Khuynh hướng siêu thực và ảnh hưởng của nó trong sáng tạo văn
học nghệ thuật
Nhà thơ, họa sĩ Nguyễn Tất Hanh
Lâu nay chúng ta hay bàn luận về tính siêu thực và sự ảnh hưởng của
nó trong sáng tác, một số người dùng quan niệm đó như chiếc “đũa
thần” biến hoá và coi nó như cứu cánh cho hoạt động sáng tạo của
mình. Không có siêu thực thì nghệ thuật và văn chương sẽ chết ?
Sẽ là như vậy chăng ?
Lục lọi trong trí nhớ những gì mình đã đọc, đã nghe, đã thấy và quay
trở về tìm tòi ở những định nghĩa về siêu thực (Chủ nghĩa Siêu thực) do
nhà thơ Pháp Andr Bretton khởi xướng và viết tuyên ngôn cho nó vào
năm 1924 thì thấy Chủ nghĩa Siêu thực cố gắng diễn tả tiềm thức bằng
cách trình bày các vật thể và sự việc như được thấy trong giấc mơ. Nó
bắt đầu được khởi xướng từ thơ, sau đó lan sang hội họa, tiểu thuyết rồi
điện ảnh … nhưng thực ra thuật ngữ “siêu thực” (Surrélisme) được nhà
thơ GuilloumeApollinaire dùng trong tác phẩm của mình vào năm
1917, sau tuyên ngôn 1924 về Chủ nghĩa Siêu thực thì thuật ngữ này
được phổ biến rộng rãi.
Vậy siêu thực là gì? Cũng có tài liệu giải thích siêu thực là sự định
hướng đến một hiện thực cao hơn hiện thực tầm thường “siêu thực
phản kháng lại sự trì trệ của xã hội” hoặc “Siêu thực – nỗi sợ hãi của
con người xuất phát từ tiềm thức”. Nó “là khuynh hướng bắt nguồn từ
Chủ nghĩa tượng trưng và Phân tâm học (Prơt) đặt phi lý tính lên trên lý
tính. Theo chủ trương, khuynh hướng này nhằm giải phóng con người
khỏi mọi xiềng xích xã hội. Thể hiện nội tâm và tư duy tự nhiên không
bị gò bó bởi lý trí, lôgic, luân lý, mỹ học, kinh tế, tôn giáo… Sáng tác
của những nghệ sĩ siêu thực ghi chép lại tất cả những trạng thái, tâm lý
luôn chuyển biến trong tiềm thức (dạng ký ức), không phân biệt thực
hay mộng, tỉnh hay điên, đúng hay sai.
Với trường phái nghệ thuật này những chủ thể rất bình dị được đặt
trong một phông màu hoặc bí ẩn, hoặc hùng vĩ, khiến cho tác phẩm
mang một sức sống mới, ý nghĩa mới như tồn tại trong mơ, cùng những
sự vật, hiện thực được mô tả bằng trạng thái không thực” (theo Bách
khoa tri thức).
Vậy là đã rõ, thực ra siêu thực không phải là cái không thể hiểu được
mà nó luôn tồn tại trong trí tưởng tượng của mỗi người nhưng từ xa
xưa đã không ai nắm bắt và đặt tên cho nó, do đó nó không có cơ hội
để trở thành một trào lưu hay xu hướng trong nghệ thuật…
Những tác phẩm nghệ thuật xuất hiện từ đời sống của người dân Việt,
người châu Á xưa thể hiện rõ điều này, những sản phẩm của trí tưởng
tượng được biểu hiện trong hình tượng nghệ thuật và được nâng lên
thành biểu tượng như hình ảnh con Rồng . Dù chúng ta có tranh luận
thế nào thì con Rồng vẫn là sản phẩm của tư duy siêu thực, nó được kết
hợp hài hoà giữa rắn, cá và chim ưng (?) có thể trườn, bò, bay trên trời
và lặn dưới nước. Trong văn học sử của người Việt còn lưu dấu ấn tư
duy siêu thực trong những truyện dã sử như Lạc Long Quân và Âu Cơ,
Thánh Gióng, Chử Đồng Tử, trong thơ văn cổ cũng phảng phất đây đó
cách nhìn siêu thực:
Mai bạc lạnh quen nhiều tháng trước
Cúc vàng thơm đổi mấy phen hoa
(Nguyễn Bỉnh Khiêm)
hoặc:
Gió đập tường cao lưng gió phẳng
Trăm dòm cửa sổ mặt trăng vuông
(Không rõ tác giả)
hoặc nữa: