KHÁM PHÁ CÁC BÍ N T I ĐO PH C SINH T N T I ĐN NGÀY NAYẨ Ạ Ả Ụ Ồ Ạ Ế
Đo Ph c Sinhả ụ hay còn đc g i là đo Rapa Nui theo ngôn ng c a ng iượ ọ ả ữ ủ ườ
Polynesia. Hay trong ti ng Tây Ban Nha, hòn đo có tên g i khác là Isla de Pascua.ế ả ọ
Đây là hòn đo n m ngoài kh i b bi n phía tây Chile.ả ằ ở ơ ờ ể
TÌM HI U T NG QUAN V ĐO PH C SINHỂ Ổ Ề Ả Ụ
Hòn đo này đc nhà thám hi m ng i Hà Lan, đô đc h i quân Jacob Roggeveenả ượ ể ườ ố ả
phát hi n. Trong hành trình v t bi n c a mình, ông đã tìm ra hòn đo vào ngày chệ ượ ể ủ ả ủ
nh t đu tiên c a tháng t năm 1772. S dĩ hòn đo này đc đt tên là Ph c Sinh b iậ ầ ủ ư ở ả ượ ặ ụ ở
nó đc phát hi n ngay đúng ngày l Ph c Sinh. K t ngày đó, hòn đo này đã có tênượ ệ ễ ụ ể ừ ả
chính th c trên h i đ qu c t làứ ả ồ ố ế đo Ph c Sinhả ụ .
Hòn đo có di n tích kho ng 165km2, n m phía đông nam Thái Bình D ng. V tríả ệ ả ằ ở ươ ị
cách b bi n phía tây c a Chile kho ng 3700km và cách 4000km v phía đông c aờ ể ủ ả ề ủ
Tahiti. Hình d ng c a hòn đo khá gi ng hình tam giác. Đây là m t ph n lãnh th c aạ ủ ả ố ộ ầ ổ ủ
Chile k t cu i th k 19. Ph c Sinh là m t trong nh ng hòn đo có v trí xa đt li nể ừ ố ế ỷ ụ ộ ữ ả ị ấ ề
nh t trên th gi i.ấ ế ớ
Hòn đo Ph c Sinh n m ngoài kh i b bi n phía tây Chile.ả ụ ằ ở ơ ờ ể
V m t t ng th , đo Ph c Sinh có hình d ng là m t hình tam giác. Đc t o thành tề ặ ổ ể ả ụ ạ ộ ượ ạ ừ
3 núi l a là Poike, Rano Kau và Terevaka. Trong đó, núi l a l n nh t trên hòn đo làử ử ớ ấ ả
Rano Kao, đ cao 600m so v i m c n c bi n. T đó, hòn đo đc hình thành quaộ ớ ự ướ ể ừ ả ượ
các v phun trào núi l a k t h p v i khí h u c n nhi t đi và ôn hóa. Đa hình trênụ ử ế ợ ớ ậ ậ ệ ớ ị
đo v i nhi u đi núi hi m tr . Ngoài ra còn có r t nhi u hang đng ng m d n t i cácả ớ ề ồ ể ở ấ ề ộ ầ ẫ ớ
mi ng núi l a. Đi m này đã thu hút không ít các nhà khoa h c cũng nh khách du l chệ ử ể ọ ư ị
đn khám phá.ế
KINH T TRÊN ĐO HI N NAYẾ Ả Ệ
Kinh t trên đo hi n nay v n ph thu c ch y u vào ngành du l ch. Ng i dân t iế ả ệ ẫ ụ ộ ủ ế ị ườ ạ
đây s d ng ti ng Tây Ban Nha là ngôn ng chính. Bên c nh đó, không ít ng i dânử ụ ế ữ ạ ườ
v n còn s d ng ngôn ng Rapa Nui c .ẫ ử ụ ữ ổ
Theo c tính, có kho ng 3000 ng i Rapa Nui b n đa s ng trên đo khi l n đu tiênướ ả ườ ả ị ố ả ầ ầ
