UMBERTO ECO *
VỀ MỘT VÀI CHỨC NĂNG CỦA VĂN HỌC
Chuyện kể rằng, và nếu không thực thì cũng đã từng được lưu truyền,
một hôm Staline hỏi: "Thưa đức Giáo hoàng, có bao nhiêu sư đoàn?". Phần
tiếp của các sự kiện đã chứng tỏ rằng trong một vài trường hợp các sư đoàn có
vai trò quan trọng, nhưng không phải là tất cả. Tồn tại những quyền lực phi
vật thể, không có ý nghĩa về mặt trọng lượng nhưng lại luôn có sức nặng.
Chúng ta bị bao quanh bởi những quyền lực vô hình giống như một học
thuyết tôn giáo, những quyền lực không giới hạn ở cái mà chúng ta vẫn gọi là
giá trị tinh thần. Đó chính là một thứ quyền lực phi vật thẻ như của những con
số căn, mà quy luật của nó vượt qua hàng thế kỷ, qua các sắc lệnh của Staline
hay Giáo hoàng. Trong số những quy luật đó, tôi tính đến cả quy luật của
truyền thống văn học, tôi tính đến cả quy luật của truyền thống văn học, nghĩa
là tổng thể các văn bản được loài người tạo ra không vì những mục đích thực
dụng (như ghi sổ kế oán, ghi chép các quy luật và công thức khoa học, ghi
chép các biên bản hội nghị hay cung cấp bảng giờ tàu chạy của ngành đường
sắt), mà đúng hơn là gratia sui (bởi tình yêu đối với văn bản văn học - tiếng
Latin - ND), bởi tình yêu của chính họ - và người ta còn đọc vì thú vui, vì
nuôi dưỡng tinh thần, để mở rộng kiến văn, thậm chí là để giải sầu, mà không
phải là bắt buộc (ngoại trừ vì những lý do bắt buộc mang tính trường quy).
Nói tóm lại, các đối tượng của văn học chỉ là phi vật thể một nửa, vì
chúng hoá thân thành các phương tiện thường được làm từ giấy. Nhưng xưa
kia, chúng hoá thân vào giọng kể của người kể lại truyền thuyết truyền miệng,
hay trên các tảng đá, và ngày nay chúng ta tranh cãi về tương lai của những
* Nhà ký hiệu học nổi tiếng, đồng thời là nhà văn người Italia (1932) với các nghiên cứu về vấn đề tác phẩm
mở.
cuốn sách điện tử, những thứ có thể cho phép cúng ta đọc như một thứ truyện
danh ngôn (truyện vui) kiểu như Trần Khúc trên một màn hình tinh thể lỏng.
tôi thích nói ngay rằng tôi không hề có ý định nói về vexata quaestio (vấn đề
rắc rối - tiếng latin-ND) của cuốn sách điện tử. Tất nhiên tôi thuộc vào số
những người thích đọc một cuốn tiểu thuyết hay một bài thơ bằng quyền sách,
mà tôi nhớ từng chút một và những quyển sách có gấp góc, nhưng người ta
nói với tôi rằng có một thế hệ những hacker (kẻ tấn công máy tính -ND),
những kẻ không bao giờ đọc một quyển sách trong cuộc đời của mình, nay
nhờ có sách điện tử (e-book) cũng lần đầu tiên đọc và yêu thích Don
Quichotte. Nhận được bao nhiêu cho trí tuệ của họ thì cũng mất đi chừng ấy
cho cái nhìn của họ. Nếu các thế hệ tương lai có được một mối quan hệ tốt (cả
tâm lý và thể chất) với sách điện tử, thì quyền năng của Don Quichontte sẽ
không thay đổi.
Vậy thứ của cải phi vật chất vốn là văn học có vai trò gì? Có lẽ chỉ cần
đáp, giống như tôi đã làm, rằng đó là một thứ của cải được tiêu thụ gratia sui
(bởi tình yêu đối với văn bản văn học- ND), và do đó mà nó chẳng phục vụ gì
cả. Nhưng một cái nhìn coi nhẹ sự thích thú văn học có nguy cơ bị biến văn
học trở thành trò chạy bộ (jogging) hay trò cơi các ô chữ - cả hai vốn đều
phục vụ cho cái gì đó, sức khoẻ thân thẻ, hay giáo dục từ vựng. Điều tôi muốn
nói ngày hom nay đó là một loạt các chức năng của văn học đối với đời sống
cá nhân của chúng ta và đời sống xã hội.
