Khế ước xã hội của Thomas Hobbes
5
Triết học chính trị – quyền lực được xác lập dựa trên sự hiể
Triết học chính trị – quyền lực được xác lập dựa trên sự hiểu biết bản chất con
người
Cách đặt vấn đề như thế thể hiện ước muốn của Hobbes xây dựng “khoa học về
quyền lực” thực sự cần thiết, nhằm đảm bảo cho con người quyền thiêng liêng
nhất là quyền được sống trong hòa bình. Liệu ông có thành công không?
Điểm đặc biệt trong triết học chính trị của Hobbes là học thuyết Khế ước xã hội,
tức học thuyết phân tích hai trạng thái – trạng thái tự nhiên và trạng thái công dân.
Những vấn đề triết học chính trị đã được tìm hiểu ngay từ thời cổ đại, và có thể
thấy rằng tư tưởng về nhà nước, các quan hệ quyền lực ở Hobbes là sự kế thừa có
chọn lọc, sự phát triển và cụ thể hóa các phương án khác nhau về nguồn gốc và
bản chất nhà nước, vốn có mầm mống từ liên minh Pythagore đến Epicure, cũng
như vấn đề quan hệ giữa chủ thể và đối tượng quan hệ quyền lực, từ Socrate đến
Aristote. Chẳng hạn quan niệm về quyền tự nhiên và tính khế ước của nhà nước có
thể tìm thấy ở Liên minh Pythagore và Epicure, còn sự phân loại các hình thức nhà
nước là điểm nổi bật trong triết học chính trị của Platon và Aristote. Vấn đề đạo
đức hóa kết hợp với duy lý hóa quyền lực nhà nước được Socrate nêu ra trước
tiên, nhưng chỉ Platon mới biến nó thành nguyên tắc cai trị. Các nhà nghiên cứu có
thể so sánh chủ nghĩa lý tưởng của Platon với quan điểm thực tế của Aristote trong
việc xác lập mô hình nhà nước tương lai; hoặc so sánh Aristote với Epicure trong
cách hiểu về quan hệ giữa cá nhân và chủ thể quyền lực: một người nhấn mạnh
tính nhà nước trong quan hệ với các công dân, người kia chú trọng đến tính cá thể,
sự tự do của cá nhân. Trong lý luận về nhà nước và quan hệ quyền lực của Hobbes
đều hiện diện, với những mức độ khác nhau, các cách tiếp cận vừa nêu. Song dấu
ấn rõ nét nhất vẫn là hình ảnh “Quân vương” của Machiavelli, người được xem là
cha đẻ thực sự của khoa học chính trị. Kế thừa tư tưởng chính trị của Machiavelli,
Hobbes đem đối lập nguyên tắc cá thể hóa quyền lực với Aristote, chỉ giữ lại một
luận điểm nền tảng, mà hầu như nhà tư tưởng nào của thời đại khai sáng cũng đều
chấp nhận, đó là: một nhà nước tốt đẹp phải phụng sự lợi ích của con người. Lẽ cố
nhiên Hobbes không chấp nhận hoàn toàn cách tiếp cận của Machiavelli, vốn được
biết đến dưới tên gọi chủ nghĩa Machiavelli.
Học thuyết hai trạng thái của Hobbes thể hiện mặt tích cực lẫn hạn chế của triết
học chính trị của Hobbes. Đặ trưng của trạng thái tự nhiên là không có bất kỳ thiết
chế nhà nước nào, đó là trạng thái “bên ngoài xã hội công dân” như Hobbes đặt
tên. Trên thực tế “trạng thái tự nhiên” trước hết là một sự trừu tượng hóa duy lý,
nhờ đó mà Hobbes mong làm sáng tỏ các đặc trưng của bản tính tự nhiên của con
người trong dạng thuần khiết nhất. Khái niệm “quyền tự nhiên” (jus naturale) mà
Hobbes thường xuyên sử dụng mang ý nghĩa nhân hình xã hội, bởi lẽ tính xã hội
được gán cho tự nhiên. Khái niệm này cũng hàm chứa cả thái độ của Hobbes đối
với tình trạng “không luật pháp”, “không nhà nước” ở ngay trong thời điểm hiện
tại. Do đó nên chú ý đến phép ẩn dụ chính trị trong học thuyết hai trạng thái của
Hobbes, chứ không chỉ đơn giản là cách tiếp cận phi lịch sử, như một số nhà
nghiên cứu lầm tưởng.
Trạng thái tự nhiên của đời sống con người được đặt trưng bởi sự thống trị của
quyền tự nhiên. Đó là trạng thái không có đạo đức, trạng thái của “bản năng phổ
biến”, gần với thế gới loài vật. Trong trạng thái ấy tất cả dường như đạt đến sự
tuyệt đối: tự do tuyệt đối, ham thích tuyệt đối, quyền lực tuyệt đối. Nhưng thực ra
những cái tuyệt đối ấy chỉ mang tính hình thức, không bền vững. Tự do sở hữu?