n i đây đc phát hi n b i Jacob Roggeveen. Tuy nhiên, sau cu c n i chi n vài nămơ ượ ệ ở ộ ộ ế
sau đó, dân s c a đo b suy gi m m nh. S l ng ng i dân c ch ng 600 – 700ố ủ ả ị ả ạ ố ượ ườ ướ ừ
nam gi i và ch a t i 30 ph n . Tính đn năm 1877, s ng i Rapa Nui ch còn sót l iớ ư ớ ụ ữ ế ố ườ ỉ ạ
111 ng i. Do s xu t hi n c a ng i châu Âu đã khám phá ra vùng đt này. H đãườ ự ấ ệ ủ ườ ấ ọ
mang đn đây nhi u d ch b nh nh giang mai, b nh đâu mùa cũng nh ch đ nô l .ế ề ị ệ ư ệ ư ế ộ ệ
D a vào s li u năm 2012 c a chính ph Chile, hi n dân s trên đo kho ng g n 6000ự ố ệ ủ ủ ệ ố ả ả ầ
ng i. V i h n n a s đó là dân b n đa g c c a đo.ườ ớ ơ ử ố ả ị ố ủ ả
NH NG ĐI M ĐC S C TRÊN ĐOỮ Ể Ặ Ắ Ả
Đo Ph c Sinh là m t trong b n hòn đo n m cách bi t nh t v i th gi i. K t khiả ụ ộ ố ả ằ ệ ấ ớ ế ớ ể ừ
đc phát hi n cho đn nay, đo Ph c Sinh v n luôn t n t i nh ng đi u huy n bí. Đóượ ệ ế ả ụ ẫ ồ ạ ữ ề ề
v n luôn là đ tài đc gi i khoa h c và nh ng ng i yêu thích khám phá v m t n nẫ ề ượ ớ ọ ữ ườ ề ộ ề
văn minh đã m t. Hòn đo n i ti ng v i v đp hoang s cùng nh ng l h i Tapati sôiấ ả ổ ế ớ ẻ ẹ ơ ữ ễ ộ
đng. H th ng ngôn ng vi t Rongo – rongo đy bí n. Và h n 900 b c t ng đáộ ệ ố ữ ế ầ ẩ ơ ứ ượ
(Moai) cùng ngôn ng Rongorongo đc t o ra b i ng i Rapa Nui c . Năm 1995, đoữ ượ ạ ở ườ ổ ả
Ph c Sinh đc UNESCO công nh n là m t Di s n th gi i. Đa ph n, di n tích đoụ ượ ậ ộ ả ế ớ ầ ệ ả
đc b o v trong v n qu c gia Rapa Nui.ượ ả ệ ườ ố
M c dù n i đây mang l i th s h u c nh quan t nhiên t i đp và v trí đa lý đcặ ơ ợ ế ở ữ ả ự ươ ẹ ị ị ộ
đáo. Chính quy n n i đây đc m nh danh là “cô l p nh t hành tinh”. B i h khôngề ơ ượ ệ ậ ấ ở ọ
h có ý đnh bi n n i đây thành m t đi m du l ch thu hút khách tham quan. Ng i dânề ị ế ơ ộ ể ị ườ
trên đo luôn có ý th c cao trong vi c gi gìn phong t c truy n th ng c a t tiên. Hả ứ ệ ữ ụ ề ố ủ ổ ọ
g n nh không b nh h ng b i s xâm nh p c a n n văn minh bên ngoài.ầ ư ị ả ưở ở ự ậ ủ ề
T NG ĐÁ MOAI – ĐC TR NG THU HÚT KHÁCH DU L CH T I ĐO PH CƯỢ Ặ Ư Ị Ạ Ả Ụ
SINH
Đo Ph c Sinh đc nhi u ng i bi t đn vì s h u hàng trăm b c t ng kh ng lả ụ ượ ề ườ ế ế ở ữ ứ ượ ổ ồ
b ng đá. Nh ng b c t ng đá c x a này còn đc g i v i cái tên là Moai. Moaiằ ữ ứ ượ ổ ư ượ ọ ớ