Văn học duy trì sự hoạt động của ngôn ngữ
Trước tiên văn học duy trì sự hoạt động cảu ngôn ngữ như một thứ di
sản tập thể. Ngôn ngữ, theo định nghĩa, đi tới nơi mà nó muốn, không một sắc
lệnh nào từ bên trên, của chính trị, từ Viện Hàn lâm có thể làm nó dừng bước,
và làm nó lệch hướng về những tình huống được coi là tối ưu.
Ngôn ngữ đi tới nơi mà nó muốn, song nó cũng nhạy cảm với những
gợi ý của văn học. Không có Dante, sẽ không có một ngôn ngữ Italia thống
nhất. Trong De vulgari eloquentia (Những bài hùng biện tầm thường - ND),
ông phân tích và kết án các phương ngữ Italia khác nhau, và dự định tạo nên
một ngôn ngữ bình dân mới có tinh thống nhất. Có lẽ không ai đánh cược với
một hành động kiêu ngạo như vậy, tuy nhiên với Thần khúc thì ông đã giành
được chiến thắng. Quả là để trở thành thứ ngôn ngữ được sử dụng khắp nơi,
cần tới vài thế kỷ cho ngôn ngữ bình dân của Dante, nhưng nó đã tới đích bởi
vì cộng đồng của những người tin vào văn học đã tiếp tục theo mẫu hình này.
Và nếu không có mẫu hình này, ý tưởng về một sự thống nhất về chính trị có
thể sẽ không bao giờ vạch ra được con đường của mình. Chắc vì điều này mà
Bossi(1) không nói một thứ tiếng nói phổ thông quen thuộc.
Văn học, trong khi đóng góp vào việc tạo dựng ngôn ngữ đã tạo nên
một bản sắc và một cộng đồng. Tôi đã nói một bản sắc và một cộng đồng. tôi
đã nói về Dante, nhưng hãy thử nghĩ tới chuyện nền văn minh Hy lạp không
có Homère, bản sắc Đức không có việc dịch Kinh Thánh của Luther(2), ngôn
ngữ Nga không có Pushkin, và văn minh Ấn Độ không có những bản sử thi
khởi đầu của mình.
Nhưng việc thực hành văn học cũng duy trì sự hoạt động ngôn ngữ cá
nhân của chúng ta. Hiện nay, nhiều người thấy chẳng hay ho gì sự xuất hiện
của một thứ ngôn ngữ tân điện báo (néo - télégraphique) trong thư điện tử và
các văn bản mẫu của các máy tính xách tay, ở đó ngươi ta tiến tới viết anh yêu
em với một chữ viết tắt (sigle); nhưng không bao giờ được quên rằng bản thân
những than niên trẻ này, người gửi những thông điệp trong hình thức đánh
máy mới, ít nhất phần nào, cũng chính là nhữn người chen chúc trong các
đường mới này của sách như các cửa hàng sách mégastore(?). Ngay cả nếu
như chỉ cho lật qua mà không mua, thì họ cũng bước vào giao tiếp với những
phong cách văn chương trí tuệ và tinh luyện, mà cha ông của họ chắc chắn
chưa bao giờ tiếp xúc.
(1) Umberto Bossi, chính khách Italia, thư ký Liên đoàn phương Bắc, người chủ trương ly khai khỏi Italia, lập
nước cộng hoà tưởng tượng Padanie bao gồm tám vùng phía bắc Italia nhưng bị phản đối kịch liệt (ND)
(2) Martin Luthr (1483-1546) nhà thần học và cải cách tôn giáo Đức có ảnh hưởng lớn tới đạo cơ đốc (ND)
Việc độc các tác phẩm văn học buộc chúng ta thực hiện trung thành
và tôn trọng đối với sự tự do trong việc cắt nghĩa tác phẩm
Có một lối phê bình tà thuyết đầy hiểm nguy, tiêu biểu cho thời đại của
chúng ta, theo đó người ta có thẻ làm điều họ muốn từ một tác phẩm văn
chương, và đọc được ở đó mọi thứ mà xung năng không thể kiểm soát nổi của
chúng ta gợi ra. Không đúng. Các tác phẩm văn chương cho phép ta tự do
trong cắt nghĩa, bởi vì chúng giới thiệu cho chúng ta một diễn ngôn cho
nhiềumức độ đọc, và đặt chúng ta đối mặt trước sự mơ hồ của ngôn ngữ và
đời sống. Nhưng để đi xa hơn trong trò chơi này, theo đó mỗi thế hệ đọc các
tác phẩm văn chương theo cách khác nhau, cần phả được thúc đẩy bởi sự tôn
trọng sâu sắc đối với điều mà ở nơi khác tôi gọi là ý định của văn bản.
