vào tổ chức bộ máy nhà nước, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt
động của Nhà nước.
Bởi vậy, Điều 2 Hiến pháp năm 1992 ( sửa đổi năm 2001 ) ghi nhận: "Quyền lực
nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan Nhà nước
trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp"(1).
_____________
(1) Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 (sửa đổi),
Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2006, tr.11
1. Sự vận dụng tư tưởng phân chia quyền lực vào việc tổ chức bộ máy Nhà nước
theo hướng xây dựng nhà nước pháp quyền.
Khái niệm nhà nước pháp quyền.
Những tư tưởng sơ khai đầu tiên về một nhà nước chịu sự ràng buộc bởi luật pháp
do chính nó là người ban hành, một nhà nước vì nhân dân đã ra đời từ rất sớm
trong lịch sử, nhưng thuật ngữ "nhà nước pháp quyền" lần đầu tiên được sử dụng
là bởi hai nhà luật học người Đức là K.T Vancơ và R.F Môn vào năm 1813. Bản
thân hai ông cho rằng nhà nước pháp quyền là nhà nước đảm bảo các nguyên tắc:
tính tối cao của pháp luật; chủ quyền nhân dân thông qua cơ quan đại diện; mọi
công dân đều bình đẳng trước pháp luật; mà mục tiêu quan trọng hơn hết cả của
Nhà nước pháp quyền là "làm thế nào để tổ chức được đời sống nhân dân sao cho
mỗi thành viên trong đó nhận được sự giúp đỡ và khuyến khích sự phát triển tự do
tối đa và hoàn thiện năng lực tổng hợp của mình"(1).
Nhà triết học cổ điển Đức Imanuel Kant (1724-1804) cho rằng: "Ở nơi mà nhà
nước hoạt động trên cơ sở quyền lập hiến và phù hợp với ý chí chung của nhân
dân, ở đó nhà nước mang tính pháp quyền, ở đó không thể có sự hạn chế quyền
của công dân trong lĩnh vực tự do cá nhân"(2). Từ đó có thể thấy mô hình nhà
nước pháp quyền của Kant có những đặc điểm: tính tối cao của hiến pháp và pháp
luật; chủ quyền nhân dân và sự tôn trọng, bảo vệ các quyền công dân và quyền con
người.
Theo ông, mối quan hệ giữa các cơ quan trong nhà nước pháp quyền với công dân
được trực tiếp thể hiện thông qua sự phân quyền: với quyền lập pháp thuộc về
nghị viện, quyền hành pháp thuộc về chính phủ và quyền tư pháp thuộc về toà án.
Nhà nước pháp quyền, theo Kant, đó là một tổ chức pháp lý có sự phân quyền.
_____________
(1) GS-TS Đào Trí Úc: Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt
Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2006, tr.18
(2) TS Trần Hậu Thành: Sđd, tr.56
Nhận xét về tư tưởng nhà nước của Kant, Mác đã viết: "nó tuy không bao giờ thực
hiện được nhưng việc thực hiện nó phải luôn luôn là mục tiêu của chúng ta và là
đối tượng suy tưởng của chúng ta"(1).
Nếu như nhà nước theo quan điểm của Kant là nhà nước lý tưởng cần phải đạt
đến, thì nhà nước pháp quyền theo quan điểm của V.F Heghen (1770-1831) đã
được hiện thực hoá trong lý trí và thực tiễn cuộc sống hàng ngày của con người.
Theo Heghen, nhà nước cũng là pháp luật, là pháp luật phong phú, sâu sắc và phát
triển nhất, là toàn bộ hệ thống pháp luật. Nhà nước là một tổ chức hoàn thiện nhất
của đời sống xã hội - một xã hội mà tất cả mọi thứ trong nó đều được xây dựng
trên nền tảng là pháp luật, qua pháp luật mà thể hiện sự thống trị của tự do.
Giá trị trong quan điểm của Heghen về nhà nước là ở chỗ nó hạn chế chức năng
bạo lực, cưỡng chế mà đề cao tính định hướng, tính lý trí và lợi ích của nó đối với
xã hội cũng như với mỗi công dân. Có thể nói Heghen đã sử dụng tư tưởng về nhà
nước của mình để chống lại chủ nghĩa cực quyền lẫn chủ nghĩa vô chính phủ.
Từ sau Cách mạng tháng Mười, nước Nga Xôviết ra đời, những tư tưởng về xây
dựng nhà nước kiểu mới, nhà nước xã hội chủ nghĩa bắt đầu được hoàn thiện. Mà
trong đó có một tư tưởng nổi bật, là tư tưởng về pháp chế xã hội chủ nghĩa.
Nền pháp chế xã hội chủ nghĩa và mô hình nhà nước pháp quyền có nhiều điểm
tương đồng, cụ thể là: cả hai đều đòi hỏi tính tối cao của luật, mọi công dân, tổ
chức và cả nhà nước đều phải tôn trọng và thực hiện pháp luật; cả hai đều đòi hỏi
sự hoàn thiện của hệ thống pháp luật, đều đòi hỏi phải kiên quyết đấu tranh chống
mọi hành vi vi phạm pháp luật... và trên hết là cả hai đều đòi hỏi phải có một nền
dân chủ thực sự và rộng khắp.
Trong công cuộc cải tổ nhà nước Liên Xô cũ đã hình thành nhiều tư tưởng, quan
điểm mới về mối liên hệ giữa nhà nước và pháp luật "khá hoàn hảo. Đáng tiếc
rằng, mô hình đó chưa kịp đưa vào cuộc sống thì chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên
Xô bị sụp đổ"(1). Các nhà khoa học Xôviết đã đề cập đến cả hai khía cạnh cơ bản
của nhà nước pháp quyền, đó là:
_____________
(1) TS Trần Hậu Thành: Sđd, tr.57
(2) TS Trần Hậu Thành: Sđd, tr.68