chính là b ng ch ng l n nh t cho m t n n văn hóa đã t ng phát tri n hùng m nh c aằ ứ ớ ấ ộ ề ừ ể ạ ủ
ng i Rapa Nui. Không ph i làườ ả t ng đá trang tríượ , chúng là bi u tr ng cho m t n nể ư ộ ề
văn minh đã b lãng quên trong quá kh .ị ứ
Nh ng b c t ng Moai đc đt trên các t m móng hành l còn đc g i là ahu.ữ ứ ượ ượ ặ ấ ễ ượ ọ
Cho đn ngày nay, t ng đá Moai v n luôn là m t bí n đi v i nhân lo i. Thông quaế ượ ẫ ộ ẩ ố ớ ạ
các b c t ng, chúng ta có th th y đc tài năng c a nh ng ng i sáng t o ra chúng.ứ ượ ể ấ ượ ủ ữ ườ ạ
H đc nhi u ng i công nh n là nh ng th th công, k s b c th y c a n n vănọ ượ ề ườ ậ ữ ợ ủ ỹ ư ậ ầ ủ ề
hóa Polynesia. B c t ng đá Moai đã t ng đc đ c vào danh sách B y k quanứ ượ ừ ượ ề ử ả ỳ
m i c a Th gi i.ớ ủ ế ớ
Đn nay, đã có r t nhi u suy đoán và gi thuy t đc đa ra v m c đích t o ra cácế ấ ề ả ế ượ ư ề ụ ạ
b c t ng Moai. Cách th c xây d ng và vai trò c a các b c t ng này v n đang đcứ ượ ứ ự ủ ứ ượ ẫ ượ
các nhà kh o c nghiên c u.ả ổ ứ
NIÊN ĐI C A CÁC B C T NG ĐÁ MOAIẠ Ủ Ứ ƯỢ
T ng đá Moaiượ có niên đi ít nh t t th k 12 đc phát hi n trên đo. Nhi u nhàạ ấ ừ ế ỷ ượ ệ ả ề
khoa h c đã ch ra r ng chúng đu đc t c d a theo hình nh t tiên c a nh ngọ ỉ ằ ề ượ ạ ự ả ổ ủ ữ
ng i th dân b n đa n i đây. Chúng có kích th c khá l n, kh i l ng n ng t vàiườ ổ ả ị ơ ướ ớ ố ượ ặ ừ
ch c đn hàng trăm t n. Chi u cao c a các b c t ng dao đng t 2 – 20m. Đc tínhụ ế ấ ề ủ ứ ượ ộ ừ ặ
c a m i pho t ng cũng r t khác nhau nh cao, th p, béo, g y,… Các b c t ng n iủ ỗ ượ ấ ư ấ ầ ứ ượ ơ
đây đu đc ch m kh c vô cùng tinh x o.ề ượ ạ ắ ả
Ban đu, t ng đc đt trên các t m móng hành l còn đc g i là ahu. Hi n ch cònầ ượ ượ ặ ấ ễ ượ ọ ệ ỉ
kho ng 250 – 300 t m đc đt vòng quang b bi n c a đo. T ng l n nh t đtả ấ ượ ặ ờ ể ủ ả ượ ớ ấ ặ
thành công là t ng Paro v i kh i l ng lên đn 82 t n.ượ ớ ố ượ ế ấ
Pho t ng l n nh t trong t t c các t ng tên là ElGigante mang ý nghĩa là ng iượ ớ ấ ấ ả ượ ườ
kh ng l . ElGigante có chi u dài 20m, n ng kho ng 270 t n. Tuy nhiên, pho t ng nàyổ ồ ề ặ ả ấ ượ
v n còn b b l i t i m đá Rano Raraku quarry. Bên trong m đá này có kho ng 394ẫ ị ỏ ạ ạ ỏ ỏ ả
t ng đá b ph . phía đông nam đo còn phát hi n thêm hàng trăm pho t ng khácượ ỏ ế Ở ả ệ ượ