Một mặt, chúng ta có cảm tưởng rằng thế giới là một cuốn sáh "đóng
kín" chỉ cho phép một cách đọc duy nhất, bởi vì nếu có một quy luật chi
phốilực hấp dẫn thiên thẻ, thì hoặc là quy luật đó chính xác, hoặc là nó sai;
tương tự như thế thì vũ trụ của một cuốn sách đối với chúng ta như một thế
giới mở. Nhưng hãy thử tiếp cận, với lương tri, một cách khách quan, một tác
phẩm tự sự và đối chiếu các giả thiết mà chúng ta có thể nói về tác phẩm ấy
với những giả thiết mà chúng ta phát biểu về thế giới. Về thế giới, chúng ta
nói rằng các quy luật của lực hấp dẫn vũ trụ là các quy luật được Newton phát
biểu, hoặc quả thực là apoléon chết ở đảo Saint - Héène ngày 5/5/1921. Tuy
nhiên, nếu có một trí tuệ mở, chúng ta vẫn luôn sẵn sàng xem xét lại niềm tin
của mình, vào cái ngày mà khoa học sẽ phát biểu một công thức khác với các
quy luật vũ trụ quan trọng, hay vào lúc mà một nhà sử học sẽ tìm ra các tài
liệu chưa công bố chứng minh rằng Napoléon chết trên một con tầu của phái
Bonnaparte trong khi đang chạy trốn. Ngược lại, so với thế giới của những
quyển sách, các giả thuyết kiểu như Sherlock Holmes độc thân. Cô bé quàng
khăn đỏ bị sói ăn thịt nhưng lại được bác thợ săn cứu thoát, Anna Karénina
tự vẫn sẽ luôn là đúng đắn và sẽ không một ai có thể bác bỏ. Không ai chối bỏ
rằng Giê-su là con của Chúa Trời, một vài người nghi ngờ sự tồn tại có tính
lịch sử của ông ta, số khác ủng hộ niềm tin rằng ông ta là Con đường, Sự thật,
Cuộc sống, số khác nữa cuối cùng nghĩ rằng Lễ Mixa còn cần diễn ra và dù ý
kiến của chúng ta như thế nào đi nữa thì cũng phải xử sự tôn trọng với những
quan điểm này. Nhưng không ai sẽ xử sự một cách tôn trọng với người khẳng
định rằng Hamlet đã cưới Ophelia hay Siêu nhân (Superman) không phải là
Clark Kent(3)
Các văn bản văn chương nói với chúng ta một cách rõ ràng những điều
mà chúng ta không bao giờ có thể đặt lại vấn đề lẫn nữa, nhưng khác với thế
giới bên ngoài, các văn bản ấy với một sự đảm bảo tuyệt đối báo cho chúng ta
biết, trong bản thân chúng, điều cần được coi là quan trọng và điều mà chúng
ta không thể coi như điểm xuất phát cho những cách cắt nghĩa tự do.
Cuối chương 35 của Đỏ và Đen, chúng ta biết Julien tới nhà thờ, bắn
vào bà de Rénal. Sau khi quan sát thấy tay của nhân vật run rẩy, Stendhal cho
chúng ta biết rằng Julien bắn phát đầu tiên và bắn trượt, rồi anh ta bắn phát
thứ hai và bà ta ngã xuống. Giờ hãy tưởng tượng người ta khẳng định rằng
cánh tay run rẩy, cũng như việc phát súng đầu tiên bắn trượt vào không khí,
chứng tỏ rằng Julien không tới Nhà thờ với một ý định ban đầu giết ngươi rõ
ràng nhưng bị thúc đẩy bởi một xung năng mãnh liệt không kiểm soát nổi.
Theo cách cắt nghĩa này, người ta có thể tưởng tượng một điều khác, Julien
ngay từ đầu đã có ý định giết người nhưng đó là một kẻ hèn nhát. Văn bản
cho phép hai cách hiểu.
Hãy giả thiết rằng có ai đó tự hỏi xem viên đạn đầu tiên kết thúc ở đâu.
Câu hỏi thú vị cho những ai ưa thích Stendhal. Cũng tương tự như ai ưa thích
Joyce tới Dublin để tìm hiểu hiệu thuốc mà Bloom có lẽ đã mua một chiếc
bánh xà phòng nho nhỏ như một quả chanh (và để làm hài lòng những người
yêu thích này, hiệu thuốc đó quả là có tồn tại và đã lại bứt đầu sản xuất những
bánh xà phòng nho nhỏ), người ta có thể tưởng tượng rằng những người hâm
(3) Một nhân vật dạng hiệp sĩ thời hiện đại xuất hiện lần đầu trong các truyện dài kỳ năm 1938 của hai tác giả
Jerry Siegel và Joe Shuster (1914-1992). Trong truyện nay, siêu nhân đồng thời cũng là Clark Kent (ND)