Không phải, vì mọi người đều muốn điều lợi cho mình, và do đó sẵn sàng chiếm
đọat của người khác những gì có thể chiếm đọat. Trong trạng thái tự nhiên không
có sự phân định “của tôi” và “của anh”. Tự do hoạt động? Cũng chưa hẳn, bởi lẽ
tầm hoạt động của mỗi cá nhân tùy thuộc vào điều kiện sức khỏe và khả năng
tranh giành với những thực thể khác có cùng ham muốn. Bình đẳng tự nhiên (tự
nhiên sinh ra mọi người bình đẳng như nhau)? Khó thực hiện, bởi lẽ không ai
muốn người khác như mình. Quyền lực vô hạn? Hoàn toàn không đơn giản, bởi lẽ
anh chỉ có quyền, nếu anh là kẻ mạnh. Trong trạng thái tự nhiên phi đạo đức và
không có luật lệ con người sẵn sàng làm bất cứ điều gì tùy thích, nếu đủ sức và
không bị cản trở. Chỉ có một thứ luật, đó là luật của kẻ mạnh. Hai bản năng cơ bản
của con người trong trạng thái tự nhiên – bản năng gây hấn, khi đủ mạnh, và bản
năng tự vệ, khi bị tấn công.
Hobbes khái quát bức tranh ảm đạm ấy bằng câu cách ngôn của người La Mã cổ
đai:"Con người với con người là chó sói”. Tác giả “Leviathan” viết:"…Từ đây có
thể thấy rằng khi nào con người sống mà không có quyền lực chung, buộc tất cả
mọi người khiếp sợ, họ ở trong trạng thái gọi là chiến tranh, mà chính là trạng thái
chiến tranh của tất cả chống lại tất cả" (Sđd, tr. 87). Tất cả những gì đặc trưng cho
thời kỳ chiến tranh, Hobbes phân tích tiếp, khi mọi người trở thành kẻ thù của
nhau, thì không có bất kỳ sự đảm bào an ninh nào khác, ngoài sự đảm bảo do sức
mạnh vật lý và sự sáng trí đem lại cho họ. Trong trạng thái này không có chỗ cho
tính cần cù, bởi lẽ không ai đứng ra đảm bảo cho con người những thành quả lao
động, vì thế cũng không có nghề nông, nghề thủ công, nghề đóng tàu, nghề hàng
hải, nghề thiên văn, các hoạt động sáng tạo văn chương, nghệ thuật, những ngôi
nhà tiện nghi, không có phương tiện vận chuyển và trao đổi đòi hỏi nhiều sức lực,
không có xã hội, khắp nơi tràn ngập nỗi sợ hãi triền miên và hiểm họa về cái chết
vì bạo lực, còn cuộc sống con người thì đơn độc, nghèo đói, không lối thoát, tối
tăm và ngắn ngủi.
Hóa ra, theo Hobbes, trong trạng thái tự nhiên mọi quyền của con người chỉ mang
tính hình thức: bình đẳng mà không bình đẳng thực sự, tự do mà không tự do,
công bằng mà không công bằng. Trạng thái tự nhiên là trạng thái thú vật, không có
ý thức cộng đồng. Trạng thái ấy tiếp diễn lâu dài sẽ đe dọa sự tự hủy diệt của
chính con người. Lối thoát duy nhất, tất yếu chỉ có thể là thay trạng thái tự nhiên
bằng trạng thái công dân, trạng thái nhà nước. Sư thay thế đó xuất phát từ nhu cầu
sinh tồn và duy trì nòi giống, cái nhu cầu không chỉ dựa trên trình độ cảm tính, mà
cả lý tính của con người. Trong “Leviathan” Hobbes nhấn mạnh cả hai khả năng –
ham thích và lý tính – đều giúp con người thoát khỏi trạng thái tự nhiên. Hobbes
viết tiếp:"Những ham muốn làm cho con người có thiên hướng hòa bình, là nỗi lo
sợ cái chết, ước muốn đạt được những gì cần thiết, cho cuộc sống no đủ bằng sự
cần cù. Lý trí thì gợi mở những nỗ lực phù hợp của hòa bình, trên cơ sở ấy con
người có thể đi đến một thỏa thuận” (Sđd, tr. 89).
Dấu hiệu cơ bản, chủ đạo của của trạng thái công dân là sự hiện diện một quyền
lực tối cao, hùng mạnh. Quyền lực được xác lập bằng con đường khế ước (thỏa
ước), được tất cả các cá thể thừa nhận, các cá thể về sau trở thành các công dân,
chịu lệ thuộc vào quyền lực ấy. Khế ước ra đời một cách tất yếu, biểu thị quá trình
nhận thức của con người về sự bất ổn và cái chết trong trạng thái tự nhiên. Trong
“Leviathan” Hobbes chỉ ra năm điểm khác nhau giữa người và vật (ong và kiến
chẳng hạn), như điều kiện để con người chuyển từ trạng thái tự nhiên sang trạng
thái công dân. Con người khác với loài vật ở việc nhận thức, thứ nhất, về sự nguy