đang trong tình tr ng ch tác dang d . Gi a nh ng năm 1800, t t c Moai bên trong vàạ ế ở ữ ữ ấ ả
ngoài m đá đã b l t đ. Ngày nay, kho ng 50 t ng đá Moai đã đc d ng l i vỏ ị ậ ổ ả ượ ượ ự ạ ở ị
trí cũ c a chúng. Theo các nhà khoa h c, kho ng ¼ s t ng trên đo đã đc hoànủ ọ ả ố ượ ả ượ
thi n xong. S t ng đá còn l i v n đang trong tình tr ng ch tác dang d .ệ ố ượ ạ ẫ ạ ế ở
T NG ĐÁ MOAI CH CÓ PH N ĐU?ƯỢ Ỉ Ầ Ầ
H u h t nhi u ng i đã nghĩ t ng đá Moai ch có ph n đu. Tuy nhiên, trên th c t ,ầ ế ề ườ ượ ỉ ầ ầ ự ế
Moai có đu và thêm ph n thân mình đã b chôn l p bên d i đt. Không ai ng đnầ ầ ị ấ ướ ấ ờ ế
phía d i nh ng chi c đu t ng Moai l i ch a đng c m t b c t ng kh ng l .ướ ữ ế ầ ượ ạ ứ ự ả ộ ứ ượ ổ ồ
Ph n d i t ng Moai v i ph n thân b chôn d i lòng đt đã đc khai qu t.ầ ướ ượ ớ ầ ị ướ ấ ượ ậ
Ph n l n thân mình c a các b c t ng này b chôn vùi d i lòng đt. Đng th i,ầ ớ ủ ứ ượ ị ướ ấ ồ ờ
chúng đc ph v i nh ng dòng ch đc g i là tranh kh c đá. Ngoài ra, trên thânượ ủ ớ ữ ữ ượ ọ ắ
t ng Moai còn có ch m kh c các chi ti t c . Mang hình dáng nh ng vòng xoáy trònượ ạ ắ ế ổ ữ
và hình th t nút. Đc cho là bi u t ng t ng tr ng cho nh ng chi c xu ng c aắ ượ ể ượ ượ ư ữ ế ồ ủ
ng i dân đa ph ng. Nh ng m t s gi thuy t l i cho r ng đây chính là bi u t ngườ ị ươ ư ộ ố ả ế ạ ằ ể ượ
c a m t tr i và c u v ng.ủ ặ ờ ầ ồ
Ngoài vi c th hi n nh ng v t tiên đã m t. Moai cũng t ng đc d ng t i nh ng đaệ ể ệ ữ ị ổ ấ ừ ượ ự ạ ữ ị
đi m nghi l . Ho c cũng có th t ng đc coi là hi n thân c a các v th lĩnh nhi uể ễ ặ ể ừ ượ ệ ủ ị ủ ề
quy n l c đang s ng.ề ự ố
QUÁ TRÌNH T C T NG ĐÁ MOAIẠ ƯỢ
Theo các nhà kh o c , nh ng b c t ng này đc đo t m m cao nh t c a thànhả ổ ữ ứ ượ ượ ẽ ừ ỏ ấ ủ
ng n núi l a trên đo. T ng đc t c t tro núi l a cô đc. T t c các b c t ngọ ử ả ượ ượ ạ ừ ử ặ ấ ả ứ ượ
Moai đu đc ch tác t đá t ng nguyên kh i. Sau khi b c t ng đc đo xong,ề ượ ế ừ ả ố ứ ượ ượ ẽ
chúng đã đc lăn ho c đc kéo xu ng chân núi l a. Sau đó, t ng s đc d ngượ ặ ượ ố ử ượ ẽ ượ ự
đng th ng lên và bu c dây th ng xung quanh thân b c t ng. L i d ng h th ngứ ẳ ộ ừ ứ ượ ợ ụ ệ ố
ròng r c, b c t ng s di chuy n đn v trí đã đnh tr c.ọ ứ ượ ẽ ể ế ị ị ướ